Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm Thái căn
đàm của Hòa Thượng Phúc Điền
Lê Quang Sơn
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS Chuyên ngành: Hán nôm; Mã số 60 22 40
Người hướng dẫn: PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh
Năm bảo vệ: 2012

Abstract. Nghiên cứu và giới thiệu những câu châm ngôn trích từ các sách Kinh,
Sử… của Nho và Phật xếp thành các mục, như: tu tỉnh, ứng thù (cách ứng xử với
người), bình nghị (nhận xét và đánh giá về cuộc sống), nhàn thích (suy ngẫm, chiêm
nghiệm lúc nhàn rỗi)…Cung cấp những tư liệu để tìm hiểu mối quan hệ Nho - Phật Lão, giới thiệu nội dung tác phẩm Thái căn đàm(菜根譚), và tìm hiểu về giá trị nội
dung và nghệ thuật tác phẩm Thái căn đàm(菜根譚) cũng như vấn đề dịch Nôm và
tiếng việt của tác phẩm.
Keywords. Bản giải âm; Hán nôm.


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

Content.

MỤC LỤC
Trang
MỤC LỤC........................................................................................................1
NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT.............................................................................3
LỜI CAM ĐOAN............................................................................................4
LỜI CẢM ƠN..................................................................................................5
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài……...........…………………………………………......6
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề………………………...…………………..….7
3. Đối tượng phạm vi nghiên cứu……………………………….….……......9

4. Mục đích nghiên cứu……………………………………………..……...10
5. Phương pháp nghiên cứu………………………………………… .…….10
6. Đóng góp mới của luận văn………………………………….……….....11
7. Bố cục luận văn…………………………………………………….........11
CHƯƠNG 1
TỪ NGUYÊN TÁC THÁI CĂN ĐÀM ĐẾN BẢN GIẢI ÂM
CỦA HÒA THƯỢNG PHÚC ĐIỀN
1.1. Tìm hiểu thân thế và sự nghiệp Hồng Tự Thành (洪自誠) - tác giả tác
phẩm Thái căn đàm (菜根譚)………………………………………….13
1.2. Tìm hiểu thân thế và sự nghiệp Phúc Điền Hòa Thượng (福田和尚)người dịch và thích nghĩa bằng chữ Nôm Thái căn đàm (菜根譚)…....15
1.2.1. Thân thế của Hòa thượng Phúc Điền………………………........16
1.2.2. Sự nghiệp hoằng dương phật pháp của Hòa thượng Phúc Điền...17
1.2.2.1. Xây dựng và trùng tu chùa....................................................17
1.2.2.2. Sự nghiệp trước tác dịch thuật và in ấn kinh sách………….17
1.3. Vấn đề văn bản Thái căn đàm (菜根譚).................................................22
3


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

1.3.1. Bối cảnh xã hội giai đoạn phiên dịch và niên đại hoàn thành tác
phẩm..............................................................................................22
1.3.1.1. Bối cảnh xã hội giai đoạn phiên dịch tác phẩm.....................22
1.3.1.2. Niên đại hoàn thành tác phẩm................................................23
1.3.2. Mô tả các dị bản............................................................................24
1.3.3. Chọn bản để công bố.....................................................................28
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1...............................................................................28
CHƯƠNG 2
TÌM HIỂU GIÁ TRỊ TÁC PHẨM THÁI CĂN ĐÀM (菜根譚), VẤN ĐỀ
DỊCH NÔM VÀ TIẾNG VIỆT CỦA HÒA THƯỢNG PHÚC ĐIỀN

2.1. Tìm hiểu giá trị nội dung của tác phẩm...................................................30
2.1.1. Giá trị tư tưởng triết lý Phật giáo...................................................30
2.1.2. Giá trị tư tưởng triết lý Nho giáo...................................................36
2.1.3. Giá trị tư tưởng triết lý Đạo giáo...................................................39
2.2. Tìm hiểu giá trị văn tự ngôn ngữ.............................................................42
2.2.1. Cấu tạo chữ Nôm trong bản giải âm tác phẩm Thái căn đàm (菜根
譚) của Hòa thượng Phúc Điền........................................................42
2.2.2. Đặc điểm chữ Nôm trong bản giải âm tác phẩm Thái căn đàm (菜
根譚) của Hòa thượng Phúc Điền....................................................60
2.2.3. Tiếng Việt trong bản giải âm tác phẩm Thái căn đàm (菜根譚) của
Hòa thượng Phúc Điền....................................................................65
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2.......................................................................70
KẾT LUẬN............................................................................................72
TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................74
PHỤ LỤC...............................................................................................79

4


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

References.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
SÁCH TIẾNG VIỆT
1. Phan Văn Các (1983), Chữ Hán và các văn bản Hán Nôm trong một số
vấn đề văn bản Hán Nôm, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
2. Hoàng Hồng Cẩm (1996). Tìm hiểu tính chất cổ trong Tân biên truyền kỳ
mạn lục; Tạp chí Hán Nôm, số 3.
3. Nguyễn Tài Cẩn (2001). Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn

hoá. Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.
4. Nguyễn Tài Cẩn (2004 – Tái bản lần thứ 3), Nguồn gốc và quá trình hình
thành cách đọc Hán Việt, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội.
5. Phan Huy Chú (Bản dịch 1992), Lịch triều hiến chương loại chí, bản in
lại Nxb Khoa học Xã hội.
6. Đoàn Trung Còn (1970 – Tái bản), Các tông phái đạo Phật. Nxb Sài
Gòn.
7. Trần Trọng Dương (2005), Nghiên cứu các bản dịch “Khóa hư lục” chữ
Nôm và tiếng Việt. Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn.
8. Trần Trọng Dương (2006). Khảo sát hệ thống từ cổ trong bản giải nghĩa
Thiền tông khoá hư ngữ lục của Tuệ Tĩnh. Ngôn ngữ, số 8, tr. 54 - 67.
9. Phạm Tắc Đắc (1986), Văn pháp chữ Hán, Nxb Khoa học Xã hội, Hà
Nội.
10. Trần Xuân Đề (1998), Lịch sử văn học Trung Quốc, Nxb Giáo dục, Hà
Nội.

77


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

11. Thích Quảng Độ (Bản dịch 1969), Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận. Đại
học Vạn Hạnh.
12. Trần Văn Giáp (1984), Tìm hiểu kho sách Hán Nôm,Nxb Văn hóa, Hà
Nội.
13. Nguyễn Quang Hồng (chủ biên) (1997). Di văn chùa Dâu. Nxb. Khoa
học Xã hội, Hà Nội.
14. Nguyễn Quang Hồng (phiên âm, chú giải) (2001). Truyền kỳ mạn lục
giải âm; Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
15. Nguyễn Quang Hồng (2004). Chuyển dịch từ ngữ song tiết Hán văn sang

từ ngữ văn Nôm trong bản giải âm Truyền kỳ mạn lục. Kỷ yếu Hội thảo
quốc tế Ngôn ngữ học liên Á lần thứ VI. Hà Nội; tr.140-151.
16. Thích Thanh Kiểm (1991). Lịch sử Phật giáo Trung Quốc. Nxb Thành
Phố Hồ Chí Minh.
17. Trần Trọng Kim (2001), Nho giáo. Nxb Văn hóa thông tin.
18. Thích Thanh Kiểm (1991), Lịch sử Phật giáo Trung Quốc. Nxb Thành
Phố Hồ Chí Minh.
19. Thích Thanh Kiểm (1989), Lược sử Phật giáo Ấn Độ. Nxb Thành Phố
Hồ Chí Minh.
20. Trần Xuân Ngọc Lan (1986). Vài đặc điểm của bốn từ cổ: thuở, nếu, ban,
no. Sách “Một số vấn đề về các ngôn ngữ phương Đông”. Viện Đông
Nam Á. Hà Nội.
21. Nguyễn Lang (1992), Việt Nam Phật giáo sử luận. Nxb Văn học – Hà
Nội.
22. Nguyễn Hiến Lê (1998). Lão Tử đạo đức Kinh. Nxb Văn hóa.

78


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

23. Nguyễn Hiến Lê (2004), Đại cương triết học Trung Quốc. Nxb Thanh
niên.
24. Trịnh Khắc Mạnh – Nguyễn Văn Nguyên (1997), Đối chiếu chữ Hán
(thể Triện – Thảo – Khải), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
25. Trịnh Khắc Mạnh (2002), Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm, Nxb
KHXH, Hà Nội.
26. Trần Nghĩa và Francois Groschủ biên (1993).Di sản Hán Nôm Thư mục
đề yếu. Nxb Khoa học xã hội.
27. Hoàng Thị Ngọ (2002). Chữ Nôm và tiếng Việt qua bản giải âm Phật

thuyết phụ mẫu đại báo ân trọng kinh. Nxb. Khoa học Xã hội,Hà Nội.
28. Hoàng Thị Ngọ (2002). Điểm qua về tình hình từ cổ trong cuốn từ điển
Chỉ Nam ngọc âm giải nghĩa. Thông báo Hán Nôm học 2001. Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
29. Vũ Đức Nghiệu (1986). Diễn biến trong ý nghĩa, chức năng của nhóm từ
"không, chăng, chẳng" từ thế kỷ XV đến nay. Khoa học, Đại học Tổng
hợp Hà Nội, số 2, tr. 55 - 61.
30. Vũ Đức Nghiệu (2006). Hư từ tiếng Việt thế kỉ XV trong Quốc âm thi
tập và Hồng Đức quốc âm thi tập. Ngôn ngữ, số. 12, tr. 1 – 14.
31. Vũ Đức Nghiệu (2010). Hư từ trong bản giải âm Truyền kỳ mạn lục. Tạp
chí Ngôn ngữ, số 11/2010, tr. 15-25.
32. Nguyễn Tá Nhí (2001), Hòa thượng Phúc Điền với việc giáo dục tăng tài.
Kỷ yếu trường Trung cấp Phật học Hà Tây.
33. Tạ Quang Phát ( Bản dịch 1972), Vân đài loại ngữ, tập 1&2, Phủ quốc
vụ khanh – Đặc trách Văn hóa.

79


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

34. Tạ Quang Phát ( Bản dịch 1973), Vân đài loại ngữ, tập 3, Phủ quốc vụ
khanh – Đặc trách Văn hóa.
35. Nguyễn Lê Sáu (2006). hiên cứu khảo sát văn bản Tại gia tu trì tam giáo
nguyên lưu của Hòa thượng Phúc Điền”- luận văn Thạc sỹ.
36. Thích Minh Tâm (1998). “Tìm hiểu lịch sử Phật giáo Việt Nam qua bản
Đạo giáo nguyên lưu của Hòa thượng Phúc Điền” - luận văn Thạc sỹ.
37. Nguyễn Văn Thanh (2005). “Bước đầu tìm hiểu tác phẩm Hộ Pháp Luận
qua bản giải âm của Phúc Điền Hòa thượng” - luận văn Cử nhân.
38. Lê Mạnh Thát (2006). Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam -tập 1,2,3.

Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
39. Lê Mạnh Thát (2006). Lịch sử Phật Giáo Việt Nam - tập 1,2,3. NXB
Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
40. Lê Mạnh Thát (1999). Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh. Nxb Thành
phố Hồ Chí Minh.
41. Nguyễn Trãi (1976). Quốc âm thi tập. Trong sách Nguyễn Trãi toàn tập.
(Đào Duy Anh phiên âm chú giải). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
42. Thích Thanh Từ (1999). Thiền sư Việt Nam. Nxb Thành PhốHồ Chí
Minh.
43. Hán việt từ điển (1999). Nxb Văn hóa thông tin.
44. Từ điển chữ Nôm (2006). Nxb Giáo dục.
TÀI LIỆU TIẾNG HÁN
1. Đông Phương Giác Nhân (東方覺人) (2006), Trí tuệ của Thái căn đàm
toàn tập (菜根譚的智慧全集). Nxb Hí Kịch Trung Quốc.

80


Nghiên cứu bản giải âm tác phẩm “Thái căn đàm”của Hòa thượng Phúc Điền – Lê Quang Sơn

2. Hoàng Kiệt Tinh (黃杰星) (2006), Trí tuệ của Thái căn đàm (菜根譚
的智慧). Nxb Thế giới đương đại Trung Quốc.
3. Ngụy Tấn Phong (魏晉風) (2005), Đại trí tuệ của Thái căn đàm (菜根
譚的大智慧). Nxb Hoa Kiều Trung Quốc.

81