TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN
**************

NGUYỄN THỊ HÀ ANH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU
THUYẾT KIẾP NGƯỜI – QUYỂN 1:
SỐNG CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS. NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI – 2017


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Thị Kiều Anh,
người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa
luận.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc
biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận Văn học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi
trong thời gian học tập và thực hiện khóa luận này.
Hà Nội, ngày 09 tháng 04 năm 2017
Sinh viên

Nguyễn Thị Hà Anh

LỜI CAM ĐOAN
Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS.Nguyễn Thị
Kiều Anh. Tôi xin cam đoan rằng:
-

Khóa luận này là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tác giả.

-

Những tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực.

-

Kết quả nghiên cứu này không hề trùng khít với bất kì công trình
nghiên cứu nào đã công bố.

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Hà Nội, ngày 09 tháng 04 năm 2017
Sinh viên

Nguyễn Thị Hà Anh


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .......................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu .................................................................................. 3

4. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 3
5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu .................................................................. 3
6. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................ 3
7. Đóng góp của khóa luận ............................................................................. 4
8. Cấu trúc của khóa luận ............................................................................... 4
NỘI DUNG .................................................................................................... 6
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ
HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC ............................ 6
1.1. Những vấn đề chung về nhân vật văn học................................................ 6
1.1.1. Khái niệm nhân vật văn học và thế giới nhân vật .................................. 6
1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học ................................................................. 8
1.1.3 Phân loại nhân vật văn học .................................................................... 9
1.2 Hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước.............................................. 12
1.2.1 Cuộc đời .............................................................................................. 12
1.2.2 Hành trình sáng tác .............................................................................. 13
Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “KIẾP
NGƯỜI” – QUYỂN 1: “SỐNG” CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC ................... 17
2.1Bảng khảo sát nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người”, quyển 1 “Sống” 17


2.2 Nhân vật người chiến sĩ công an ............................................................. 18
2.3 Nhân vật tội phạm .................................................................................. 29
2.4 Nhân vật người dân thường .................................................................... 33
Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU
THUYẾT CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC ...................................................... 38
3.1. Nhân vật được thể hiện qua việc miêu tả ngoại hình, đặt tên ................. 38
3.2. Nhân vật được thể hiện qua việc miêu tả hành động .............................. 41
3.3. Khắc họa nhân vật thông qua ngôn ngữ nhân vật ................................... 43
KẾT LUẬN .................................................................................................. 48
TÀI LIỆU THAM KHẢO



MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Hữu Ước – một trong những tên tuổi gạo cội trong phong trào sáng tác của
ngành Công an. Vừa đảm nhận vai trò của một chiến sĩ công an, một nhà báo
ông còn xuất hiện trước công chúng với vai trò là một nhà văn, một cây viết
cần mẫn. Cả đời ông luôn kiếm tìm những “điểm nóng” trong cuộc sống,
dùng máu thịt, tâm gan mình để “hạ nhiệt” rồi lại tiếp tục “hâm nóng” qua
những ấn phẩm độc đáo trong tâm trí độc giả. Những góc khuất, những ẩn
tích được phơi bày trên từng trang sách đưa người đọc đến với sự thỏa trí của
thú tò mò khi đọc những trang viết của ông. Viết không ít tác phẩm trên hầu
hết các mảng thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn,... với những nét cá tính không
lẫn với bất kì một nghệ sĩ chân chính nào, ông bước từng bước chậm rãi
những vững chắc trên con đường văn nghiệp và khẳng định tài năng, vị thế
của mình trước làng văn. Trình làng với những tác phẩm độc đáo, đặc biệt là
những truyện “ngắn nhưng dài”, ngắn về số lượng câu chữ nhưng có sức lan
tỏa, phủ sóng khắp hang sâu, ngõ hẹp của cuộc sống đương thời. Ông lần theo
dấu những vệt sáng để tìm đến những điểm đen, và rồi từ từ tháo gỡ bức màn
giả dối của cuộc đời đã và đang che lấp những con mắt ngây dại để phối lại
cái sắc mạch vốn có của nó.
Là một cây bút gạo cội, với những ấn phẩm xuất sắc được khẳng định qua
các giải thưởng cao quý: Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ (1995) với
truyện ngắn Ước vọng của anh tôi; Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác
phẩm mới (1996) với truyện ngắn Đám ma hủi; Giải báo chí toàn quốc (1998)
với ký sự Một chặng đường nước Mỹ; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu
(1999) với vở kịch Khoảnh khắc mong manh; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân
khấu (2002): vở kịch Vòng vây cô đơn; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu
(2003): vở kịch Vòng xoáy. Khẳng định tài năng và những đóng góp to lớn


1


của ông trong nền văn học Việt Nam đương đại nói chung và trong phong trào
sáng tác của lực lượng công an nói riêng. Mới gần đây, vào ngày 1/05/2015,
ông đã cho ra mắt bộ tiểu thuyết “Kiếp người” với phần 1: “Sống” và hai
phần còn lại chưa được giới thiệu và theo bật mí của nhà văn thì hai phần tiếp
theo đó là “Lửa” và “Lạnh”. Chính vì vậy, chúng tôi quyết định đi sâu nghiên
cứu: “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người”- Quyển 1:”Sống” của
nhà văn Hữu Ước”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Sau quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy, hiện tại chưa có công trình
nào nghiên cứu một cách khoa học về tiểu thuyết của ông nói chung và bộ
tiểu thuyết “Kiếp người” – Quyển 1: “Sống” nói riêng. Các bài viết tìm được
chỉ dừng lại ở mức độ bài báo về những vấn đề nhỏ lẻ xoay quanh cuộc đời và
nghiệp báo của Hữu Ước và một công trình nghiên cứu về truyện ngắn của
ông:
-

Việt Thanh (2005), Nhà văn Hữu Ước: Tôi tìm kiếm những góc khuất của
nhân vật, Nguồn: .

-

Nguyễn Hồng Thái (2012), Những đời văn từ ngôi nhà báo CAND,
Nguồn: />
-

Như Bình (2015), Trung tướng, nhà văn Hữu Ước - Viết như hưởng lộc
trời, Nguồn: />

-

Phùng Thị Thùy Linh (2015), Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn
“Người đàn bà uống rượu” của nhà văn Hữu Ước.
Có thể thấy, việc nghiên cứu tác phẩm của ông dưới tư cách một nhà văn

cho đến hiện nay mới chỉ có một công trình nghiên cứu về truyện ngắn của
Hữu Ước. Vì vậy,khóa luận chúng tôi đang tiến hành nghiên cứu là công trình
muốn tìm hiểu, phân tích sâu thêm về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của
nhà văn Hữu Ước.

2


3. Mục đíchnghiên cứu
Tiếp cận quyển 1: “Sống” của bộ tiểu thuyết “Kiếp người” qua việc tìm
hiểu thế giới nhân vật, nhằm mục đích khám phá thái độ, tình cảm và cách
nhìn nhận của nhà văn đối với một kiếp người và đời sống hiện thực. Đó là
những con người với những số phận, cuộc đời được nhìn nhận qua lăng kính
chủ quan của người nghệ sĩ, người chiến sĩ công an. Qua đó phần nào hiểu và
cảm được những tâm hồn vừa đằm thắm chất nghệ sĩ vừa son sắt, tận tụy với
nghề – nhà văn công an.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để hoàn thành được mục đích và mục tiêu đề ra, khóa luận cần phải thực
hiện các nhiệm vụ:
Trình bày các lí thuyết về thế giới nhân vật.
Chỉ ra các đặc điểm nổi bật về thế giới nhân vật đa dạng và nghệ thuật xây
dựng nhân vật trong quyển 1: “Sống” thuộc bộ tiểu thuyết “Kiếp người” của
nhà văn Hữu Ước. Đồng thời qua đó khẳng định thành công to lớn của một tài
năng nghệ thuật và những đóng góp tích cực của ông đối với văn học Việt

Nam hiện đại.
5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: khóa luận tập trung nghiên cứu thế giới nhân vật
trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước.
Phạm vi nghiên cứu: tiểu thuyết “Kiếp người” của nhà văn Hữu Ước
được in trong quyển 1: “Sống”, Nxb Hội nhà văn 2015.
6. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục đích nghiên cứu, chúng tôi vận dụng đồng thời các
phương pháp sau:

3


- Phương pháp thống kê – phân loại: khảo sát, thống kê toàn bộ nhân vật
trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước, từ đó tiến hành phân loại nhân vật
theo những tiêu chí riêng.
- Phương pháp phân tích – tổng hợp: tiến hành phân tích các khía cạch có
liên quan đến thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước. Từ
đó, tổng hợp và rút ra những kết luận cần thiết theo yêu cầu đặt ra của khóa
luận.
- Phương pháp loại hình: vận dụng các lí thuyết về thể loại tiểu thuyết
làm cơ sở đi sâu khám phá các vấn đề liên quan đến thế giới nhân vật trong
tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước qua tiểu thuyết “Kiếp người” – Quyển
1:”Sống”.
7. Đóng góp của khóa luận
Tìm hiểu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước, chúng
tôi mong muốn nghiên cứu sâu hơn về những nét đặc sắc về thế giới nhân vật
và nghệ thuật xậy dựng nhân vật trong tiểu thuyết cũng như các tác phẩm của
ông. Qua đó, giúp độc giả có cái nhìn toàn diện nhất về những nhà văn chiến
sĩ Hữu Ước nói riêng và nhóm các nhà văn Công an nói chung.

Đánh giá những đóng góp tiêu biểu của nhà văn Hữu Ước thông qua việc
tìm hiểu bộ tiểu thuyết của ông. Đồng thời, khẳng định tài năng và vị trí của
ông đối với phong trào sáng tác Công an nói riêng và kho văn học học Việt
Nam hiện đại nói chung.
8. Cấu trúc của khóa luận
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung của
khóa luận được triển khai thành 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề chung về nhân vật văn học và hành trình sáng
tác của nhà văn Hữu Ước

4


Chương 2: Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người” – Quyển 1:
“Sống” của nhà văn Hữu Ước
Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn
Hữu Ước.

5


NỘI DUNG
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ
HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC
1.1. Những vấn đề chung về nhân vật văn học
1.1.1. Khái niệm nhân vật văn học và thế giới nhân vật
1.1.1.1. Khái niệm nhân vật văn học
Trước nay, trong giới nghiên cứu, phê bình văn học đã có rất nhiều quan
điểm khác nhau về khái niệm nhân vật văn học.Trong phạm vi của khóa luận
này, chúng tôi tiến hành khảo sát một số quan niệm về vấn đề này như sau:

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn
Khắc Phi đồng chủ biên) các tác giả viết: “Nhân vật văn học là con người cụ
thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên
riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) cũng có thế không có tên riêng. Khái
niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con
người cụ thể nào cả, mà chỉ, một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm. Nhân vật
văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người
có thật trong đời sống”[3;tr.235].
Giáo trình Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên định nghĩa: “Nhân
vật văn học là một hiện tượng mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp
đầy đủ một chi tiết biểu hiện đầy đủ của con người mà chỉ là sự thể hiện con
ngườiqua đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…và cần chú ý
thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một
phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người, những con
người có tên và không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng
qua trong tác phầm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng
dáng, tính cách con người… Cũng có khi đó không phản là những con người,

6


sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc liên quan đến con
người, được thể hiện nỏi bật trong tác phẩm.
Nhìn một cách tổng quát, các nhà nghiên cứu, nhà lý luận văn học khi đưa
ra những quan điểm, định nghĩa cụ thể về nhân vật văn học có khá nhiều định
nghĩa về nhân vật. Song tựu chung lại, các nhà nghiên cứu lí luận văn học
bằng cách này hay cách khác khi định nghĩa nhân vật văn học căn bản gặp
nhau ở những nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Thứ nhất, nó phải
là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng phương tiện văn học. Thứ hai,
đó là những con người hoặc những con vật, đồ vật, sự vât, hiện tượng mang

linh hồn con người, đó là hình ảnh ẩn dụ về con người. Thứ ba, đó là đối
tượng mang tính ước lệ và có tính cách điệu so với đời sống hiện tượng bởi nó
đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn. Nghiên cứu về tác
phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút
nhà văn và đưa ra kết luận vể những đóng góp riêng của nhà văn đó.
Những quan niệm về nhân vật văn học trên đây là những chỉ dẫn cho
chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật nói chung và nhân vật trong
tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước nói riêng.
1.1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật
“Thế giới nhân vật” là một phạm trù có hàm nghĩa rất rộng. Nó là tổng thể
những hệ thống nhân vật được xậy dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu
sự chi phối của tư tưởng tác giả. Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong
sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và sức sống riêng, phụ thuộc vào
ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ. Đó là hình ảnh phản chiếu của thế giới hiện
thực được nhà văn thu lại qua điểm nhìn nghệ thuật rồi cùng với sáng tạo chủ
quan của người nghệ sĩ, với ngòi bút tài hoa, thế giới đó được vẽ ra trong tác
phẩm văn chương. Cũng như hiện thực xoay quanh cuộc đời con người, thế
giới nghệ thuật hướng về những nhân vật được nhà văn xây dựng trong đó.

7


Nếu con người sinh sống trong thế giới thực thì nhân vật văn học tồn tại trong
thế giới nghệ thuật của riêng nhân vật. Tuy nhiên, đó không phải là thế giới
tồn tại theo quy luật khách quan của tự nhiên mà nó chịu sự chi phối của ý
thức chủ quan của người nghệ sĩ. Từ trong thế giới nhân vật, ta xác định được
những đối tượng là con người hiện thực mà tác giả dụng tâm quan sát. Qua đó
thấy được, thái độ của nhà văn trước con người và trước cuộc đời.
Trong thế giới nhân vật, người ta có thể chia thành các kiểu nhân vật nhỏ
hơn dựa vào những tiêu chí nhất định. Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học

là phải tìm ra chìa khóa để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thế giới
nhân vật đó. Do đó, nghiên cứu thế giới nhân vật cũng khác với phân tích
hình tượng nhân vật. Trong lịch sử văn học, có thể nói, mỗi tác giả lớn đều
xây dựng cho mình thế giới nhân vật riêng. Mỗi thể lọai văn học cũng có thế
giới nhân vật với quy luật riêng của nó.
Do vậy, khái niệm thế giới nhân vật sẽ cung cấp những cơ sở lí luận để
khám phá tính sáng tạo độc đáo và toàn vẹn của đối tượng nghiên cứu.
1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học
Thứ nhất, nhân vật văn học trong tác phẩm văn học có chức năng khái quát
các loại tính cách xã hội. Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được ưu thế
vô song của văn học trong việc phản ánh bản chất của xã hội trong một hiện
tượng mang tính chất kết tinh là tính cách.
Thứ hai, ngoài chức năng khái quát các loại tính cách xã hội, nhân vật văn
học còn có chức năng tương tự “chức năng của một chiếc chìa khóa”, giúp
nhà văn mở cánh cửa bước vào hiện thực rộng lớn, tiếp cận những đề tài, chủ
đề mới mẻ.
Đề cập hai chức năng cụ thể nói trên của nhân vật cũng chính là nhấn
mạnh vào khả năng tái hiện bức tranh thế giới khách quan của văn học.

8


Thứ ba, nhân vật văn học có chức năng biểu hiện quan niệm nghệ thuật
của nhà văn về thế giới và con người. Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục
đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn, muốn đề cập trong tác phẩm,
cần nhận ra hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật thể hiện.
Một chức năng khác của nhân vật trong tác phẩm là chức năng tạo nên mối
liên kết giữa các sự kiện trong tác phẩm và cốt truyện. Nhờ nhân vật mà kết
cấu của nhiều tác phẩm đạt được sự thống nhất, hoàn chỉnh, chặt chẽ và nhiều
tiềm năng biểu đạt của các phương diện ngôn từ được phát lộ, để rồi tự chúng

trở thành những phương diện nghệ thuật độc lập có thế được nghiên cứu riêng
như một đối tượng thẩm mỹ chuyên biệt. Như vậy, nhân vật văn học có nhiều
chức năng tương ứng với nhiều vai trò khác nhau trong tác phẩm. Hiểu được
đúng đắn vai trò và chức năng của nhân vật văn học giúp người viết có thêm
cơ sở nghiên cứu đề tài này.
1.1.3 Phân loại nhân vật văn học
1.1.3.1 Phân loại theo quan hệ thuận – nghịch giữa nhân vật và lí tưởng
*

Nhân vật chính diện (nhân vật tích cực):

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong
xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ. Khi nhân vật chính diện được xây dựng với
những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một giai
cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầm mống lí tưởng trong cuộc
sống... Đó là nhân vật Chi Út, Chiến, Việt trong tác phẩm của Nguyễn Đình
Thi…
*

Nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực):

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái
ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án… Đó là những nhân vật như Bá Kiến
trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, Nghị Quế trong tác phấm Tắt đèn của
Ngô Tất Tố, Giave trong Những người khốn khổ của V. Huygo…

9


1.1.3.2 Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong

tác phẩm
*

Nhân vật chính

Nhân vật chính là nhân vật xuất hiện nhiều trong tác phẩm, tham gia hầu
hết các sự kiện chính được miêu tả, giữ vị trí then chốt trong việc thúc đầy sự
phát triển của cốt truyện; là cơ sở quan trọng để nhà văn triển khai đề tài trung
tâm hay tư tưởng nghệ thuật cơ bản của mình…Chẳng hạn như: trong Truyện
Kiều – Nguyễn Du, nhân vật chính là Thúy Kiều; trong Chí Phèo – Nam Cao
nhân vật chính là Chí Phèo.
*

Nhân vật trung tâm

Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vài trò
quan trọng hơn cả xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung
tâm. Ở một số tác phẩm, số lượng nhân vật trung tâm không phải chỉ có một,
do các nhân vật đó đều có vai trò tương đương nhau trong việc thể hiện những
xung đột có bản của tác phẩm. Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi,
Gia Cát Lượng, Tôn Quyền đều là những nhân vật trung tâm của Tam Quốc
Diễn Nghĩa,…
*

Nhân vật phụ

Trong tác phẩm văn học, hệ thống nhân vật ngoài nhân vật chính (bao hàm
trong đó cả nhân vật trung tâm) còn lại là nhân vật phụ. Nhân vật phụ giữ vai
trò thứ yếu so với nhân vậy chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện,
trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm. Nhân vậtphụ góp phần hỗ trợ bổ

sung cho nhân vật chính (Thầy Thơ Lại trong Chữ người tử từ của Nguyễn
Tuân, Thị Nở trong Chí Phèo của Nam Cao)…
1.1.3.3 Phân loại nhân vật theo thể loại
*

Nhân vật tự sự

10


Nhân vật tự sự là loại nhân vật xuất hiện trong tác phẩm truyện. Đó là
những con người bình thường, hàng ngày được thể hiện một cách tập trung và
sống động trong tác phẩm. Đây là loại nhân vật hành động, có đời sống nội
tâm phong phú.
*

Nhân vật trữ tình
Nhân vật trữ tình là nhân vật nghiêng về cảm xúc, không có hành động, ít

được chú ý miêu tả ngoại hình. Mọi tác động của môi trường sống chỉ dẫn đến
cảm xúc của nhân vật chứ không dẫn đến hành động.
*

Nhân vật kịch
Nhân vật kịch là loại nhân vật hành động, xuất hiện và thời điểm sóng gió

nhất trong vòng xoáy của cuộc đời. Mọi tác động của môi trường sống đều
dẫn đến hành động của nhân vật.
1.1.3.4 Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật
*


Nhân vật dẹt: là loại nhân vật không được khắc họa đầy đủ các mặt.

Trong các loại nhân vật dẹt, có thể nó tới nhân vật chức năng, nhân vật loại
hình (các thuật ngữ này do L.Ghinburg đề xuất).
- Nhân vật chức năng: là loại nhân vật “được giao cho nhiệm vụ” thực
hiện một chức năng nhất định trong tác phẩm và phản ánh đời sống. Nhân vật
chức năng chủ yếu xuất hiện trong văn học cổ đại và trung đại (nhất là cổ
tích). Chẳng hạn, nhân vật Bụt trong các câu chuyện cổ tích có chức năng ban
hạnh phúc, đem lại nhiều may mắn cho người lương thiện… Các nhân vật
như: Thạch Sanh,Tấm, Cám…đều là nhân vật chức năng.
- Nhân vật loại hình: là loại nhân vật thể hiện tâp trung các tác phẩm xã
hội, đạo đức của một lọai người nhất định của một thời. Đó là nhân vât khái
quát chung về “loại” của các tính cách và nhờ vậy được gọi là điển hình.
Chẳng hạn như nhân vật Acpagong (Lão hà tiện của Molie) đã thể hiện tập

11


trung thói keo kiệt, Ông Guốcđanh (Trưởng giả học làm sang Molie) là hiện
thân cho thói phù phiếm, hiếu danh của các gã tư sản muốn làm quý tộc.
*

Nhân vật tròn: là nhân vật được khắc họa trên nhiều bình diện, đưa tới

cho độc giả những cảm tưởng “thực” về nhân vật.
Nhân vật tròn thực chất là nhân vật tính cách. Khi xây dựng nhân vật tính
cách, điều nhà văn chú ý trước hết là cá tính làm nên một nhân cách độc lập.
Cá tính đó luôn có mối liên hệ sống động với môi trường xung quanh. Qua
việc nhìn vàonhững mối liên hệ đó người ta nhân ra cách này nằm ở cá tính

cùng cấu trúc phức tạp của nó. Nhân vật tính cách thường đa diện, chứa đầy
mâu thuẫn và chính những mâu thuẫn ấy làm cho tính cách không tĩnh tại mà
vận động phát triển, đôi khi làm bất ngờ cả người sáng tạo ra nó.
Ngoàinhững loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số khái niệm
khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau. Chẳng hạn, khái niệm
nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vật con vật
người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật – phi nhân vật trong các trào lưu văn
học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây.
1.2 Hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước
1.2.1 Cuộc đời
Ông tên thật là Nguyễn Hữu Ước, sinh 20 tháng 5 năm 1953 tại xã Tiên
Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên. Năm 1970, ông nhập ngũ, tham gia lực
lượng bộ đội biên phòng. Sau khi xuất ngũ, ông theo học Đại học báo chí, sau
đó trở thành phóng viên Báo Công an nhân dân và trở thành sĩ quan Công an
Nhân dân. Tuy nhiên vào tháng 9 năm 1985 ông bị bắt trong lệnh chỉ ghi vì
"vi phạm pháp luật" mà không có tội danh nào cụ thể. Khi ấy, ông là Đại úy,
Trưởng phòng Thời sự Báo Công an Nhân dân. Sau 3 năm bị giam và trải qua
4 phiên tòa ông được xử trắng án.Khi quay trở lại Báo Công an nhân dân thì

12


ông bị xếp vào diện giảm biên chế, phải quay sang làm nhiều việc để kiếm
tiền.
Hoạn lộ của ông trở lại sau đó 8 năm. Năm 1997, ông được bổ nhiệm làm
Tổng biên tập Báo An ninh thế giới và Tạp chí Văn hóa – Văn nghệ Công an.
Năm 2003, làm Tổng Biên tập Báo Công an Nhân dân. Ông được thăng
hàm Thiếu tướng Công an nhân dân năm 2006.Ngày 29 tháng 7 năm2008,
ông được Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký Quyết định số 975/QĐ–CTN
phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.Ngày 2 tháng 12 năm 2009, ông

được bổ nhiệm chức vụ Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng Lực lượng
Công an Nhân dân và vẫn kiêm nhiệm chức vụ Tổng Biên tập Báo Công an
Nhân dân. Ngày 16 tháng 7 năm 2010, được Thủ tướng Chính phủ quyết định
thăng cấp bậc hàm từ Thiếu tướng lên Trung tướng. Từ năm 2011, ông kiêm
Tổng Biên tập Kênh Truyền hình Công an nhân dân (ANTV).
Ông hiện cũng đồng thời là Ủy viên Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học
Nghệ thuật Trung ương, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam, Hội
viên Hội Nhà văn Việt Nam.
Có thể thấy, chính thăng – trầm của cuộc đời là động lực thội thúc để ông
có được những thành công lớn không chỉ với với vai trò là nhà báo, mà còn
với tư cách là một nhà văn. Và có lẽ phần nào đó trong cuộc đời đầy sóng gió
kia cũng trở thành nhân tố tác động, định hướng cho hành trình sáng tác của
trên con đường văn nghiệp của ông.
1.2.2 Hành trình sáng tác
Trung tướng Hữu Ước cho rằng:Văn học – nghệ thuật là một lĩnh vực
trong đời sống văn hóa, tinh thần, chính vì vậy, mọi tầng lớp trong xã hội đều
hết sức quan tâm, từ lãnh đạo Đảng, nhà nước cho tới mọi người dân. Trên
cương vị của một nhà văn, ông chia sẻ “Tôi không bao giờ bằng lòng với
những gì mình đã làm được. Ngày mai có chết thì hôm nay tôi cũng không

13


bằng lòng. Mà những gì đã làm, kể cả vinh quang mấy tôi cũng quên. Tôi chỉ
nghĩ đến việc ngày mai tôi sẽ viết cái gì, vẽ cái gì”[4].Đó là nếp cảm, nếp
nghĩ của ông đối với nghề văn. Không bao giờ đứng yên mà luôn luôn vận
động để tiến bộ, khôngđể những hào quang nhất thời làm lung lay ý chí mà
không ngừng tìm tòi, sáng tạo những cái chưa ai khơi và những điều chưa ai
biết tới đang tồn tại ngoài đời thực. Ông ví von so sánh việc sáng tác văn học
cũng như việc khám phá những đỉnh núi:“Tôi cũng là người thích khám phá,

thích leo núi. Song lạ ở chỗ, vừa leo xong đỉnh núi này thì tôi quên ngay đỉnh
núi đã leo để sang đỉnh núi khác. Đến giờ này tôi cũng không nhớ đã sáng tác
được bao nhiêu tác phẩm bởi khi hoàn thành, tôi vui được 5 phút, sang đến
ngày hôm sau là quên”[4].Ông cho việc sáng tác cũng đầy khó khăn và gian
nan giống như việc chinh phục một đỉnh núi cao. Vì vậy, mà nhà văn đôi khi
cũng giống như vận động viên leo núi đều cần có sự cẩn thận, bền bỉ, và sáng
tạo để có thể chinh phục nhữngđỉnh cao.
Đảm nhiệm nhiều vai trò là nhà văn, nhà báo, nhà thơ, nhà biên kịch, họa
sĩ, nhạc sĩ… có thể thấy, mỗi một công việc đem đến cho ông nhữngniềm vui
riêng. Tuy nhiên, khi được hỏi:“Ông thích mình là “nhà” nào nhất?”. Không
ngần ngại, ông khằng định:“Tôi thực ra là nhà văn trước khi trở thành nhà
báo, vì tôi viết văn, làm thơ, kịch từ khi đi bộ đội hồi 17 tuổi”[4]. Có lẽ văn
nghiệp chính là con đường dẫn dắt ông bước đến với những niềm đam mê
khác đặc biệt là báo chí. Bước vào nghề văn từ rất sớm, điều đó tạo cho ông
không ít vốn liếng kinh nghiệm, cũng như một cái nhìn sắc cạnh về cuộc
sống. Bận rộn với vị trí lãnh đạo trong lực lượng Công an, cơ quan báo chí,
nhưng vẫn đều đặn cho ra đời nhiều tác phẩm trong nhiều lĩnh vực nghệ
thuật… Ông khiến không ít người phải ngưỡng mộ, khâm phục. Quan niệm
về nghiệp viết, ông khẳng định: “Nghệ thuật là không thể gượng ép”và“yêu
cầu đầu tiên vẫn phải là nhân văn”[4], cái tinh thần ấy xuyên xuốt trong

14


những tác phẩm của ông, qua những cuộc đời, những số phận mà ông dụng
công xây dựng với mong muốn hướng con người tới những giá trị tốt đẹp
trong cuộc sống. Đó là hình ảnh những người lính với dáng vẻ trang trọng,
hay những người phụ nữ tuy bất hạnh những vẫn ẩn chứa vẻ đẹp thầm kín…
và đặc biệt là hình ảnh những người chiến sĩ công an dũng cảm, thiện nghệ là
những nhân vật quen thuộc trở đi trở lạitrong sáng tác của ông.

Với những quan niệm riêng về nghệ thuật, nhà văn Hữu Ước từng bước
khẳng định sức sáng tạo, cũng như những nét độc đáo trong phong cách của
mình qua các sáng tác nổi bật ở nhiều loại hình và thể loại:
Về văn xuôi:tập truyện ngắn “Người đàn bà uống rượu”, "Ký sự chọn lọc"
(2002),tập"Thế sự" (các tác phẩm văn, thơ, kịch, chọn lọc, 2006), “Tập truyện
ngắn chọn lọc”.
Về tiểu thuyết “ Kiếp người”, …
Về thơ: “Thơ chơi”, Ngẫu hứng Thơ – Nhạc – Họa”, “Nốt trầm”,…
Về điện ảnh: "Tình thương và pháp luật" (1984), "Đêm giông" (1995),
"Chuyện tình thời Sida" (1990), "Người con gái Đất Đỏ" (1995), "Tình ca
màu lá",…
Về sân khấu: "Quả báo" (1988), "Khoảnh khắc mong manh" (1989),
"Vòng đời" (2000), "Sếp rởm" (2000), "Vòng vây cô đơn" (2002), "Vòng
xoáy" (2003), "Người đàn bà uống rượu" (2004), "Tiếng chuông chùa"
(2005), "Giấc mơ quan" (2007),…
Ta có thể thấy, cái tài cái sáng tạo của ông khi tiếp xúc với những sáng tác
thuộc các loại, thể khác nhau. Đi từ mảnh đất này sang mảnh đất khác, ông
từng bước khẳng định vị thế của mình trên văn đàn và trong lòng độc giả với
những giải thưởng cao quý như: Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ
(1995): Truyện ngắn "Ước vọng của anh tôi"; Giải thưởng truyện ngắn Tạp
chí Tác phẩm mới (1996): Truyện ngắn "Đám ma hủi"; Giải báo chí toàn

15


quốc (1998): Ký sự "Một chặng đường nước Mỹ";Giải thưởng Hội nghệ sĩ
Sân khấu (1999): Vở kịch "Khoảnh khắc mong manh"; Giải thưởng Hội nghệ
sĩ Sân khấu (2002): Vở kịch "Vòng vây cô đơn"; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân
khấu (2003): Vở kịch "Vòng xoáy".


16


Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “KIẾP
NGƯỜI” – QUYỂN 1: “SỐNG” CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC
2.1 Bảng khảo sát nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người”, quyển
1 “Sống”
Kiểu nhân vật
Nhân vật chiến sĩ
công an

Nhân vật tội phạm

Nhân vật dân thường

Trung sĩ Đức,

Hắn,

Nhà thơ Đào Nguyên,

Tô Khải,

Chị Bích Hạnh,

nhà văn Trần Vinh,

Đại đội trưởng Ba, nhà thơ Nguyễn Đình, cậu lái xe Phan,
Thằng Hoàn,


Đại ca Thiếp,

người mẹ,

Người cha,

thằng Hà,

cụ Ban,

Vũ Hoàn,

Lão Chiểu,

người anh,người vợ

O Hường,

thằng Tưởng “đại bàng”.

bà con dân tộc Vân

Lan, Lệ, cô Bẩy

Kiều của bản Bông Va,

Chính trị viên Mão,

anh Hồ Tếnh,


Đức Hữu,

Phượng,

Thứ trưởng Trần Đồng

Tuyết, mẹ và chị gái

Trung

Tuyết,

tướng

Trần

Quân,
Thượng

tổng biên tập toàn soạn
úy

Nhân,

báo Minh Anh Trần

Trung úy Mạnh,

Lâm


Đại úy Hảo, thượng úy

phóng viên Chí,

Nhân, thiếu tướng Vũ

Chị Châm, thằng Mừng,

Thanh, Đại tá Hoàng

lão Kiếm “cóc”,

Hưng

lão Tiến “còi”,
nhà báo Trần Kỉnh,
lão Bùi Lưu.

17


2.2 Nhân vật người chiến sĩ công an
Một trong những đề tài xuyên suốt các tác phẩm trong chặng đường
sáng tác văn chương của nhà văn Hữu Ước đó chính là viết về người chiến sĩ
công an nhân dân. Ông đã chắp bút và cho ra hàng loạt các tác phẩm viết về
mảng đề tài này: Một con người, Trước đêm giao thừa, Thúy, Đêm Giông,
Anh ấy khổng nổ súng... Khác với những nhà văn viết cùng đề tài, nếu nhà
văn Lê Tri Kỉ đem đến cho người đọc hình tượng người chiến sĩ công an với
trái tim nồng hậu, ấm áp, biến những công việc khô khan, hành động cứng
rắn thành thiện tâm, nhân hậu thì đến nhà văn Hữu Ước không chỉ xây dựng

thành công hình tượng ấy, những trang văn của ông còn viết về những góc
khuất, những tâm tư, tình cảm thầm kín trong mỗi người chiến sĩ công an.
Mỗi một tác phẩm là mỗi câu chuyện khác nhau về: những chiến sĩ công an
dũng cảm can trường xông pha vào những nhiệm vụ gian nan; những con
người đầy bản lĩnh khi phải đối mặt với những tội phạm nguy hiểm; những
con người tận tụy với nghề, tận tâm với công việc.. Tất cả họ đều là những
cán bộ chiến sĩ công an hết lòng với ngành, tận tâm tận lực đấu tranh cho sự
nghiệp an sinh xã hội, sự ấm no hạnh phúc của nhân dân, sự hi sinh thầm
lặng ấy có khi còn nguy hiểm đến cả tính mạng nhưng họ không hề cần báo
đáp. Dù không được tán tụng như những người nổi tiếng, không xa hoa như
những phú thương, nhưng họ thực sự đã tỏa sáng dưới ngòi bút của Hữu
Ước. Lật mở từng trang giấy, đi khám phá từng ngóc ngách của những
chuyên án, Hữu Ước đưa người đọc đến với một thế giới trinh thám đầy thú
vị và cuốn hút khi theo gót chân những người chiến sĩ công an.
Gắn liền với ngành nghề của nhà văn cùng với dòng hồi ức không bao
giờ quên ấy, tiểu thuyết “Kiếp người” của nhà văn Hữu Ướclà câu truyện
thực của cuộc đời Trung tướng, Nhà văn Hữu Ước, là trăn trở của người làm
văn, đã được ông ấp ủ từ khi ông biết cầm bút, khi khoác áo lính trong mặt

18


trận đầy tiếng súng, và khi trở về trong màu áo xanh của người chiến sĩ công
an trên mặt trận thời bình. Qua việc khảo sát tiểu thuyết “Kiếp người” quyển
1 “Sống”, chúng tôi nhận thấy nhân vật người chiến sĩ công an chiếm dung
lượng lớn trong tác phẩm này (19 nhân vật). Họ hiện lên từ đầu đến cuối tác
phẩm và được nhà văn đặt vào những tình cảnh khác nhau, với những vấn
đề, những cách giải quyết khác nhau, qua đó làm nổi bật lên tính cách bản
chất thật của mỗi nhân vật được nói tới. Có thể một trong số họ không phải
là những nhân vật chính nắm giữ ý tưởng của tác phẩm, ngầm gửi ý đồ của

tác giả, mà bản thân các nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua trong truyện. Tuy
nhiên, họ vẫn đóng vai trò là mắt xích quan trọng tạo nên chuỗi các sự việc
có liên quan với nhau, từ đó tạo nên tính chặt chẽ, logic của câu chuyện. Độ
tin cậy và tính chân thực của câu chuyện dưới con mắt của độc giả cũng vì
thế mà được nâng cao. Nhân vật người chiến sĩ công an trở thành điểm sáng
trong mỗi truyện ngắn của Hữu Ước.
Đọc quyển 1 “Sống” của tiểu thuyết “Kiếp người”, ta bắt gặp những
nhân vật được nhà văn khắc họa tên tuổi khá rõ ràng: Trung sĩ Đức, Tô
Khải, Đại đội trưởng Ba, Thằng Hoàn, Người cha, Vũ Hoàn, O Hường, Lan,
Lệ, Chính trị viên Mão, Đức Hữu, Thứ trưởng Trần Đồng, Trung tướng Trần
Quân,...Nhưng lại có những con người không tên, họ chỉ được gọi bằng
những chức danh: anh cán bộ, quản giáo, sĩ quan trực ban, trưởng phòng,...
hay trực tiếp đóng vai trò là người dẫn truyện ở ngôi thứ nhất: “hắn”. Có lẽ
một phần do tính chất công việc thầm lặng, cần đảm bảo sự tuyệt mật; hay
do từng cuộc chiến đấu, từng vụ án, từng nơi làm việc họ phải thay đổi
không những ở cái tên mà đôi khi còn xóa bỏ mọi dấu tích về lai lịch, tiểu
sử. Cũng có lẽ nhà văn cố ý như vậy để tập trung sự chú ý của độc giả vào
những nhân vật trung tâm của truyện, để họ dễ nhớ, dễ cảm. Bởi những con

19


người ấy xuất hiện với biết bao nhiêu tên tuổi khác nhau, nhưng họ đều có
một nét chung trong cách gọi tên đó chính là chiến sĩ công an.
Xuất hiện khá nhiều kiểu nhân vật này trong tiểu thuyết của ông bởi lẽ
xuất thân từ ngành công an, đóng vai trò là một chiến sĩ, hơn ai khác có lẽ
Hữu Ước là người có cái nhìn chân thực và sâu sắc hơn cả về cuộc sống của
những chiến sĩ trong ngành. Ông viết về những người chiễn sĩ công an hay
có lẽ là chính cuộc đời mình. Những chuyên án, những hành động được
miêu tả trong tác phẩm phải chăng đều là những trải nghiệm của nhà văn

trong suốt những tháng năm hoạt động trong ngành. Hữu Ước dùng ngòi bút
tài hoa của mình tái hiện lại những mảng hiện thực thú vị, những bức chân
dung chân thực về người chiến sĩ một phần làm sống lại những giá trị cuộc
sống vốn bị lãng quên nay được khám phá, khai quật; đồng thời qua đó nhà
văn cũng muốn nhắn gửi những chiêm nghiệm từ chính cuộc đời mình đến
với độc giả, với cuộc đời với khát vọng được thể hiện, được cống hiến cho
cuộc đời ngày một tươi sáng.
Khác với những nhà văn kì cựu khác trong ngành, Hữu Ước không để
nhân vật của mình hiện lên một cách cụ thể, sinh động thông qua việc miêu
tả ngoại hình, tính cách nhưng độc giả vẫn có thể cảm được cái vẻ đẹp ẩn
tảng trong mỗi nhân vật. Ta bắt gặp hàng loạt nhân vật là những chiến sĩ
nam đảm nhận vai trò và nhiệm vụ khác nhau trong những câu chuyện khác
nhau. Từ chiến sĩ anh dũng bất khuất, vượt mọi gian lao trên chiến trường
mặt trận, những chiến sĩ trại giam luôn gánh trên vai trách nhiệm canh giữ
tội phạm, đến những chiến sĩ hình sự không quản ngại gian khó hoàn thành
công vụ, những vị lãnh đạo tận tâm chỉ đạo trong từng kế hoạch tác chiến…
Tất cả họ, những con người xuất hiện ở những vị trí khác nhau, nhưng lại có
mối quan hệ gắn bó mật thiết tạo nên mắt xích quan trọng trong truyện.

20