ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
--------------------

HOÀNG THỊ TÁM THUÝ

CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC VỚI VIỆC SỬ DỤNG
TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG Ở CÁC HUYỆN VÙNG CAO
NÚI ĐÁ PHÍA BẮC TỈNH HÀ GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ

THÁI NGUYÊN - 2010

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
--------------------

HOÀNG THỊ TÁM THUÝ

CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC VỚI VIỆC SỬ DỤNG
TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG Ở CÁC HUYỆN VÙNG CAO
NÚI ĐÁ PHÍA BẮC TỈNH HÀ GIANG
Chuyên ngành: Địa lí học
Mã số: 60.31.95

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS Nguyễn Xuân Trƣờng

THÁI NGUYÊN - 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn tốt nghiệp, cùng với sự
nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo
trong Trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên, cán bộ các cơ quan,
ban ngành đã giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài. Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc
tới :
- Thầy giáo hƣớng dẫn TS Nguyễn Xuân Trƣờng, cùng các thầy cô giáo
trong Khoa Địa lí, Khoa sau đại học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái
Nguyên.
- UBND Tỉnh Hà Giang, UBND 4 huyện vùng cao núi đá Hà Giang
(Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ).
- Sở Văn hoá thông tin tỉnh Hà Giang.
- Cục Thống kê tỉnh Hà Giang, Chi cục thống kê 4 huyện vùng cao.
- Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Hà Giang; phòng nông nghiệp 4 huyện
vùng cao núi đá Hà Giang.
- Cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và ngƣời thân trong gia đình.
Vì điều kiện thời gian, khả năng của bản thân còn những hạn chế nhất
định nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận đƣợc
những ý kiến góp ý quý báu của các thầy cô giáo, các nhà khoa học, cũng nhƣ
các bạn đồng nghiệp để luận văn tốt nghiệp của tôi đƣợc hoàn thiện hơn.


Thái Nguyên, ngày 20 tháng 8 năm 2010
Học viên

Hoàng Thị Tám Thuý

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những kết
quả trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì
công trình nào.

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Tám Thuý

ii


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU................................................................................................

1

1. Lí do chọn đề tài.................................................................................

1


2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu......................................................

2

3. Phạm vi nghiên cứu............................................................................

3

4. Lịch sử nghiên cứu vấn đề..................................................................

3

5. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu.............................................

4

6. Cấu trúc đề tài.....................................................................................

6

PHẦN NỘI DUNG................................................................................

7

CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CỘNG ĐỒNG
CÁC DÂN TỘC VỚI VIỆC SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN THIÊN
NHIÊN....................................................................................................

7


1.1. Cơ sở lý luận về cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng tài
nguyên thiên nhiên (TNTN).................................................................

7

1.1.1. Cộng đồng các dân tộc.................................................................

7

1.1.2. Tài nguyên thiên nhiên................................................................

10

1.1.3. Mối quan hệ giữa cộng đồng các dân tộc với TNTN....................

13

1.2. Cơ sở thực tiễn……………………………………………………

15

1.2.1. Cộng đồng các dân tộc Việt Nam.................................................

15

1.2.2. Thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên đất, rừng ở Việt Nam

19

1.2.3. Thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên đất, rừng ở Hà Giang


22

CHƢƠNG 2. CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC VÀ NGUỒN TÀI
NGUYÊN ĐẤT, RỪNG Ở CÁC HUYỆN VÙNG CAO NÚI ĐÁ
PHÍA BẮC TỈNH HÀ GIANG..................................................................
2.1. Khái quát chung về đặc điểm môi trƣờng tự nhiên, dân cƣ,
dân tộc và sự phân hóa lãnh thổ tỉnh Hà Giang ...............................

26
26

2.2. Đặc điểm môi trƣờng tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên các
huyện vùng cao núi đá phía bắc tỉnh Hà Giang................................

iii

29


2.2.1. Vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ...................................................

29

2.2.2. Đặc điểm địa chất……………………………………………….

30

2.2.3. Đặc điểm địa hình.........................................................................


32

2.2.4. Khí hậu - Thời tiết........................................................................

32

2.2.5. Đặc điểm thủy văn và nguồn nƣớc...............................................

33

2.2.6. Đặc điểm thổ nhƣỡng...................................................................

34

2.2.7. Thảm thực vật, động vật...............................................................

34

2.2.8. Tài nguyên khoáng sản................................................................

34

2.3. Cộng đồng dân tộc các huyện vùng cao núi đá Hà Giang.........

35

2.3.1. Số dân và gia tăng dân số.............................................................

35


2.3.2. Nguồn lao động và sử dụng lao động...........................................

37

2.3.3. Thành phần dân tộc......................................................................

38

2.3.4. Đặc điểm văn hóa của một số dân tộc vùng cao núi đá................

41

2.3.5. Tập quán sản xuất và phƣơng thức canh tác của các dân tộc
vùng cao núi đá Hà Giang......................................................................

45

2.4. Đặc điểm tài nguyên đất, rừng và tri thức bản địa của một số
dân tộc trong sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên..................

53

2.4.1. Đặc điểm tài nguyên đất, rừng các huyện vùng cao núi đá..........

53

2.4.2. Tri thức bản địa của một số dân tộc trong việc khai thác và sử
dụng tài nguyên đất, rừng.......................................................................

57


2.5. Tác động của cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng tài
nguyên đất rừng ở vùng cao núi đá Hà Giang ..................................

65

2.5.1. Những tác động theo chiều hƣớng tích cực..................................

65

2.5.2. Những tác động theo chiều hƣớng tíêu cực đến tài nguyên, môi
trƣờng.....................................................................................................

70

CHƢƠNG 3. ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP KHAI THÁC, SỬ
DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG Ở CÁC
HUYỆN VÙNG CAO NÚI ĐÁ HÀ
GIANG........................................................

iv

75


3.1. Khái quát hiện trạng kinh tế - xã hội vùng.................................

75

3.1.1. Tăng trƣởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế..................................


75

3.1.2. Thực trạng phát triển các ngành kinh tế vùng cao núi đá.............

76

3.1.3. Thực trạng phát triển công
nghiệp................................................

77

3.1.4. Thƣơng mại - Dịch vụ…………………………………………..

77

3.1.5. Thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng..............................................

78

3.1.6. Thực trạng giáo dục, y tế và chất lƣợng cuộc sống dân cƣ..........

79

3.2. Quan điểm và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vùng............

81

3.2.1. Quan điểm phát triển kinh tế - xã hội...........................................


81

3.2.2. Phƣơng hƣớng, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đến năm
2015 và tầm nhìn 2020...........................................................................

82

3.2.3. Mục tiêu phát triển các ngành, lĩnh vực.......................................

83

3.3. Định hướng khai thác, sử dụng tài nguyên đất, rừng bền vững
vùng cao núi đá Hà Giang..........................................................

89

3.3.1. Định hƣớng và giải pháp nhằm khai thác, sử dụng bền vững tài
nguyên đất ở các huyện vùng cao núi đá Hà Giang...............................

89

3.3.2. Định hƣớng và giải pháp nhằm khai thác, sử dụng bền vững tài
nguyên rừng ở các huyện vùng cao núi đá Hà Giang.............................

98

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ..............................................................

102


TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................

106

PHỤ LỤC..............................................................................................

109

v


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Từ viết tắt

Giải nghĩa

UNDP

Chƣơng trình phát triển Liên hợp quốc

UNV

Chƣơng trình tình nguyện Liên hợp quốc

CNTT

Công nghệ thông tin

CNH


Công nghiệp hoá

HĐH

Hiện đại hoá

TNTN

Tài nguyên thiên nhiên

KT - XH

Kinh tế - xã hội

FAO

Tổ chức lƣơng thực và nông nghiệp của Liên hợp quốc

VAC

Vƣờn, ao, chuồng

RVAC

Ruộng, vƣờn, ao, chuuòng

CEC

Khả năng trao đổi cation trong đất


PAM

Tổ chức đầu tƣ vào lĩnh vực trồng rừng

GDP

Tốc độ tăng trƣởng

UNICEF

Quỹ nhi đồng LHQ

vi


DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU
Nội dung

Tên

Trang

bảng
Bảng 1.1 Quy hoạch sử dụng đất toàn quốc đến năm 2010

20

Bảng 1.2 Biến động tài nguyên rừng ở Việt Nam (1943 - 2008)

21


Bảng 1.3

23

Bảng 2.1

Sử dụng đất tỉnh Hà Giang năm 2005 và năm 2009
Diện tích, dân số và mật độ dân số 4 huyện vùng cao
nguyên đá

Bảng 2.2 Thống kê dân số vùng cao nguyên đá năm 2009
Bảng 2.3
Bảng 2.4
Bảng 2.5

Tỷ lệ sinh, tỷ lệ tử, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên vùng cao
nguyên đá năm 2008
Tỷ lệ ngƣời từ 15 tuổi trở lên có trình độ chuyên môn kỹ
thuật so với tổng số ngƣời cùng độ tuổi năm 2009
Tình hình sử dụng đất ở 4 huyện vùng cao núi đá tỉnh Hà
Giang

30
35
36
37
66

Bảng 2.6 Tình hình tăng diện tích đất rừng 4 huyện vùng cao núi đá


67

Bảng 2.7 Hiện trạng đất trống đồi núi trọc vùng cao núi đá

71

Bảng 2.8 Diện tích đất có khả năng trồng rừng theo núi đá - núi đất

72

Bảng 3.1 Cơ cấu kinh tế 4 huyện vùng cao nguyên đá năm 2008

75

vii


DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ VÀ BẢN ĐỒ
Nội dung

Tên hình
Hình 1.1
Hình 1.2

Hình 2.1

Hình 2.2

Hình 2.3


Sơ đồ phân loại tài nguyên thiên nhiên
Sơ đồ mối quan hệ tƣơng hỗ giữa các yếu tố phát
triển
Bản đồ hành chính vùng cao núi đá phía bắc tỉnh
Hà Giang
Bản đồ địa lý dân cƣ, dân tộc vùng cao núi đá phía
bắc tỉnh Hà Giang
Bản đồ diễn biến diện tích đất rừng vùng cao núi
đá năm 2005, 2007 và 2009

viii

Trang
13
14

31

39

68


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....



data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....



data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....



data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....

data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....

data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....

data error !!! can't not
read....