ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC
KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỖTHỊKHÁNH HUYỀN

NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆNTRONG TRUYỆN
NGẮN LÊ MINH KHUÊ
Luân văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận văn học
Mã số: 60 22 01 20
Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS Đoàn ĐứcPhương
Hà Nội –2016


MỞĐẦU

1. Lý do chọn đềtài1. Kểtừsau năm 1975văn học Việt Nam có sựđổi mới mạnh mẽ,
văn xuôi có sựchuyển mình đáng kể. Văn xuôi tuy chưa có những tác giả, tác phẩm
đểđời như ta hằng mong đợi, song nó có đội ngũ cây bút trẻdồi dào, sung sức, bền
bỉđã và đang ghi được nhiềuthành tựu. Đặc biệt làởthểloại truyện ngắn đã và
đang phát triển mạnh mẽhứa hẹn một tương lai tốt đẹp. Nhiều cây bút mới, độc
đáo, sáng giá được bạn đọc yêu mến, được giới nghiên cứu lưu tâm như: Võ
ThịHảo, Đoàn Lê, Nguyễn ThịThu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, ĐỗBích Thúy....
Trong sốcác nhà văn đó có Lê Minh Khuê.2. Lê Minh Khuê, tác giảcủa nhiều tập
truyện ngắn có giá trị, được các nhà nghiên cứu, phê bình, bạn đọc trong và ngoài
nước đánh giá và ghi nhận là một cây bút truyện ngắn “sung sức càng viết càng
chín, càng viết càngsay và càng viết càng sâu sắc, xứng đáng với sức lao động
nghệthuật nghiêm túc là Lê Minh Khuê”. Lê Minh Khuê trởthành một trong những
cây bút nữhàng đầu Việt Nam với hai lần nhận giải thưởng của Hội nhà văn (năm
1987 vớiMột chiều xa thànhphốin năm 1986, năm 2002 với tậpTrong làn gió heo
mayin năm 1999), một lần đoạt giải của Tạp chí Văn nghệquân đội năm 1994 với
tập Bi kịch nhỏin năm 1993. Và mới đây, nhà văn nữnày đã vinh dựlà nhà văn đầu

tiên đoạt giải thưởng văn học quốc tếmang tên văn hàoHàn Quốc Byeong –zu Lee
lần thứnhất (tháng 4 năm 2008), với tập truyện ngắn The stars, The Eart, The
RiverNhững ngôi sao, trái đất, dòng sôngdo nhà xuất bản Curbstone Press ấn hành
ởMỹnăm 1998. Hiện nay, Lê Minh Khuê được xem là nhà văn có bút lực mạnh
trong thểloại truyện ngắn. Trong đó, thếgiới tác phẩm của Lê Minh Khuê, nhân
vật và cốt truyện luôn là yếu tốtạo dấu ấn với bạn đọc. Đây cũng là phương diện
không thểtách rời nhau trong một truyện ngắn nói chung. Nhân vật chính là
phương tiện đểnhà văn khái quát hiện thực đời sống một cách hình tượng, cũng là
nơi thểhiện nhận thức của mình vềmuôn mặt cuộc đời. Và cốt truyện là phương
diện đểnhân vật ấy bộc lộnhững tính cách thông qua một hệ
thống các sựkiện được tạo dựng. Khi viết truyện, Lê Minh Khuê có { thức tạo
dựng nhân vật một cách kỹlưỡng và xây dựng cốt truyện hợp lí, sao cho vấn
đềtruyền tải đến bạn đọc được hiệu quảnhất.3. Là một giáo viên dạy văn ởtrường
phổthông, tôi chọn đềtài Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Lê MinhKhuê,


bởi đây là một trong sốrất ít nhà văn nữcó tác phẩm Những ngôi sao xa xôiđược
đưa vào giảng dạy trong trường phổthông và việc tìm hiểu vềtác giảnày còn chưa
tương xứng. Đồng thời, chúng tôi muốn qua việc tìm hiểu nhân vật và cốt truyện
trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sẽgiúp bạn đọc thấy rõ hơn những thông điệp,
tư tưởng của nhà văn vềcuộc sống cũng như tài năng nghệthuật truyện ngắn của
một nhà văn nữ-Lê Minh Khuê.Với những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn
nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Lê Minh Khuêlàm đềtài nghiên cứu cho
mình.
2. Lịch sửvấn đềLê Minh Khuê một nhà văn nữ, một cây bút truyện ngắn có tiếng
trong văn xuôi đương đại đã được các nhà nghiên cứu văn học đánh giá khái quát:
Lê ThịĐức Hạnh khen “cây bút truyện ngắn sung sức”[10;tr.28]. Bùi Việt
Thắng đánh giá là “một ngòi bút có sức bền”. Phạm Xuân Nguyên cho Lê Minh
Khuê là ‘cây bút văn xuôi có thểtiến xa”. Hà Minh Đức cho rằng “Lê Minh Khuê
-một cây bút trẻ, xông xáo”. Tô Hoài khenLê Minh Khuê viết truyện ngắn “hay có

không khí”. Vũ Hà nhận xét “vềmột điều đáng ghi nhận, trong sáng tác, Lê Minh
Khuê ngày càng đằm hơn, sâu sắc hơn”. Đó là những { kiến đánh giá khái quát
vềtruyện ngắn của Lê Minh Khuê.Không dừng ởđánh giá khái quát, các nhà nghiên
cứu còn nhận xét đánh giá qua mỗi tập truyện nữa: Tập truyện ngắn đầu tay
Cao điểm mùa hạra đời đã được Lê ThịĐức Hạnh nhận xét là “hình thành được
dáng vẻriêng”[10]. Bùi Việt Thắng khen “chiếm được cảm tình của người đọc” và
gọi là “chất lạ”[78]. Lê Hương Thủykhen “những trang viết của chịvềchiến tranh
có sức đằm sâu da diết”[86].
Tập truyện Đoạn kếtđược các nhà nghiên cứu dánh giá là tập truyện ít thành công
nhất. Tác giảThiên Hương cho là “có những sắp sẵn mà người đọc có thểđoán
trước, biết trước hoặc sơ sài đơn giản đến khó đọc” và “người ta thấy hễcứcó bản
lĩnh, sống tốt đẹp là tình yêu hạnh phúc sẽtới như một công thức”[22].Tập truyện
Một chiều xa thành phốra đời năm 1986 là tập truyện thểhiện nỗlực hết mình của
Lê Minh Khuê. HồAnh Thái nhận xét “Một chiều xa thành phốlà một thành công
mới của Lê Minh Khuê...Đến tập thứba này, Lê Minh Khuê đã thực sựthuyết phục
được người đọc bởi chịđã thoát ra khỏi cách nhìn nhận duy cảm, trởnên khách
quan hơn, đa diện hơn nhưng không vì thếmà kém phần nồng hậu”[69]. Lê
ThịĐức Hạnh khảng định“đã có nhiều khám phá...”. Bùi Việt Thắng cho
rằng“Một chiều xa thành phốcủa Lê Minh Khuê đang ởthời kznỗlực rất cao
đểvượt lên những gì đã có”[76].Tập Bi kịch nhỏlà tập truyệnxôn xao dư luận, được
xếp vào “những cuốn sách tai tiếng”[92]. Các nhà nghiên cứu có những { kiến trái
chiều khi định giá tác phẩm. Những { kiến phê phán có: Trung Nguyên, Đậu


ThịVĩnh, ĐỗNguyên Chí, Trần Thanh, Dương Tùng. Những { kiến khen có: Bùi
Việt Sỹ, Bùi Việt Thắng, Phạm Xuân Nguyên, Bùi ThịKim Cúc.Tập truyện Trong
làn gió heo mayđược Bùi Việt Thắng khen “Trong làn gió heo may đã chứng tỏlà
một cây bút truyện ngắn chuyên nghiệp, có nội lực và biến ảo”[75].Những tập
Truyện ngắn chọn lọc, Những dòng sông, Buổi chiều, Cơn mưa, Màu xanh man
trá, Một mình qua đường...được Lê ThịĐức Hạnh khen “người đọc cảm thấy như

Lê Minh Khuê đang trăn trở, vật lộn, tìm kiếm một cách nhìn, một cách thểnghiệm
mới”[10].Vẫn là những nhận xét đánh giá mang tính khái quát chưa đi vào cụthể.
Trong những nhận xét đó ta thấy phần nhân vật và cốt truyện cũng được nhắc đến.
Trong bài Lê Minh Khuê người đàn bàviễn thịcó nhận xét:“Nhân vật của Lê Minh
Khuê thường xuất hiện trong hai khung cảnh chính: Công trường và nhà tập
thể”, “cư trú mà hóa thành hang ổcủa dục vọng” và “nhiều nhân vật của Lê Minh
Khuê thuộc vềhang ổtối tăm đó”[69]. HồAnh Thái đã đềcập tới hai vấn đềtrong
truyện ngắn của Lê Minh Khuê là: không gian và ảnh hưởng của nó đối với tính
cách, phẩm chất của nhân vật.Trong bài Văn xuôi gần đây và quan niệm con
người, Bùi Việt Thắng cho rằng:“hoàn cảnh hiện nay con người đang sống là một
hoàn cảnh khá tồi tệ, trong đó cái xấu bao vây cái tốt, cái ác đang lấn chiếm cái
thiện, con người đang trong tình thếbịbao vây”. Chính vì vậy “lối sống thực
dụng, chạy theo đồng tiền là một hoàn cảnh làm con người nhiễm thứbệnh mất
nhân tính điển hình như Đồng đô la vĩ đại, Anh lính Tony D”[73, tr. 699].Trong
bài viết Đểcó sức bền ngòi bút, Bùi Việt Thắng nhận xét “Nhân vật của chịthuần
phác, hồn nhiên nhưng không giản đơn, cảnh ngộkhông có gì thật éo le, gây cấn
nhưng tiêu biểu. Người đọc thấy ởngòi bút này lối cảm đời sống theo con đường
trực giác”[78]. Những { kiến của Bùi Việt Thắng cắt nghĩa vì sao nhân vật xấu,
lỗi lầm xuất hiện nhiều trong sáng tác của Lê Minh Khuê, tình huống của truyện
và tính cách nhân vật trong truyện ngăn của nhà văn.Thiên Hương nhận xét vềtập
Đoạnkết, tác giảcho rằng “Đọc truyện Lê Minh Khuê người ta thấy cứcó bản lĩnh,
sống tốt đẹp là tình yêu hạnh phúc đến như một công thức”[22].HồAnh Thái nhận
xét tập truyện Một chiều xa thành phốcho rằng:“Các nhân vật của Lê Minh Khuê
không đơn giản một chiều mà có sức thuyết phục của sựchân thực, hợp tình,
hợp lẽphải”[69].Lê ThịĐức Hạnh trong bài Lê Minh Khuê -cây bút truyện ngắn
sung sứccó nhận xét: “Lê Minh Khuê đã mổxẻ, phơi trần sựtha hóa xuống cấp,
thậm chí mất hết nhân
cách đến khủng khiếp của con người” và “Ởđây, tác giảtỏra sắc sảo, nhưng có
phần quá tay nên đã trởthành khe khắt, lạnh lùng...”[10].Trong bài Lê Minh
Khuê và cái nhìn nhân ái vềsốphận con ngườicủa . có { “Qua



những trang viết của chị, người đọc không chỉthấy những cảnh chết chóc man
rợmà chỉthấy nỗi đau xót lặng lẽ, khát vọng tươi sáng bịcắt dởdang và vượt lên
trên mọi chuyện tầm phào vô bổlà cái nhìn nhân ái vềsốphận con người”[94].Đặc
biệt có nhiều { kiến vềcác nhân vật nữtrong truyện ngắn của Lê Minh Khuê,Lê
ThịĐức Hạnh cho rằng, nét riêng của Lê Minh Khuê: “trước hết là ởkhía cạnh ghi
lại khá chân thực, sống động dáng vóc của một tầng lớp thanh niên, đặc biệt là
nữởmột thời điểm trọng đại của đất nước”. Bùi Việt Thắng nhận xét “Nhân vật của
Lê Minh Khuê -đặc biệt là nhân vật nữ, lúc nào cũng như đuổi bắt một cái gì
không rõ ràng, lúc nào cũng thấy bất ổn ởchính mình vềcuộc đời. Và nếu nói “văn
là người”thì ởphương diện này tác giảtựthểhiện mình rất rõ”[78]. Giáo sư Phan Cư
Đệcho rằng: “Kiểu nhân vậtnhư người mẹ, người phụnữlà “đồngphái” với nhà
văn. Vì thếkhi viết vềhọbà đồng cảm chia sẻnhư những tri âm tri kỷ. Những
trang văn đẹp của Lê Minh Khuê là viết vềnhững nhân vật nữmang bộmặt
buồn”[5]. HồAnh Thái cho rằng: “...Đặc biệt, sốphận của những người phụnữlà
sựquan tâm thường xuyên của Lê Minh Khuê với niềm mong mỏi thường xuyên
rằng họsẽđược hưởng hạnh phúc nhiều hơn”[69].Nhìn chung các { kiến khen, chê
mang tính chất khái quát hoặc nói ởkhía cạnh thẩm định chứchưa đi sâu, chưa
cụthể, hệthống song nó cũng là định hướng, gợi mởcho người nghiên cứu truyện
ngắn của Lê Minh Khuê.Những năm gần đây trong các trường Đại học có những
khóa luận, luận văn thạc sĩ, luận văn tiến sĩ đã đi khá sâu vềtừng mặt thành công
của Lê Minh Khuê. Song vềmặt tiếp cận, cấu trúc vềđềtài nghiên cứu ởmỗi người
khác nhau. Tiếp nhận những điều đã
có, hướng đến giải quyết một đềtài cốt lõi, sâu và hệthống tôi chọn vấn đềnghiên
cứu Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắnLê Minh Khuê.3. Đối tượng, mục
đích và phạm vi nghiên cứuĐối tượng nghiên cứu:là các tập truyện ngắn của tác
giảLê Minh Khuê với vấn đềđược nghiên cứu là Nhân vật và cốt truyện của tác
giảởthểloại truyện ngắn.Mục đích nghiên cứu:Luận văn tập trung nhận diện,
phân tích, đánh giá vềcác kiểu nhân vật, cách xây dựng nhân vật, các kiểu cốt

truyện, cách xây dựng cốt truyện trong các truyện ngắn của Lê Minh Khuê. Luận
văn muốn khẳng định những tài hoa, sựđộc đáo của tác giảqua vấn đềnghiên cứu.
Thông qua đó là hướng tới khẳng định và ngợi khen một cây bút dẻo dai bền
bỉ, sung sức và thành công của Lê Minh Khuê trên văn đàn Việt Nam.Phạm vi
nghiên cứu:Lê Minh Khuê có tới 10 tập truyện ngắn, do thời gian, do mức
độcủa một luận văn thạc sĩ nên tác giảluận văn giới hạn nhân vật và cốt truyện
trong một sốtập, sốtruyện tiêu biểu.4. Phương pháp nghiên cứuLuận văn sửdụng
kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:-Phương pháp phân tích, tổng hợp-


Phương pháp lịch sử-xã hội-Phương pháp cấu trúc-Phương pháp hệthống-Phương
pháp thống kê-Phương pháp so sánh-Phương pháp loại hình
5. Cấu trúc luận vănNgoài phần Mởđầu, Kết luận, nội dung luận văn được
triển khai thành ba chương:Chương 1:Khái lược vềnhân vật, cốt truyện và sáng tác
của Lê Minh Khuê.Chương 2:Nhân vật trong truyện ngắn của Lê Minh
Khuê.Chương 3:Cốt truyện trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê.


Chương 1
KHÁI LƯỢC VỀNHÂN VẬT, CỐT TRUYỆN VÀ SÁNG TÁCCỦA LÊ MINH
KHUÊ
1.1.Khái lược vềnhân vật và cốt truyện
1.1.1.Khái lược vềnhân vậtỞmỗi thời đại, trong cuộc sống của mỗi con người luôn
có nhu cầu tìm lại chính mình. Đây là một câu hỏi đặt ra cho các ngành khoa học
nghệthuật tìm lời giải đáp. Văn học từngà xưa đã coi nhiệm vụvà múc đích cơ bản
là khám phá, phát hiện, nhận thức và bảo vệcon người. Con người là trọng tâm
trong cái nhìn nghệthuật của nhà văn vềthếgiới. Theo giáo sư Trần Đình sử: "Quan
niệm nghệthuật vềcon người là nguyên tắc cảm nhận thẩm mỹvềcon người nằm
ẩn trong cách miêu tả, thểhiện chứng tỏchiều sâu chiếm lĩnh con người của tác
tỉa" [62]. Quan niệm nghệthuật vềcon người luôn hướng vềcon người với

chiều sâu của nó. Đối với văn học, đây được coi là tiêu chuẩn quan trọng nhất
đểđánh giá tác phẩm văn học, tính độc đáo của sáng tác nghệthuật. Nó là tiêu
chuẩn, thước đo trình độchiếm lĩnh hiện thực đời sống của tác phẩm, tác giả, trào
lưu, thời đại văn học. Trong quan niệm nghệthuật vềcon ngườicó cái chung của
thời đại của nền văn học của truyền thống, có vai trò năng động sáng tạo của
người nghệsĩ. Văn học tìm hiểu và thểhiện con người được bộc lộchủyếu trên
phương diện xây dựng nhân vật trong tác phẩm.Văn học nghệthuật là tấm gương
phản ánh cuộc sống, con người ởmỗi thời đại trong hoàn cảnh lịch sửxã hội nhất
định. Văn học từngàn xưa đến nay luôn hướng vềcon người, khám phá phát hiện
nhận thức vềconngười. Nhà văn M.Gorki đã nói “Văn học là nhân học”. Chính vì
lẽấy, con người luôn là trung tâm của văn học nghệthuật. Việc tìm hiểu và thểhiện
con người được bộc lộchủyếu trên phương diện xây dựng nhân vật. Vậy nhân vật
là gì? Hiểu như thếnào là đúng vềkhái niệm này? Nhân vật có vai trò { nghĩa như
thếnào đối với tác phẩm văn học nghệthuật? Đểtrảlời những câu
hỏi này các nhà l{ luận văn học đã trình bày sâu sắc trên các trang viết của mình.
Với yêu cầu và mức độcủa một luận văn vềnhân vật trong truyện ngắn của Lê
Minh Khuê, người viết chỉkhái lược một sốnét vềnhân vật đểlàm cơ sởcho việc
triển khai phần nội dung chính của luận văn.Nhân vật là những con người có tên
hay không có tên chỉxuất hiện khi được khắc họa sâu đậm hoặc thoảng qua trong
tác phẩm văn học.Nhân vật cũng có thểlà sựvật, động vật mang bóng dáng của con
người, tính cách của con người. Nó không phải là con người, sựvật, động vật mang
tính người như vốn nó tồn tại. Nó là hình tượng mang tính ước lệ.Nhân vật trong
văn học rất đa dạng. Tùy theo góc nhìn, các tiêu chí đặt ra, ta có những kiểu nhân


vật khác nhau:Nếu lấy tiêu chí vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học ta
có:nhân vật chính, phụ. Nếu lấy tiêu chí tính cách nhân vật ta có:loại nhân vật
chính diện, loại phản diện. Nếu lấy tiêu chí cấu trúc hình tượng trong tác phẩm ta
có: Nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư
tưởng.Nhân vật là công cụkhái quát hiện thực và phương tiện đểcác tác giảhiện

thực hóa quan niệm nghệthuật vềcon người dưới một hình thức biểu hiện tương
ứng. Nhân vật có vai trò hàng đầu của tác phẩm văn học. Nhân vật là nơi tập
trung mọi giá trịtư tưởng nghệthuật. Nhân vật là nơi k{ thác cái nhìn riêng của nhà
văn đối với thếgiới và con người. Nhân vật là linh hồn của mỗi tác phẩm, là
phương diện quan trọng đểtìm hiểu đặc điểm, cá tính sáng tạo của nhà văn. Nhà
văn với tư cách là chủthểsáng tạo, thường bộc lộcá tính rõ nét nhất đểnhằm mang
lại một giọng điệu riêng, dấu ấn riêng trong đứa con tinh thần của mình,
đểchúng trởthành một sinh mệnh sống thực sựtrong lòng bạn đọc. Nhà văn xây
dựng được những nhân vật độc đáo, sáng tạo, không lặp lại đểchứng tỏbản lĩnh,
tài năng của người cầm bút khi thểhiện con người trong mỗi hoàncảnh lịch sửxã
hội nhất định.Tóm lại:
Nhân vật là con người được hình tượng hóa trong tác phẩm nghệthuật. Nhân vật
trong tác phẩm là quan điểm nghệthuật của tác giảvềcon người. Nhân vật trong
tác phẩm thật đa dạng. Tùy theo góc nhìn, các tiêu chí đặt ra ta có những kiểu
nhân vật khác nhau. Nhân vật có vai trò quan trọng hàng đầu trong tác phẩm. Nó là
linh hồn, là tiêu chí, là thước đo giá trịtác phẩm, tác giả, xu hướng và thời đại văn
học.1.1.2.Khái lược vềcốt truyệnCuộc sống vô cùng phong phú và không kém
phần phức tạp. Lựa chọn tổchức, sắp xếp phương tiện nào của hiện thực vào
trong một trật tự, nhằm phục vụđắc lực nhất cho việc thểhiện, { đồnghệthuật là
một công việc mang đậm dấu ấn cá nhân, làm phát lộbản lĩnh và cá tính sáng tạo
của người nghệsĩCốt truyện là yếu tốcơ bản và không thểthiếu được của một tác
phẩm tựsự. Gerth nói "Còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì
cảnền l{ luận nghệthuật còn gì nữa". Maugham lại ví von giầu hình ảnh "Nhà văn
sống bằng cốt truyện, y như họa sĩ sống bằng màu và bút vẽvậy".Ta thấy cốt truyện
quan trọng như thếnào. Theo cách hiểu truyền thống cốt truyện là cái lõi của
truyện, thểhiện những biến cốquan trọng, đảm bảo sựmạch lạc diễn biến của
truyện gồm các thành phần: giới thiệu, thắt nút, phát triển, cao trào, kết thúc.Cốt
truyện là chất liệu, là sựkiện tác động đến sốphận tính cách của nhân vật. Nói
cách khác cốt truyện là sựkiện được diễn biến trong quá trình của tác phẩm. Nhiều
tình tiết tạo nên sựkiện. Sựkiện lớn tạo nên bước ngoặt quan trọng của nhân vật,

được gọi là biến cố. Sựkiện được vận động phát triển. Có lúc sựkiện có nút thắt
hoặc có xung đột, gay go căng thẳng cần được mở, cần được giải quyết đến hồi


kết. Khởi đầu của sựkiện được giới thiệu một cách khái quát hoàn cảnh nảy sinh
xung đột, giới thiệu sơ lược lai lịch các nhân vật, lứa tuổi, nghềnghiệp, quan hệgia
đình xã hội. Tiếp đến là phần vận động của sựkiện. Trong phần này phần thắt
nút là giai đoạn mởđầu cho sựvận động của xung đột. Nó được bắt đầu với
sựkiện nào đó được gọi là sựkiện thắt nút. Sựkiện
này làm thay đổi thểban đầu, lôi cuốn các nhân vật cùng tham gia và bản chất của
chúng được bộc lộ. Tiếp đến phần phát triển. Đây là phần dài nhất, quan trọng nhất
của sựkiện. Phần này bao gồm một chuỗi sựkiện hoặc biến cốnối tiếp nhau làm cho
xung đột phát triển vềchiều sâu, chiều rộng đẩy phần xung đột lên cao. Kếsau là
phần đỉnh điểm, sau phần đỉnh điểm là phần mởnút. Ởphần này nhà văn có cách
giải quyết đểchấm dứt sựkiện. Phần kết thúc cho thấy xung đột đã được giải quyết.
Cũngcó những tác phẩm không có phần kết thúc.Cốt truyện có ba đặc điểm: tính
lịch sửcụthểđểthểhiện tính chân thực của hiện thực. Tính kịch đểthểhiện sựxung
đột mang tính chất kịch. Tính hoàn chỉnh thểhiện tính hợp lô gíc của sựkiện. Tuy
nhiên, có những truyện không có cốt truyện và có những cốt truyện không đầy
đủcác phần: trình bầy, vận động, phát triển, nút thắt, đỉnh điểm, mởnút, kết
thúc.Cốt truyện không phải giản đơn là tính truyện, mà là là chuỗi sựkiện được
bốtrí sắp xếp trong trận tựkểcó nghệthuật và giầu { nghĩa thẩm mỹ. Theo cách hiểu
đó ta có thểchia cốt truyện thành hai loại: Loại truyện ly kz, gây cấn có thểkểlại
một cách dễdàng, tương đương với loại truyện có cốt truyện theo kiểu truyền
thống. Tôi tạm gọi là loại truyện ngắn có cốt truyện sựkiện. Loại kểvềtrạng huống
đời thường vặt vãnh, các thành tốtrong cốt truyện truyền thống bịchìm đắm
trong nhữngtrạng thái tinh thần,những suy tư, xúc cảm nhân vật.Ởloại truyện này
vừa tựsựvừa trữtình, vừa kểchuyện vừa miêu tảthếgiới nội tâm của nhân vật.Tôi
tạm gọi là truyện ngắn có cốt truyện tâm l{.Dĩ nhiên, mọi việc phân chia chỉcó
tính tương đối, bởi đôi khi giữa các tiểu loại cũng có sựgiao thoa và bởi bản chất

của nghệthuật là một sựsáng tạo, nó không chấp nhậnbất kzcông thức khô cứng
nào áp đặt nên.Tóm lại:
Cốt truyện là hệthống các sựkiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và
nhất là những xung đột trong xã hội một cách nghệthuật. Qua đó các tính cách
được hình thành và phát triển trong những mối quan hệqua lại của chúng nhằm làm
sáng tỏchủđềtư tưởng tác phẩm.1.2.Sáng tác của Lê Minh Khuê1.2.1.Tiểu sửLê
Minh KhuêLê Minh Khuê có bút danh Vũ ThịMiền, sinh năm 1949 tại An Hải,
Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Ông nội làm việc ởHuếvà lấy vợtại đây.Ông ngoại là người
Hà Đông lấy vợngười Kinh Bắc. Có thểnói cảkhông gian quê hương rộng dài ẩn
chứa các phong tục tập quán, giá trịvăn hóa đa dạng phong phú có ảnh hưởng đến


tuổi thơ của nhà văn, đã làm giầu thêm vốn sống vốn hiểu biết của nhà văn.
Sinh trưởng trong thời kzđất nước đương đầu với hai cuộc chiến: chống Pháp,
chống Mỹ, thấm thía nỗi nhục mất nước, khao khát độc lập tựdo, mong muốn được
cống hiến sức mình cho đất nước, năm 16 tuổi, cô đã khai tăng 01 tuổi đểxung
phong gia nhập Thanh niênxung phong. Ởđó cô làm đường, dạy văn hóa. Năm 20
tuổi cô gạt việc đi nước ngoài, chọn nghềphóng viên cho báo Tiền phong. Năm
1973, cô chuyển sang Đài phát thanh Giải phóng, đi sâu vào chiến trường Miền
Nam. Năm 1975 nhà văn đi cùng một cánh quân vào giải phóng Đà Nẵng. Sau đó
vềlàm biên tập viên Đài truyền hình Việt Nam. Năm 1978, Lê Minh Khuê chuyển
sang làm biên tập viên văn học tại nhà xuất bản Tác phẩm mới, nay là nhà xuất bản
Hội nhà văn Việt Nam. Cuộc sống sau chiến tranh của bà xoay quanh công
việc xuất bản, sáng tác. Đó là công việc thích hợp với bà. Có lúc bà tâm
sự:“Nghềbiên tập viên đã làm chỗdựa đểcó thểhết mình đến với nghiệp văn”.Hiện
nay đã nghỉhưu, bà được tín nhiệm đảm trách cương vịChủtịch Hội đồng văn xuôi
Hội nhà văn Hà Nội,làm phó Chủtịch Hội đồng văn xuôi Việt Nam.1.2.2.Hành
trình sáng tác
Lê Minh Khuê là một trong những cây bút văn xuôi đương đại đã tạo được một
chỗđứng chắc chắn, vững chãi trên văn đàn. Bắt đầu đường văn nghiệp từnhững

năm 60 của thếkỷtrước, với thểloại sởtrường là truyện ngắn, đến nay đã có trên
dưới 10 tập truyện ngắn, một truyện k{ Thiếu nữmặc áo xanh(1988), một tiểu
thuyết Em đã không quên(1990) và hai bút k{ Những người lên Miền Tây, Chú và
cháu(2000). Bà đã hai lần được giải thưởng củaHội nhà văn Việt Nam: 1987
với tập Một chiều xa thành phố(in 1986), với tập Trong làn gió heo may(in 1999),
một lần đoạt giải của Tạp chí văn nghệQuân đội năm 1994 với tập Bi kịch nhỏ(in
1993). Nhiều tác phẩm của Lê Minh Khuê đã được dịch và giới thiệu ởMỹ,
Pháp, Thủy Điển, Nhật, Malaysia, Hàn Quốc.....Đặc biệt tập truyện Những ngôi
sao, trái đất, dòng sôngxuất bản tại Curstone Press -Mỹ, 1996đã đạt giải thưởng
Quốc tếvăn học Byeong -Juless, năm 2008 trong liên hoan văn học Quốc
tếHadong -Hàn Quốc. Tập truyện trởthành bạn đường của sinh viên nước ngoài khi
muốn tìm hiểu vềcon người, đất nước Việt Nam. Tập truyện được giới nghiên cứu
Thủy Điển khen ngợi. Với bốn mươi năm cầm bút, bền bỉsáng tạo, Lê Minh
Khuê đã thành danh. Nhà văn đã chưng cấthiện thực cuộc sống theo từng chặng
đường lịch sửdân tộc. Sáng tác của nhà văn vắt qua hai thời kzlịch sửdân tộc.
Trước năm 1975 cảnước bước vào cuộc chiến chống Mỹcứu nước oanh liệt, hào
hùng rất đỗi tựhào Lê Minh Khuê vào chiến trường khởi nghiệp văn chương. Được
đắm mình trong không khí náo nức hào hùng của thời đại đánh Mỹ, được tiếp xúc,
chia sẻvới những con người dũng cảm, trẻtrung, lạc quan yêu đời, bà đã viết truyện


Những ngôi sao xa xôiin trongTạp chí Tác phẩm mới, 1971 sau này in trong Tập
truyện ngắn, Nxb Kim Đồng 1973. Trong hòa bình, giang sơn thu vềmột mối,
cảnước bước vào khôi phục, phát triển kinh tế, những con người bình thường lại
cống hiến hết mình cho dân tộc cho đất nước. Những con người anh hùng trong
thời đại mới lại được hiện hữu trên những trang truyện của nhà văn. Hòa bình,
cuộc sống thay đổi, con người phức tạp, cuốn theo cơn lũ của đời sống tiện nghi,
của tâm l{ tiêu dùng, chạy theo đồng tiền, Lê Minh Khuê trăn trởnghĩ suy, phản
ánh chân thực, chính xác những con người đó trong tác phẩm của mình.
Có thểnói, cái lãng mạn, vô tư của tuổi trẻ, của người chiến sĩ dần qua đi đểnhường

chỗcho cái ưu tư trăn trởnghĩ suy được chưng cất trên những trang truyện của
mình. Cái tâm trạng đó, được manh nha từCao điểm mùa hạ, manmác trong tập
Đoàn kết, sôi nổi trong tập Một chiều xa thành phố, rồi dâng trào trong Bi kịch
nhỏvà trong Làn gió heo may. Trên từng trang truyện, người đọc thấy đau, chua
xót, tiếc thương những giá trịtốt đẹp đang mòn đi, đang dần mất mà ánh lên những
mong muốn khát vọng. Nhìn lại hành trình sáng tác của Lê Minh Khuê, có thểlấy
năm 1986 làm dấu mốc, đểphân chia hai giai đoạn sáng tác của nhà văn.Trước năm
1986 có: Cao điểm mùa hạ: nhà xuất bản Quân đội nhân dân, 1978. Đoạn kết: nhà
xuất bản Phụnữ, 1982.Sau năm 1986:Một chiều xa thành phố, nhà xuất bản Tác
phẩm mới, 1986.Bi kịch nhỏ,Nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam, 1993. Trong
làn gió heo may, Nhà xuất bảnVăn học, 1999.Những dòng sông, Buổi chiều, Cơn
mưa, Nhà xuất bản PhụNữ, 2002. Màu xanhman trá: Nhà xuất bảnPhụnữ,
2003.Một mình qua đường, Nhà xuất bản Hội nhà văn, 2006. Những ngôi sao, trái
đất, dòng sông, Nhà xuất bản Phụnữ, 2008. Nhiệt đới gió mùa, Nhà xuất bản Nhã
Nam -Hội nhà văn, 2012. Truyện ngắn chọn lọc, Nhà xuất bản Thanh niên,
2013.Trong hành trình sáng tác củaLê Minh Khuê, ta thấy nhà văn “luôn trăn trở,
vật lộn, tìm kiếm một cách nhìn, cách thểhiện mới”. Nhà văn bền bỉkiền trì với
những quan điểm sáng tác nghệthuật của mình. Nhiều truyện có giá trị, có tên tuổi
trênvăn đàn. Càng ngày càng khẳngđịnh: “cây bút truyện ngăn sung sức”[10,
tr.28+. Nhà văn càng lao động, càng trưởng thành. Đúng như nhà nghiên cứu Vũ
Hàtrong bài Lê Minh Khuê -một cốt cách văn chương, đã được đánh giá, ngợi
khen: “Sáng tác của Lê Minh Khuê ngày càng đằm hơn, sâu hơn”[8].1.3.Quan
điểm sáng tác
Quan điểm nghệthuật là vấn đềquan trọng đối với đời sống nghệthuật. Là một
người cầm bút sáng tác văn học nghệthuật thì lại càng quan trọng. Trongtừđiển
văn học có định nghĩa:“Quan niệm nghệthuật là nguyên tắc cắt nghĩa thếgiới và
con người vốn có của hình thức nghệthuật đảm bảo cho nó khảnăng thểhiện đời


sống với một chiều sâu nào đó”.Lê Minh Khuê hiểu và quán triệt nó trong quá

trình sáng tác. Là một nhà văn như bao nhà văn khác, Lê Minh Khuê phải thực
hiện chủtrương đường lối văn nghệcủa Đảng và Nhà nước. Trên lĩnh vực văn học
người viết phải trung thành với quan điểm chân thiện mỹđểnhững đứa con tinh
thần của mình chân thực có tính nhân văn và hướng tới cái đẹp. Ngoài quan niệm
chung mà ai cũng phải theo thì Lê Minh Khuê có chính kiến riêng vềquan niệm
sáng tác của mình. Quan niệm sáng tác ấy đã được bà hé mởqua những điều tâm
sựvà phát ngôn trên báo chí. Trước hết bà thường đềcập đến trách nhiệm của người
cầm bút trước những sáng tác của mình. Nhà văn đã cầm bút, đã lao động
nghệthuật là phải nghiêm túc không bằng lòng với người viết không có trách
nhiệm. Bà tâm niệm:“Đã làm nhà văn nên nghĩ mình viết lách sao cho người
thợlành nghề, không được làm ẩu. Tôi rất ghét những người đan lát, dối trá,
chữnghĩa tuôn ra rào rào, in ấn ào ào, không có thời gian đọc lại cái mình viết.
Điều đó giống như tình trạng làm hàng giảđang đầu độc cuộc sống”[83+. Bà cũng
khuyên những người cầm bút:“đừng viết khơi khơi, đừng viết ào ào”. Lê Minh
Khuê quan niệm văn chương là nghềcần có sựchuyên tâm chuyên nghiệp. Quan
niệm này cho ta thấy bà có { thức nghệthuật sâu sắc, có quan điểm nghệthuật
vững vàng. Bà nắm chắc bản chất văn chương, bản chất của nhà văn và nhiệm
vụcủa họphải vững vàng thểhiện quan điểm đường lối của Đảng đểnhìn thếgiới và
con người một cách khách quan. Lê Minh Khuê cho rằng: “Nói vềnghềthì mệt lắm.
Nước mình có những người làm văn chương nghiệp dư, thỉnh thoảng mới viết
một cuốn, lại hay hơn người chuyên nghiệp cầm bút. Nhưng có những nhà văn
chuyên nghiệp... thì lại cho ta rút ra kết luận ngược lại. Theo mình, nhà văn
chuyên nghiệp có thểviết tới đầu đến đũa bất cứkhi nào muốn và cần phải
viết”[84+. Lê Minh Khuê đềcao mối quan hệgiữa nhà văn và dân tộc. Với chị:“Nhà
văn
cần phải tồn tại ngay trong lòng dân tộc mình” [84+. Năm 1993 khi cùng đoàn
nhà văn thăm Mỹtrởvề, nói chuện với phóng viên báo Tuổi trẻchủnhật, Lê Minh
Khuê khẳng định vịtrí của nhà văn: “Tôi đã từng chiêm nghiệm và từđấy càng thấy
rõ rằng văn nghệsỹkhông thểtìm thấy chỗđứng nào khác hơn ngay trên chính quê
hương mình. Những gì tôi viết, chỉnhững đồng bào đang sống trên đất nước tôi là

đồng cảm hơn” *84]. Trên tạp chí Tác phẩm mới, Lê Minh Khuê cho rằng: “Cái
ác như nấm độc, như cỏdại đang hủy hoại cộng đồng, báo hiệu sựsuy kiệt khủng
khiếp vềvăn hóa, báo hiệu sựmất trắng vềđạo đức truyền thống của dân tộc”. Bà có
niềm tin, người cầm bút có thểlàm được điều gì đó cho dân tộc, cho con người:
“Nếu như cái ác trong đời sống được nhìn qua lăng kính lòng tốt của nhà văn, nó
sẽcó cái gì đó như sựthức tỉnh nhân tính của đồng loại, làm cho con người, tựghê


tởm thú tính của mình và sẽđỡác hơn chăng?”[32]. Quan điểm sáng tác của Lê
Minh Khuê rõ ràng kiên định nhất quán trong hành trình sáng tác của nhà văn. Nó
mang dấu ấn sáng tạo nghệthuật của người nghệsỹ. Quan điểm sáng tác đó chi
phối cách chọn đềtài, nhân vật, cốt truyện và hình thức thểhiện. Nó thểhiện cách
nhìn nhận đánh giá cuộc sống, con người của nhà văn. Nó tạo dựng được thành
công của tác phẩm và vịtrí của nhà văn trên văn đàn.Lê Minh Khuê không đưa ra
quan niệm cụthểvềtruyện ngắn như nhiều nhà văn khác nhưng nhà văn đồng tình
với Pauxtopxki: "Thực chất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là
truyện viết ngăn gọn, trong đó, cái không bình thường hiện ra nhưmột cái gì không
bình thường". Như vậy, sựđan xen giữa cái bình thường và cái không bình thường
cũng chính là sựđan xen giữa cái hợp l{ và phi l{, lôgic và phi logic trong đời
sống. Khi trảlời báo Nôngthôn ngày nay, nhà văn Lê Minh Khuê cũng từng
l{ giải: "văn chương thực sựlà khi người ta đọc xong còn muốn sống tiếp....Tôi
chuyển khát vọng ấy vào từng truyện ngắn nên các tác phẩm của tôi chứa đựng
nhiều yếu tốbất thường". Quan niệm nghệthuật vềcon người được triển khai qua
nhân vật trong từng tác phẩm cụthể. Lê Minh Khuê quan niệm: "Nhân vật truyện
ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệxã hội, { thức xã hội hoặc
trạng thái tồn tại của con người".
Nhà văn hiểu rằng mình là người thổi hồn vào chữnghĩa đểngười đọc thấy được
{ tưởng, thấy được tâm trạng vui buồn của người viết. Nhà văn đã truyền được tâm
trạng người viết sang tâm trạng đồng cảm của người đọc. Lê Minh Khuê cho rằng
truyện ngắn có thểcó hoặc không có cốt truyện. Có những cốt truyện đầy kịch tính,

ly kz, gay cấn, kểđược, có cốt truyện đầy tâm trạng, không kểđược, có kết cấu
rõràng, có cấu trúc lỏnglẻo....Tất cảcác dạng thức trên nhằm phân tích l{ giải
những vấn đềphức tạp của con người, cuộc sống hiện đại. Lê Minh Khuê
đềcao vịtrí quan trọngcủa chi tiết trong truyện ngắn: "Lúc viết truyện ngắn, tôi
rất quan tâm tìm chi tiết, bởi lẽchi tiết đóng vai trò quan trọng trong sáng tác truyện
ngắn. Truyện có thểgây được ấn tượng hay không là nhờrất nhiều vào chi tiết. Nếu
{ tưởng là cội rễthân cành thì chi tiết là lá, là hoa, làm nên sựsinh sắc, tươi mát của
cây cối. Chi tiết là cái làm cho tư tưởng mang được máu thịt, hơi thởcủa đời sống".
Theo nhà văn, chi tiết trong truyện ngắn ngoài tính xác thực còn phải đạt tới cái gì
đó cao hơn, đó là tính chất tượng trưng của nó. Vì thếẩn sau mỗi sựkiện, chi tiết
của truyện ngắn Lê Minh Khuê là những { tưởng sâu sắc. Lê Minh Khuê cho rằng:
"Trong văn chương quan trọng là viết như thếnào chứkhông phải viết cái gì vì văn
học là phong cách. Sựtìm tòi đổi mới khi viết văn không đơn giản là sựphá cách
mà là sáng tạo một cách nghệthuật". Ngoài những { kiến vềquan niệm văn học
nghệthuật, vềtruyện ngắn Lê Minh Khuê còn trảlời báo chí vềchính kiến của mình


đối với những vấn đềthuộc phạm trù tác giảvà văn chương.Có thểnói quan điểm
sáng tác của Lê Minh Khuê là tâm huyết, nhiệt tình, chuyên nghiệp, trách nhiệm,
nghiêm túc luôn xác định chỗđứng trong cộng đồng vì cộng đồng vì quê hương đất
nước mà sáng tác. Nhà văn luôn ánh lên tấm lòng đôn hậu, nhân ái, yêu thương con
người và cuộc sống nên những trang sách của nhà văn thấm đậm tình đời, tình
người. Là một nhà văn đích thực, thành công, có chỗđứng trên văn đàn, trong lòng
độc giả, Lê Minh Khuê còn thểhiện những { kiến, quan điểm của mình trên nhiều
lĩnh vực của văn học nước ta. Những { kiến đó trảlời câu hỏi của giới báo chí càng
thểhiện quan điểm tiến bộvà bản lĩnh của nhà văn Lê Minh Khuê.
Tiểu kết: Những vấn đềcốt yếu vềnhân vật, cốt truyện, tác giả, quá trình sáng tác
và quan niệm văn học nghệthuật của Lê Minh Khuê đã được trình bày một cách
tính lược, thiết thực. Những vấn đềđó trởthành công cụđểsoi sáng, triển khai,
l{ giải cho các phần sau của luận văn. Do vịtrí của chương 1, người viết không

trình bày dài, chỉnói những gì cần thiết cô đọng đềgiành thời gian và tâm lực cho
hai chương trọng tâm của luận văn. Đó là chương 2 và chương 3.
Chương 2NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊNhân vật là
“Công cụkhái quát hiện thực và phương tiện đểtác giảhiện thực hóa quan niệm
nghệthuật vềcon người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng”[44]. Với vai trò
hàng đầu của tác phẩm, nhân vật là nơi tập trung mọi giá trịtư tưởng nghệthuật, là
linh hồn của một tác phẩm, là nơi k{ thác cái nhìn của nhà văn với thếgiới với
con người. Dấu ấn tài năng của mỗi nhà văn được thểhiện rõ qua thếgiới nhân vật
do họtạo ra. Nhân vật là sứgiảtruyền đi cái thếgiới quan, cái nhân sinh quan của
nhà văn. M.Gorki đã nói:“Nghệthuật bắt đầu từnơi mà người đọc quên tác
giả,chỉcó trông và nghe thấy những con người do tác giảtrình bầy trước người
đọc”. Khảo sát vềnhân vật trong truyện ngăn của Lê Minh Khuê, ta thấy thếgiới
nhân vật trong tác phẩm của bà phong phú, đa dạng, muôn hình muôn vẻ. Tùy theo
góc nhìn, tiêu chí đặt ra ta có thểphân loại thành nhiều kiểu nhân vật. Mỗi kiểu
nhân vật đều thểhiện từng khía cạnh nhìn nhận và phản ánh hiện thực đời sống,
quan điểm vềcon người, niềm mong mỏi của nhà văn cho con người và cuộc
sống.Như đã trình bày trong chương 1, tôi lấy tiêu chí cấu trúc hình tượng trong
tác phẩm đểxem xét các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Lê Minh
Khuê.2.1. Loại hình nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh KhuêĐây là “Kiểu nhân
vật thểhiện tập trung một loại phẩm chất tính cách nào đó củacon người hoặc các
phẩm chất, tính cách, đạo đức của một loại người nhất định của một thời đai”.[9]Lê
Minh Khuê, sinh trưởng trong một thời kzlịch sửđầy biến động, nhưng rất đỗi
vẻvang và tựhào. Bà gia nhập thanh niên xung phong, trởthành người chiến sĩ trên


chiến trường ác liệt. Nhà văn được sống với đồng đội, được chia sẻnhững gian
nguy, được cống hiến sức mình cho dân tộc cho đất nước, càng thấy trách nhiệm
nặng nềcủa
người cầm bút. Nhà văn phải đi tiên phong, phải sáng tạo đểca ngợi đất nướcđang
thế“vươn lên như một thiên thần”, dựng tạc những con người “đẹp như hoa và rắn

hơn sắt thép” đã tạo lên thếđứng của Việt Nam.Hình mẫu người chiến sĩ chân trần
chí thép, là hình mẫu l{ tưởng một thời, nay đã bước vào trang truyện của nhà
văn với tình cảm yêu quí nhất, sáng đẹp nhất: “Những người đẹp nhất, thông minh
can đảm và cao thương nhất là những người mặc quân phục, có ngôi sao trên
mũ”(Những ngôi sao xa xôi). Sáng tác của nhà văn trong thời kzđầu đậm chất sửthi
lãng mạn: “Nhìn vềdân tộc và con người trong quầng sáng sửthi, phủlên trên nhân
vật những vẻđẹp mang tính huyền thoại”.Những con người trong thời chiến, ởtác
phẩm của Lê Minh Khuê đều có chung một phẩm chất: tựnguyện, sắn sàng hy
sinh cho l{ tưởng, cho dân tộc cho quê hương đất nước; chiến đấu dũng cảm, kiên
cường, bất khuất; thấm đấm tình yêu nhà, yêu nước, yêu đồng đội, yêu nhân dân;
họyêu đời, lạc quan, tin tưởng vào ngày mai tươi sáng. Những con người đó là:
Nho, Thao, Định trong Những ngôi sao xa xôi, Sún, Mua trong Con sáo nhỏcủa tôi,
Vân, Ngãi trong Bạn bè tôi, Huy, Tuân, Miên, Trung trong Cao điểm mùa hạ,
Trúc, Bội, Hải, Mai, Hiền trong Mẹ, Bình, Hòa trong Con trai của người chiến
sĩ, Qu{, Mạnh, Hiếu trong Nhiệt đới gió mùa, Mai, Quân trong Nơi bắt đầu của
những bức tranhv.v.



Cuộc kháng chiến chống Mỹthắng lợi, hòa bình được lập lại, giang sơn thu
vềmột mối, cảđất nước bước vào thời k{ khôi phục, phát triển kinh tế. Những con
người anh hùng trong vẻđẹp mới xuất hiện. Họlà những người mặc áo lính bước ra
khỏi chiến trận đang hăng say góp sức mình trên khắp các nẻo đường đất nước
đểxây dựng và phát triển đất nước. Họcũng là những người dân bình thường, thuộc
các tầng lớp khác nhau đang mang hết sức lực trí tuệxây dựng Tổquốc ngày một
giầu mạnh. Những phẩm chất chung của họlà: họcó tư tưởng đúng đắn, tình cảm
đẹp, có tri thức, có năng lực
làm chủbản thân, làm chủxã hội và thiên nhiên. Họluôn tìm tòi sáng tạo, cháy hết
mình cho công việc đểdâng hiến thật nhiều cho đất nước.Lê Minh Khuê, ra khỏi
chiến trường, tiếp tục con đường văn nghiệp của mình bằng nhiều trang truyện

ngắn đểphản ánh, cổvũ cho cuộc sống và con người mới sau chiến tranh. Những
con người mới được tỏa sáng trong các truyện của nhà văn. Những con người đó
là: Qu{ trong Đoạn kết, chịkỹsư trong Căn nhà bên kia đồi, Khánh, Mỹtrong
Miền quê, Dũng trong Gió xóa dần những dẫu chân, Na, Thắng trong Làng xi


măng, bà Tuy trong Một cuộc đời, Ngọc, bà giáo, vợchồng tôi trong Dòng sông,
mẹcon anh Hải trong Những ngày trởvề, ông Tưởng trong Trong làn gió heo may,
Hằng trong Một buổi chiều thật muộn, người mẹtrong Mong manh như là tia nắng,
Châu trong Lời chào ngưỡng cửa, Hợp trong Bên kia đường, Duyên trong
Khoảnh khắc của sốphận, Mi trong Cơn mưa cuối mùav.v.Tóm lại nhân vật loại
hình là kiểu nhân vật tiêu biểu mà Lê Minh Khuê có dụng { xây dựng trong
những tác phẩm ởthời kzđầu. Nhân vật thểhiện bằng những chi tiết khá chân
thực và sinh động của đời sống. Nhân vật có tính cách cao đẹp của con người Việt
Nam đang trong thời điểm lịch sửcó nhiều biến cốvĩ đại của dân tộc. Những nhân
vật không có những uẩn khúc, những khoảng tối trong tâm hồn.. Họsống ngay
thẳng, trong sáng như một tấm gương. Họcó phẩm chất đẹp từđầu đến cuối truyện.
Tính cách của họkhông bịthay đổi, xấu đi trong môi trường, hoàn cảnh. Họlà
những nhân vật theo khuôn mẫu chung của thời đại mà nhiều nhà văn lớp trước
đã thểhiện trong tác phẩm của mình như cụMết, Mai, TNú trong Rừng xà nu,
Lãm, Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng, chịSứtrong Hòn Đấtv.v.2.1.1.Nhân vật
tỏa sáng2.1.1.1.Nhân vật tỏa sáng trong thời chiếnThời chiến tranh chống Mỹkhốc
liệt, gian nguy chồng chất gian nguy, con người phải đối mặt với bom, đạn và cái
chết bất cứlúc nào. Nhân vật trong tác phẩm của Lê
Minh Khuê phải có bản lĩnh và phẩm chấttuyệt vời đểvượt qua. Họvững vàng kiên
định vềl{ tưởng, dám xảthân đểthực hiện l{ tưởng đó. Họnguyện đi vào cái chết,
không màng tới lợi ích của bản thân. Họlạc quan, tin tưởng vào ngày chiến thắng
của cảdân tộc. Họcó tình yêu trong sáng thủy chung.....Ởmỗi con người trong
mỗi tác phẩm có những nét phẩm chất riêng làm thành bức tranh chung của con
người thời chiến. Họlà những anh giải phóng quân, anh pháo thủ, người lính thông

tin, anh lái xe tăng, cô liên lạc hoặc thanh niên xung phong hoặc những chàng trai
cô gái lái xe vượt Trường Sơn, những y, bác sĩ... Lê Minh Khuê đã tạo dựng được
những nhân vật ngời sáng như vầng hào quang tỏa sáng trong thời chiến làm xúc
động bao người đọc. Người đọc nhớmãi Hiền trong truyện Mẹ. Cô gái ởmặt trận
cùng con Hoàng Ngọc Hải -một trung úy chỉhuy đại đội ởcao điểm Trà Rồng.
Chịcó chồng là trung tá cũng ởmặt trận. Như vậy một gia đình có ba người ởmặt
trận đang ngày đêm chiến đấu vì độc lập tựdo. Đẹp và vinh quang biết chừng nào.
Nhưng đẹp hơn là suy nghĩvà hành động của Hiền khi đứa con trai duy nhất hy
sinh. Mùa khô 1967, khi Hải chạy sang phía Bắc cao điểm “bịvùi xuống hốbom
ngay chỗmỏm núi chìa ra”. Nhận được tin sét đánh ấy, Hiền không thểgiữđược
bình tĩnh như ngày thường “mặt bà trắng bệch”bà“gục mặt vào hai bàn tay một lúc
lâu”.Người y sĩ nơi chiến trường từng cứu được bao nhiêu đồng đội nhưng không
thểcứu được con mình nên rất đau đớn. Xác Hải bịvùi ởchỗđoàn xe ra chiến trường


đi qua. Đã hai tiếng toàn bộlực lượng tìm kiếm vẫn chưa thấy xác Hải. Nhưng nếu
quyết định thông đường cho xe đi qua thì hy vọng tìm được xác của anh sẽtắt. Lúc
ấy không ai nỡlàm như vậy đối với đồng đội với người anh hùng như Hải. Tình
huống thật khó xửxe đang ởbên phía Bắc cần đi gấp, xác Hải lại chưa thấy,mọi
người chưa biết tính thếnào. Bỗng người mẹnuốt nỗi đau trong lòng dứng dậy và
nói rành rọt: “Nghe bác đây này, Quân, cháu ra lệnh cho anh em thông xe đi chứ.
Xe đang chờhả? phải, thông xe đó. Thôi, đừng phản đối...Dù sao thì em nó đã hy
sinh rồi, cháu nghe chưa? Bác lên đó bây giờđây, còn cháu thì làm việc đi, nghe
bác nói chưa? Thông xe ngay”. Quyết định ấy, lựa chọn thật khắc nghiệt, làm ứa
máu trái tim người mẹ. Mẹđã đặt nhiệm vụchung lên
trên tình cảm riêng của mình khiến sựhy sinh của Hải thêm một lần { nghĩa
nữa. Anh không mất, anh được hồi sinh trong lòng mẹ, đồng đội và đất nước. Đây
chính là vẻđẹp tâm hồn, sức mạnh { chí nghịlực với những hy sinh lặng thầm
của người mẹkhi đối diện với cái chết của đứa con thương yêu nhất.Cô Sim trong
truyện Con sáo nhỏcủa tôihồn nhiên, nhí nhảnh như một “con sáo nhỏcủa tôi, con

sáo yêu qu{ của tôi”.Đó là lời ghi nhật k{ của Hoàng, giáo viên văn hóa của đơn
vịgọi Sim một cách trùi mến. Cô gái có nhiều hànhđộng trẻcon, ngây thơ đến
độ“được yêumà không biết”. Thếnhư trong thửthách cam go cô bé lại có tinh thần
thép, có hành động cao cả. Cô tựnhận mình “làm cục nam châm biết đi”, “chạy qua
bãi bom dài gần một cây số”đểhút bom. Cô tựnguyện đi vào cái chết một cách
thanh thản, nhẹnhàng. Đâykhông phải là bột phát mà là sựphát sáng của tâm hồn
phẩm chất đẹp của người con gái ngây thơ trẻcon ấy. Cô vẫn hồn nhiên nói:“Em
chết thì được, chứcon sáo mà chết ấy à, còn ra thểthống gì?”.Các cô Nho, Thao,
Định trong truyện ngắn Những ngôi sao xaxôilà những đội viên trinh sát mặt
đường ởmột cao điểm mà sựác liệt của cuộc chiến đang diễn ra từng giờnhưng
họvẫn hoàn thành nhiệm vụ. Nơi cao điểm, máy bay địch ráo riết trên đầu, bắn và
thảbom, tiếng nổùng oàng, đất đai tung lên bắn ra xung quanh nghe tiếng ào
ào. Khói đen bốc lên thành những cột lớn. Một ngày hàng tốp máy bay địch cứtrà
đi trà lại bắn phá, thảbom. Không chỉdiễn ra một ngày mà diễn ra nhiều ngày
nhiều tháng. Sau những đợt thảbom, bắn phá, các chịlại phá bom, lật đất, san
đường. Các chịlàm trong khung cảnh khắc nghiệt thếđó. Phải nói rằng các
chịgan dạ, dũng cảm vô cùng bình tĩnh và sáng suốt vô cùng. Đối mặt với nguy
hiểm, với tửthần các chịkhi phá bom cũng nghĩ đến cái chết nhưng cái chết đối với
các chịlà “mờnhạt”[27,tr.37]mà vẫn nghĩ đến nổbom, “còn nhiềuquảchưa
nổ”[27,tr.25]. Ta thấy ởhọmột phẩm chất của một thếhệcoi thường hiểm nguy,
sẵn sàng hy sinh cho l{ tưởng cao đẹp. Nho, Thao bịthương bịđất vùi, nhưng vẫn


say sưa, ngày cũng như đêm, lao vào giankhổnguy hiểm một niềm phấn khích vui
vẻ. Họchia sẻ, yêu thương nhau như ruột thịt. Họsống lạc
quan, mơ ước và khao khát vào tương lai hạnh phúc của dân tộc đất nước. Họnghĩ
đến ngày mai sau chiến tranh sẽlàm y sĩ, làm nghềthêu, ca sĩ.... Sau những lần phá
bom vềlại cười đừa, lại hát, lại nhớđến người yêu, lại lang thang vềmiền k{ ức
đểnhớtuổi thơ, nhớHà Nội. Ởmỗi cô gái vẫn có cái chung và cái riêng: Nho thích
thêu thùa, Thao chăm chép bài hát, Định thích ngắm mình trong gương, thích ngồi

bó gối, thảhồn theo dòng hồi tưởng. Mặc dù vậy, họvẫn dùng xẻng đào đất dưới
quảbom, thỉnh thoảng lưỡi xẻng chạm vào quảbom nghe tiếng sắc lạnh đến gai
người như cứa vào da thịt. Tuy có lúc rùng mình nhưng họvẫn giục nhau“Nhanh
lên một tí!”[27,tr.36]. Cảba người đều nghĩ như Phương Định “Tôi đến gần
quảbom. Cảm thấy có ánh mắt các chiến sĩ đang theo dõi mình, tôi không sợnữa.
Tôi sẽkhông đi khom. Các anh ấy không thích cái kiểu đi khom khi có thểcứđàng
hoàng mà bước tới”[27;tr. 35].Đó là những con người tựtrọng, dũng cảm biết
nhường nào. Sau những khoảnh khắc nguy hiểm, họlại thư giãn, bình tĩnh đến
lạthường. Các cô sống trong hang sao mà lạc quan thế. Bên ngoài 30 độ, chui vào
hang là sà ngay đến một thếgiới khác. "Cái mát lạnh làm toàn thânrun lên đột ngột.
Rồi ngửa cổuống nước trong ca hay bi đông. Nước suối pha đường. Xong thì nằm
dài trong nền ẩm lười biếng nheo mắt nghe ca nhạc từcái bán dẫn nhỏmà lúc nào
cũng có pin đầy đủ. Có thểnghe, có thểnghĩ lung tung....hình như sắp mởchiếndịch
lớn”[27,tr.25]. Có thểnói Thao, Nho, Định tiêu biểu cho thếhệthanh niên thời đại
chống Mỹđã tỏa ngời trên trang truyện của nhà văn.Nguyên trong Bạn bè tôitừng
tâm sự: “Bạn bè tôi đã mang tuổi thanh xuân đời mình như trân trọng cầm trên tay
một trái cây đang độngọt ngào, đặt vào nơi cần thiết. Gian khổkhông lường hết
được. Nhưng bảo chúng tôi hãy thôi đi, quay vềôm lấy một vài nhàn nhã, đứa nào,
đứa nào trong chúng tôi chịu”. Rõ ràng lớp thanh niên như anh đã nhận rõ vai trò
vịtrí của tuổitrẻ, trách nhiệm dâng hiến cho Tổquốc nên tựnguyện, săn sàng, chiến
đấu giải phóng dân tộc. Họkhông ngại gian khổ, không bằng lòng với cuộc sống
nhàn hạvô vịmà phải sống cho ra sống.
Những chiến sĩ lái xe, đồng đội của Nguyên đã cứu một đoàn xe bịbom chặn
ởcửa rừng. Họkhông thểkhông cầm được nước mắt khi mởbật một cửa xe,
thấy một thân người bịcháy đen vẫn ngồi ởtư thếdấm ga. Trong chiến trường phải
tổn thất, phải có sựhy sinh, nhưng có sựhy sinh nào đẹp bằng. Người lái xe ra tiền
tuyến chết trong tư thếtiến lên. Cái chết đã tạc dáng hình anh thành “dáng đứng
Việt Nam”. Họ, những người lái xe, nhìn đồng đội hy sinh, nhìn con đường mởra
trước mắt, càng thấy sựnỗlực, hy sính của biết bao nhiêu người mà nghĩ suy trách



nhiệm của mình: “Con đường thếhệđi trước mởcho chúng tôi, hôm nay bon
Mỹđang làm mọi cách chặn lại. Thếthì đi thôi. Đã đến lúc chúng mình bắt tay vào
làm việc của những người đi trước”.Những chiến sĩ trong Con trai của những
người chiến sĩchiến đấu ởtrên biển thật oanhliệt. Máy bay Mỹvẫn lao xuống. Con
tầu của các chiến sĩ hải quân bịtrúng đạn thủng, nhiều khoang nước tràn vào, con
tầu không cơ động được. Một sốchiến sĩ hy sinh anh dũng song các khẩu pháo
còn lại vẫn kiên cườngnhảđạn, nã vào đầu giặc lái. “Những đường đạn ởcác khẩu
đội quyết liệt làm mặt biển như bịxé rách ra vì tiếng động sắt thép”. Giữa khói
lửa và những cột nước bao kín con tầu, “những đường đạn vẫn xé rách khói lửa
lao lên, lao lên mãi”.Trong Cao điểm mùa hạ, “một đại đội làm nhiệm
vụthôngđường cho xe ra trận phải chịu 46 trận bom trong một đêm. Nhưng ai
cũng hiểu rằng những người hy sinh nhiều nhất còn ởtrước ta, họởngoài mặt
trận, nơi đang giáp mặt ngày đêm với kẻthù”.Qu{, Nhân, Hiếu trong Nhiệt đới gió
mùaởtiểu đoàn ba quân chủlực bịsa vào tay giặc vẫn kiên trung với cách mạng,
không khuất phục trước sựtra tấn dã man của kẻthù. Qu{ đã hy sinh không hềtiết
lộmảy may những gì mà địch mong đợi. Nhâm thấy kẻthù khoét mắt Hiếu đau đớn
nằm dưới sàn xi măng, anh không giữđược bình tĩnh “dùngtoàn thân lao vào cái gã
đứngbên kia bàn”[30, tr.47]. Tên Phong rút súng bắn vào trán, Nhâm ngã
xuống“mắt nhằm chằm chằm vào người đại đội trưởng quằn quại trên sàn.
Cái nhìn ấy không thểkhép lại khi Nhâm chết”[30, tr.47]. Con mắt không khép,
vẫn nhìn người chỉhuy của mình như gửi gắm niềm tin, truyền thêm sức mạnh cho
Hiếu trong lúc đối đầu với kẻthù không có vũ khí trong tay. Ôi cái nhìn ấy, làm
xúc động bao người đọc. Hiếu ởHà Nội, con thày giáo Cơ, là đại đội trưởng tiểu
đoàn ba chủlực tham chiến ởQuảng Trịbịsa vào tay giặc sắp bịthẩm vấn. Trước
lúc thẩm vấn, anh cùng Nhâm được “gã thượng sĩ đưa cái áo cầu vai của lính
thông tin Bắc Việt”[30, tr.41]cho mặc. Áo còn loang máu, Hiếu cầm áo “ấp vào
ngực rồi mặc vào”[30, tr.42]. Cửchỉđó thểhiện sựnhớthương, lòng cảm phục,
songvềlĩnh vực tâm linh anh mong “linh hồn người ấy đượcchởche. Hiếuvững tâm
đứng lên”[30, tr.42]trước khi đưa ra thẩm vấn. Cái nhìn đầu tiên đối với kẻtra hỏi

mình là Phong, thằng em cùng cha khác mẹ, Hiếu đã nhận ra và nghĩ chuyện gì
sẽxẩy ra trong việc gặp gỡkzquặc này. Phong hờhững, thờơ chủđộng nói chức
vụ, đơn vịcủa Hiếu nhưng không biết anh là “đội quân đặc biệt đã lật tẩy một
thằng nằm vùng củachúngnó”[30, tr.44]. Hắn nói với Hiếu “cần anh hợp
tác”[30, tr.44], câu nói gọn rõ thông tin song nhẹvà lạnh. Rồi hắn nói tiêp:“Anh
đại đội trưởng tiểu đoàn ba chủlực trung sĩ Qu{ đã khai trước khi chết”[30,
tr.44], Hiếu “thờơ hờhững”[30, tr.44]trướccâu hỏi của hắn. Hắn lại tiếp: “khai
chức vụđồng đội không có gì xấu, không khai chúng tôi cũng biết, tôi vẫn cảm


phục anh ấy”[30, tr.44]. Hắn lại tiếp:“là đại đội trưởng uy tín....là con nhà trí thức
tiếng nói của anh có hiệu lực trong quân ngũ, Anh chỉcần đọc lời hiệu triệu cán
binh tiểu đoàn, anhquay súng quy hàng Quốc gia ly khai Bắc Việt anh sẽđược
đưa vềSài Gòn sống như một thanh niên trí thức. lời hiệu triệu đã thảo sẵn”[30,
tr.44]. Hiếu càng nhìn càng nghĩ, anh đã hiểu “thằng này chuyên nghiệp máu
lạnh”[30, tr.45] và “chẳng là chỉcần Hiếuđọc lời hiệu triệu đồng đội mà thằng
Mỹcũng phải ngồi đây?”[30, tr.45]lúc ấy thằng Mỹ“dân chuyên nghiệp máu
lạnh”[30, tr.45], “nói tiếng Việt có dấu rõ rang”[30, tr.45]. Điều này quan trọng với
anh với cảchúng tôi Anh chỉcần đọc chậm, hết tờgiấy nàythu âm xong là anh thoát.
Hiếu nhớnhững đêm mưa rừng chiếc OV10 bay rè rè phát ra cái thứtiếng không
khác lời triệu hồi của bọn chúng “Các anh, em đồng đội tôi xin đảm bảo”[30,
tr.45]và “sẽđược
đối xửtửtếnhư tôi”[30, tr.45]. Anh thấy bản chất hèn hạcủa chúng và chuẩn bịcâu
trảlời. Đểlay động làm chuyển { Hiếu chúng cho bọn tay chân trong phòng tra hỏi
“quay cái cao su vun vút”[30, tr.45] đểuy hiếp. Hiếu bật tiếng nói đầu tiên và
“cũng như quyết định một lời hứa với chính mình: Tôi không đọc lờihiệu triệu mà
các ông soạn sẵn. Nếu tôi nói với lính của tôi chỉcó thểbảo họhãy chiến đấu”[30,
tr.46], Hiếu nói như quát: “đừng lải nhải vô ích”[30, tr.46], Phong lại từphòng tối
hỏi ra: “tên tiểu đoàn, tên tiểu đoàn trưởng, lương thực, vũ khí”[30, tr.46], Hiếu
cho nó là “hỗn xược”[30, tr.46]và trảlời “tụi này là lính chiến cấp trên bảo đánh

đâu là đánh muốn biết tinh thần chiến đấu của Bắc Việt ra sao không liên lạc
với mấy ông Trung ương ởHà Nội? Cái đó không bí mật họtrảlời ngay”[30,
tr.46]. Lúc này thằng Pat vứt báo: “quát bằng cái giọng lạnh như kim khí”; “mất
thời gian quá. Nào!đi làm đi!”[30, tr.46] . Lệnh Xlăng phát ra, bọn tay chân “lấy
con dao biệt kích nhọn hoắt” [30, tr.46] chúng “thọc mũi dao vào một bên mắt
khoét một vòng rồi hất một cục như hòn bi cùng với da thịt dính theo xuống nền xi
măng”[30, tr.46]. Ra khỏi phòng thẩm vấn, tên “Phong nhặt cái cục thịt đẫm máu
trong có con mắt của Hiếu cho vào túi ni lông như giữtang vật”[30, tr.47]rồi nói
với Hiếu một cách tàn nhẫn: “Thếlàhuềnhá, anh Hiếu. Tôi xin một mắt của anh đền
cho mẹtôi”[30, tr.47]. Hắn đã trảthù cho mẹnhư hắn đã hứa với mẹViết, làm tròn
phận sựcủa kẻbên kia chiến tuyến.Qua cuộc phỏng vấn, tra tấn này ta thấy được
nhân cách phẩm giá sáng ngời của Hiếu. Nhưng Hiếu còn nét đẹp nữa là: Hòa
bình, Phong bịbắt cải tạo, Hiếu lúc đầu cũng có { trảmón nợấy, làm cho Phong
thấm và hồi tâm chuyển {. Song với tấm lòng, nhân văn cao cảanh đã khép lại quá
khứ, khép lại thù oán mởra con đường sống cho Phong -kẻđã lấyđi một con mắt
của Hiếu.Có thểnói, có nhiều tấm gương sáng ngời trong chiến tranh chống
Mỹsong đểcân đối các phần trong luận văn, tôi chỉnêu và phân tích một sốnhân vật


tiêu biểu. Họlà những đốm lửa phát sáng trong đời sống hiện thực, là những ngôi
sao lấp lánhtrên bầu trời Việt Nam ởthời “ra ngõ gặp anh hung

Bà Tuy là hình ảnh người phụnữ, tần tảo, chịu thương, chịu khó sống tình nghĩa
nhân hậu, giầu đức hy sinh “cái đức hy sinh tựnhiên như trời sinh cô ra đểsống
cho người khác”. Là con ông Tú, sống không nhàn vẫn tất tảlao động. Bà lo cho
cha mẹ, cưu mang những đứa cháu của người em cùng cha khác mẹ. Bà mởlòng
đón đứa con riêng của chồng đểchăm sóc, vỗvề, yêu thương “Cô đã khóc vì
thương cho thân phận con chồng ăn mặc rách rưới”. Bà vẫn tần tảo chắt chiu “gây
dựng được đời sống yên ấm cho mấy mẹcon”. Mặc dù vất vả, cay đắng nhưng khi



mang hài cốt của Thắng vềbên mẹbà thấy thanh thản. Có thểnói, đó là nét đẹp của
người phụnữ, người vợ, người mẹViệt Nam. Hình ảnh gây cảm động, thương xót
một đời người trong Một đời. Bà Hòa trong Xóm nhỏdịu dàng nhân hậu, bà chăm
sóc yêu thương cho đứa cháu “ruột rà máu mủ”, bỏcảsốtiền dành dụm sửa sang nhà
cửa cho cháu ở, đi làm thêm đểcó tiền lo ăn cho cháu. Bà vất vảđến nỗi “cái lưng
còng xuống” nhưng bà vẫn thấy “mình còn hạnh phúc hơn hai mẹcon người đàn
bà ăn xin không nhà cửa”.Thủy trong Mờmờnhân ảnhchăm lo cho các em, với
{ chí vươn lên khiến cho nhân vật “tôi”ngỡngàng. Cô miệt mài ôn luyện đểthi
đỗđại học, học ởthành phốluôn giữcho tâm hồn trong sạch. Thủy đã tát vào mặt
lão chủkhi lão giởtrò và nói: “Em không ngán chết. Khổmấy thì khổ....em leo lên
cái nhà năm tầng chung cư nhảy xuống cho tan thây”.Thủy đã làm thay đổi nhân
vât “tôi”và khiến nhân vật ấy phải khâm phục bởi tâm hồn trong sáng, thánh thiện
của chị.Nhân vật Cầm trong Qua vườn làđến trườnggiống như một bà tiên trong
cổtích. Cầm trò chuyện khuyên nhủViệt làm cho Việt thay đổi. Việt từcon người
chán sống, phếthân thành một người có ích, yêu đời và hiểu giá trịcuộc sống. Cuối
tác phẩm Cầm “biến mất”. Người đọc cứbăn khoăn: liệu cuộc sống có những
người con gái như vậy không? hay là hư ảo? Dù cô Cầm rất hiếm hoi trong cuộc
sống song nó là mầm thiện và đưa con người đến niềm tin và hy vọng.
Thắng, Na trong Làng xi mănglà những con người trong sáng, thánh thiện biết
nỗlực vươnlên. Na tật nguyền sống có { nghĩa, sống chân thật. Na thương bà và
biết bà là người duy nhất gìn giữgia phong của nhà: “Còn bà, tối bốphải
vềđúng giờ. Mẹăn cơm phải thưa con mời bà, dù thưa xong có dài đôi mắt ngu{t,
bà cũng biết nhưng cho qua. ThằngRoi bán xe máy lấy tiền đi hát karaoke cũng
phải lến lút”. Na chọn nghềsư phạm cho cuộc sống sạch ít bụi bặm. Em không ra gì
vẫn mong em thay đổi. Thắng luôn đứng vềphía Na, bảo vệcho Na và đi bộđội coi
đó là nơi l{ tưởng đểanh cống hiến.Nghĩa, Dântrong Câu chuyện tác thànhlà những
con người sống cho ta đáng học tập. Nghĩa xấu xí, Dân vì mẹốm không có tiền
chữa. Dân phải lấy Nghĩa đểcó tiền chữa cho mẹ. Nghĩa biết vậy nhưng cô vẫn
chăm sóc mẹởbệnh viện vì nghĩ mình là con dâu và cô chăm sóc cho chồng “sẵn

sàng dọn dẹp nhà cửa”. Dần dần ngày tháng trôi qua Dân mới phát hiện được
vẻđẹp của Nghĩa ẩn náu bên trong cái vỏbọc xấu xí. Dân thấy mình may mắn,
không phải vì gia tài kếch sù của ông bốvợđểcho hai vợchồng mà vì người vợnhư
Nghĩa sốngphải đạo, chân tình, yêu thương chồng.Thời đại mới, cuộc sống mới,
con người mới thật đa diện. Lê Minh Khuê cổvũ cho cái mới, cái đẹp. Cái đẹp
trong lao động, trong lẽsống và nhân cách làm người. Những cái đẹp đó như những
sa vàng lấp lánh trong cuộc sống. Tuy không nhiều song nó đã góp phần khẳng
định những con người mới rạng ngời trong công cuộc xây dựng phát triển đất


nước2.1.2.Nhân vật tha hóaTa thấy con người là một thực thểsinh học -xã hội, vì
vậy trong con người gồm hai mặt thống nhất hài hòa nhau: mặt tựnhiên, mặt xã
hội. Phát triển hoàn thiện con người phải chú { hai mặt đó. Nếu quá thiên lệch
vềmột trong hai mặt này tức là phá vỡsựcân bằng trong quan hệgiữa chúng dẫn đến
nguy cơ tha hóa con người. Khi phần tựnhiên lẫn át phần xã hội con người sẽsống
theo bản năng thấp hèn, mộng mị, thú tính. Ngược lại quá coi trọng phần xã hội,
coi nhẹphần tựnhiên, con người sẽbiến thành cỗ
máy vô hồn, duy l{. Thực tếlịch sửphát triển của nhân loại cho thấy xã hội càng
có nhiều biến động phức tạp thì nguy cơ con người biến thành cái khác, thành
sinh vật khác càng lớn. Con người sẽkhông còn là mình, không được là mình,
sẽgây nên bi kịch cho xã hội, cho người khác và cho chính bản thân.Trong nền văn
học thếgiới, nhân vật tha hóa đã xuất hiệntừlâu, có nhiều nhân vật sống mãi và gắn
liền với tên tuổi nhà văn như Juyliêng Xoren trong Đỏvà Đencủa Xtăngđan,
Rebecca trong Hội chợphù hoacủa M.Thacơrê, Raxcônnhicôp trong Tội ác và
trừng phạtcủa Đôxtôiepxki, Raxtinhắc trong Tấn trò đờicủa Banzắc....ỞViệt
Nam, nhân vật tha hóa xuất hiện cùng với trào lưu văn học hiện thực phê phán giai
đoạn 1930 -1945 với các tên tuổi: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam
Cao. Từnăm 1945 đến 1975 các nhà văn không có điều kiện đểxây dựng loại hình
nhân vật này. Sau 1975, nhất là từgiai đoạn đổi mới, nhân vật tha hóa có sựxuất
hiện trởlại ởnhiều cây bút văn xuôi, trong đó có Lê Minh Khuê.Khảo sát các truyện

của nhà văn viết sau 1975 ta thấy sốlượng loại nhân vật này khá nhiều. Đây cũng là
dụng { của nhà văn. Nhân vật tha hóa trong các truyện ngắn của tác giảxuất hiện
ởnhiều thành phần xã hội, nhiều tầng lớp, giai cấp khác nhau với tầng bậc cấp
độtha hóa. Nhà văn liên tục đặt nhân vật trong những tình huống đầy cám dỗ, sa
ngã trong danh giới mong manh, đểtừđó phát hiện ra bản chất của nhân vật. Có loại
tha hóa do chính nhân vật, có loại do tình thếđưa lại, có loại do hoàn cảnh bắt
buộc. Có kẻthì ham vật chất, tiền bạc, quyền lực; có kẻmới chớm hư hỏng còn có
khảnăng thức tỉnh; có kẻthì nhuộm đenhoàn toàn, chỉlà con thú đội lốt người. Nhà
văn khai thác mảng đềtài náy thật mới và bằng cách viết mạnh bạo, sắc lạnh đã
làm bật dậy những thân phận, những tính cách có góc cạnh và chiều sâu tâm l{.
Gấp trang truyện lại ta vẫn thấy bóng dáng nhân vật như đang tính toán, ôm hận
trong phút sa ngã trước ma lực của đồng tiền, vật chất, quyền lực.
Nhân vật tha hóa trong truyện Lê Minh Khuê ởnhiều thành phần xã hội, tầng lớp
giai cấp: Thắng trong Dạo ấy thời chiến, Tranh trong Là cựu chiến binh, giáo
Trí trong Thân phận cu ly, Hắn trong Thằn lằn, My trong Cơn mưa cuối mùa,
gã đàn ông trong Ngỗng non, Kim, Đước trong Dòng sông, Bính là nghệsĩ trong