ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGHIÊM THI ̣THÚY NGA

DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH “ƠNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ”
(E.HEMINGWAY) THEO HƢỚNG TIẾP CẬN CỔ MẪU

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGHIÊM THỊ THÚY NGA

DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH “ƠNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ”
(E.HEMINGWAY) THEO HƢỚNG TIẾP CẬN CỔ MẪU

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƢ PHẠM NGỮ VĂN
Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Ngữ văn
Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hƣớng dẫn: GS.TS. Lê Huy Bắc

HÀ NỘI - 2015


MỤC LỤC

Lời cảm ơn ......................................................................................................... i
Danh mu ̣c chữ viế t tắ t ...................................................................................... ii
Mục lục............................................................................................................. iii
Danh mục bảng biểu.......................................................................................... v
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................3
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TRI THỨC CỔ MẪUError!

Bookmark

not

defined.
1.1. Vài nét về cổ mẫu ............................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Khái niệm cổ mẫu ........................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Đặc trưng cổ mẫu ............................................ Error! Bookmark not defined.
1.1.3. Chức năng của cổ mẫu .................................... Error! Bookmark not defined.
1.2. Mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn học ............... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Khái lược về mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn họcError!

Bookmark

not

defined.
1.2.2. Mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn học qua một số cổ mẫu thường gặp . Error!
Bookmark not defined.
1.3. Tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ cổ mẫu .... Error! Bookmark not defined.
1.3.1. Đọc và phát hiện cổ mẫu ................................. Error! Bookmark not defined.
1.3.2. Tìm hiểu ý nghĩa của cổ mẫu trong tác phẩm và dùng cổ mẫu để lí giải tác
phẩm .......................................................................... Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 1...................................................... Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 2: BIỂU HIỆN CỦA CỔ MẪU TRONG ĐOẠN TRÍCH ƠNG GIÀ
VÀ BIỂN CẢ ............................................................... Error! Bookmark not defined.
2.1. Từ đặc điểm văn chương của E. Hemingway .... Error! Bookmark not defined.
2.2. Đoạn trích Ơng già và biển cả ............................ Error! Bookmark not defined.
2.3. Những cổ mẫu được biểu hiện trong đoạn trích. Error! Bookmark not defined.
2.3.1. Cổ mẫu Biển .................................................... Error! Bookmark not defined.
2.3.2. Cổ mẫu Cá ....................................................... Error! Bookmark not defined.

1


2.3.3. Cổ mẫu con người chinh phục tự nhiên .......... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 2...................................................... Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 3: THIẾT KẾ VÀ THỰC NGHIỆM DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH ƠNG
GIÀ VÀ BIỂN CẢ THEO HƢỚNG TIẾP CẬN CỔ MẪUError! Bookmark not
defined.
3.1. Thiết kế Ông già và biển cả theo hướng tiếp cận cổ mẫuError! Bookmark not
defined.
3.1.1. Mục tiêu bài học .............................................. Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Chuẩn bị .......................................................... Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Phương pháp.................................................... Error! Bookmark not defined.
3.1.4. Thiết kế bài học ............................................... Error! Bookmark not defined.
3.2. Thực nghiệm sư phạm ........................................ Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Tổ chức thực nghiệm....................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Kết quả thực nghiệm ....................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.3. Đánh giá thực nghiệm ..................................... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 3...................................................... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................. Error! Bookmark not defined.
THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................9

PHỤ LỤC ..................................................................... Error! Bookmark not defined.

2


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong những thập kỷ gần đây, tác phẩm văn học Mỹ được dịch ở Việt
Nam với một khối lượng đáng kể so với văn học các nước khác, vì vậy nó đã
tạo được sức hút lớn đối với một bộ phận bạn đọc có tình yêu đối với nền văn
học này. Và hiểu biết văn học của một xứ sở chính là một cách để tiếp cận
con người xứ sở ấy trên cả bề rộng lẫn chiều sâu. Một trong số những tác giả
nước ngoài được bạn đọc biết đến nhiều nhất là E. Hemingway.
Tiếp cận E. Hemingway từ cuộc đời và sự nghiệp đã mở ra cho chúng tôi
một chân trời mới. Nhan đề các tác phẩm hay bản thân tác phẩm của ông
không chỉ tồn tại như một văn bản nghệ thuật mà cịn như một mơ thức văn
hóa – vật chất của con người. Từ những trang viết của ông, người ta càng hiểu
hơn tài năng của một bậc thầy. Ông đã trở thành biểu tượng văn hóa của nhân
loại.
Mỗi tác phẩm văn học đều là đứa con tinh thần của nhà văn, nó mang
trong mình những giá trị văn hố riêng. Nó hiện thân cho tư tưởng, tình cảm
và kết tinh tài năng nhân cách của nhà văn. Ông già và biển cả là một tiểu
thuyết rất ngắn nhưng nó được xem là kiệt tác của E. Hemingway. Tác phẩm
đã góp phần quan trọng để nhà văn được nhận Giải Nobel văn học năm 1954.
Bên cạnh đó, mơn Ngữ văn là một trong những mơn học có vai trị quan
trọng ở nhà trường phổ thơng, ngồi chức năng cơng cụ, mơn Ngữ văn cịn
góp phần rất lớn hình thành và phát triển các năng lực chung cũng như góp
phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và các phẩm chất cao đẹp của người học.
Môn Ngữ văn bồi dưỡng cho học sinh tình u tiếng Việt, văn học, văn hố,
tình u gia đình, thiên nhiên, đất nước, lịng tự hào dân tộc; ý thức tự lập, tự

cường, lí tưởng xã hội chủ nghĩa, tinh thần dân chủ nhân văn; giáo dục cho
học sinh trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị và hợp tác quốc tế, ý thức
tôn trọng và phát huy các giá trị văn hoá của dân tộc và nhân loại.
Như vậy, việc dạy và học môn Ngữ văn không chỉ đơn thuần cung cấp,
3


trang bị cho học sinh kiến thức về văn học mà bên cạnh đó cần bổ sung cho
các em các kiến thức liên ngành khác trong đó có kiến thức về văn hoá để phù
hợp với nhu cầu của thực tiễn. Các tri thức về văn hoá mà học sinh thu lượm
được trong văn học sẽ góp phần giúp cho các em bồi dưỡng, giữ gìn, phát huy
sáng tạo bản sắc văn hoá của dân tộc và nhân loại.
Lựa chọn đề tài Dạy học đoạn trích “Ơng già và biển cả”(E.
Hemingway) theo hướng tiếp cận cổ mẫu, chúng tôi muốn mở rộng và khai
thác sâu hơn sự hiểu biết về tác giả E. Hemingway và đoạn trích Ơng già và
biển cả, đem đến cho học sinh Trung học Phổ thông (THPT) một cái nhìn mới
xuất phát từ lợi ích thực tiễn của nhà trường Việt Nam.
2. Lịch sử vấn đề
Tiểu thuyết Ông già và biển cả viết ở Cu Ba năm 1951 và xuất bản
năm 1952. Nó là tiểu thuyết cuối cùng được xuất bản khi Hemingway còn
sống. Đây cũng là tác phẩm nổi tiếng và là một trong những đỉnh cao trong sự
nghiệp sáng tác của nhà văn. Tác phẩm đoạt giải Pulitzer cho tác phẩm hư
cấu năm 1953, qua khảo cứu, chúng tôi thu thập được các công trình nghiên
cứu sau:
– Lê Huy Bắc, E. Hemingway – Núi băng và hiệp sĩ, NXB Giáo dục,
HN,1999.
– Lê Huy Bắc (Tuyển chọn), E. Hemingway – Những phương trời nghệ
thuật, NXB Giáo dục, HN, 2001.
– Lê Huy Bắc, Văn học Âu – Mỹ thế kỷ XX, NXB Đại học sư phạm, HN,
2011.

– Lê Đình Cúc, Tiểu thuyết của Hemingway, NXB Khoa học Xã hội,
HN, 1999.
– Đặng Anh Đào, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,
NXB Giáo dục, HN, 1999.
– Đặng Anh Đào, Ông già và biển cả – cốt truyện và điểm nhìn, hiện
thực và biểu tượng, Văn học Phương tây, NXB Giáo dục, HN, 1997.

4


– Phùng Văn Tửu, Độc thoại nội tâm trong Ông già và biển cả, NXB
Văn học, HN, 2002.
– Nguyễn Liên, Tiếp cận đương đại văn hóa Mỹ, NXB Văn hóa thông
tin, HN, 2001.
– G. Plim–pton, Phỏng vấn Hê–ming–uê, trong Hê–minh–uê và các phê
bình của ơng, Lê Huy Bắc dịch.
– Kei–i–chi Ha–ra–đa, Ông lão và đại dương, trong Hê–minh–uê và các
phê bình của ơng, Lê Huy Bắc dịch.
– Ăng–đrê Mơ–roa, Ơ–nít Hê–minh–, trong Hê–minh– và các phê
bình của ơng, Lê Huy Bắc dịch.
- Nguyễn Quang Huy, Thử dẫn vào nghiên cứu văn học từ góc nhìn cổ
mẫu (archetype).
- Nguyễn Thị Thanh Xuân, Phê bình cổ mẫu và cổ mẫu nước trong văn
học Việt Nam.
- Nguyễn Thị Thanh Xuân, Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam.
Nhìn chung các cơng trình nghiên cứu về tiểu thuyết Ông già và biển cả
khá phong phú, đa dạng nhưng các tác giả chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu về
tác giả Hemingway, tiểu thuyết Ông già và biển cả, về khái niệm cổ mẫu và
mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn học. Tuy nhiên, tiếp cận tác phẩm (cụ thể
đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản) theo hướng

cổ mẫu chưa được quan tâm đúng mực. Chúng tơi thấy rằng việc phân tích và
tìm ra phương pháp thích hợp để tiếp cận đoạn trích này là cần thiết và có ý
nghĩa thực tiễn đối với việc dạy và học ở trường THPT.
3. Mục đích nghiên cứu
Mục đích chính của luận văn là đề ra phương hướng tiếp cận cổ mẫu khi
đọc hiểu đoạn trích Ơng già và biển cả để nâng cao chất lượng và hiệu quả
của việc giảng dạy, làm cho việc dạy và học Ngữ văn gắn liền với thực tiễn
cuộc sống hơn, học sinh có hứng thú, say mê học tập mơn Ngữ văn, từ đó góp
phần phát triển cho học sinh một số năng lực phổ thông (như biết sử dụng các

5


ngữ liệu văn học để giải thích các hiện tượng điển hình hay quen thuộc của
cuộc sống…)
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Nghiên cứu các vấn đề cơ sở lý luận của đề tài
4.2. Các cơng trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của E.
Hemingway.
4.2. Tiểu thuyết Ông già và biển cả
4.3. Tìm hiểu thực trạng giảng dạy và học tập đoạn trích “Ơng già và biển
cả” trong nhà trường phổ thơng.
4.4. Tìm ra biểu hiện của tri thức cổ mẫu trong tác phẩm, cụ thể ở đoạn
trích “Ơng già và biển cả”.
4.5. Tìm ra phương hướng, biện pháp cụ thể để vận dụng tri thức cổ mẫu
vào hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích “Ơng già và biển cả”.
4.6. Thiết kế giáo án thực nghiệm cho đoạn trích “Ơng già và biển cả”,
trong đó vận dụng những phương pháp, biện pháp cách thức của tri thức
cổ mẫu.
5. Phạm vi nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu được giới hạn trong tiểu thuyết Ông già và biển cả
của E. Hemingway, đặc biệt là đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 –
tập 2 – Ban cơ bản).
6. Mẫu khảo sát
– Khối lớp 12 trường THPT Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội.
– Khối lớp 12 trường THPT Thăng Long, thành phố Hà Nội.
7. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
7.1. Khách thể nghiên cứu
Lí thuyết phê bình cổ mẫu và quá trình dạy học Ngữ văn ở trường THPT
Việt Nam.
7.2. Đối tượng nghiên cứu
– Các cơng trình nghiên cứu về lí thuyết phê bình cổ mẫu; cuộc đời và sự

6


nghiệp của E. Hemingway.
– Tiểu thuyết Ông già và biển cả, đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ
văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản.
– Thực trạng dạy và học đoạn trích Ơng già và biển cả trong nhà trường
phổ thông.
8. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng và sử dụng phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận cổ
mẫu trong dạy học tiểu thuyết Ông già và biển cả (đoạn trích trong sách giáo
khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản) thì sẽ giúp học sinh dễ dàng liên kết
các kiến thức văn học và văn hóa.
Đồng thời, việc dạy học Ngữ văn được gắn với thực tiễn cuộc sống hơn,
học sinh có hứng thú, say mê học tập mơn Ngữ văn, từ đó góp phần phát triển
một số năng lực cho học sinh THPT, cũng như góp phần nâng cao hiệu quả
dạy học mơn Ngữ văn.

9. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để hoàn thành luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:
– Phương pháp tiếp cận văn hoá, cổ mẫu.
– Phương pháp điều tra, khảo sát, thực nghiệm.
– Phương pháp so sánh loại hình.
– Các thao tác phân tích, tổng hợp, xử lí thơng tin.
10. Dự kiến đóng góp mới của đề tài
– Tổng quan một cách có hệ thống cơ sở lý luận về phê bình cổ mẫu và
cách tiếp cận cổ mẫu trong tiểu thuyết Ông già và biển cả.
– Thiết kế giáo án dạy học đoạn trích Ơng già và biển cả trong sách giáo
khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản theo hướng tiếp cận cổ mẫu.
– Đề xuất cách sử dụng dạy học đoạn trích Ơng già và biển cả trong
(sách giáo khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản) theo hướng tiếp cận cổ mẫu
trong dạy học Ngữ văn lớp 12 làm cho việc dạy học Ngữ văn gắn với thực
tiễn cuộc sống hơn, HS có hứng thú, say mê học tập, từ đó góp phần phát triển

7


một số năng lực cho học sinh THPT đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả
dạy học mơn Ngữ văn.
11. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và tri thức về cổ mẫu.
Chương 2: Biểu hiện của cổ mẫu trong đoạn trích Ơng già và biển cả
Chương 3: Thiết kế bài giảng theo hướng cổ mẫu.

8



THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Vũ Quốc Anh, Văn học nước ngồi trong chương trình mơn văn THPT,
Bách khoa văn học số 1, 1996.
2. Lại Nguyên Ân, 150 thuật ngữ văn học, NXB Đại học Quốc gia HN, 2000.
3. Lê Huy Bắc, Ernest Hemingway – Núi băng và hiệp sĩ, NXB Giáo dục,
HN,1999.
4. Lê Huy Bắc (Tuyển chọn), Ernest Hemingway – Những phương trời nghệ
thuật, NXB Giáo dục, HN, 2001.
5. Lê Huy Bắc, Văn học hậu hiện đại, lý thuyết và tiếp nhận, NXB Đại học Sư
phạm, HN, 2012.
6. Lê Huy Bắc (chủ biên), Văn học Âu – Mỹ thế kỷ XX, NXB Đại học Sư
phạm, HN, 2011.
7. Lê Huy Bắc, Ernest Hemingway và “Ông già và biển cả”, NXB Giáo Dục,
HN, 2008.
8. E. A. Benett (Bùi Lưu Phi Khanh dịch) (2002), Jung đã thực sự nói gì, Nxb
Văn hóa Thơng tin, Hà Nội.
9. Lê Đình Cúc, Tiểu thuyết của Hemingway, NXB Khoa học Xã hội, HN,
1999.
10. Lê Đình Cúc, Văn học Mỹ, mấy vấn đề và tác giả, NXB Khoa học Xã hội,
HN, 2001.
11. Trần Đình Chung, Tiến tới một quy trình đọc - hiểu văn bản trong bài
học ngữ văn mới, Văn học tuổi trẻ số 2, 2004.
12. Nguyễn Viết Chữ, Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo thể
loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
13. Nguyễn Viết Chữ, Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà
trường, NXB Giáo Dục, 2009.

9



14. Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới,
Đà Nẵng – Trường viết văn Nguyễn Du, Tp. HCM, tr. XXI, 2002.
15. Đặng Anh Đào, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,
NXB Giáo dục, HN, 1999.
16. Đặng Anh Đào, Hoàng Nhân, Phùng Văn Tửu,… Văn học phương Tây,
NXB Giáo dục, HN, 1997.
17. Hà Minh Đức, Nhà văn nói về tác phẩm, NXB Văn học, HN, 1994.
18. S. Freud và C.G.Jung, Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật, Đỗ Lai Thuý
biên soạn và giới thiệu, nhiều người dịch, Văn hóa - Thơng tin, Hà Nội,
2004,
19. Nguyễn Hải Hà, Cần có chiến lược giảng dạy văn học nước ngồi trong
nhà trường Việt Nam, Thơng báo Khoa học, tr.3 – 13, 3/2002.
20. Nguyễn Thanh Hùng, Đọc và tiếp nhận văn chương, NXB Giáo Dục, HN,
2002.
21. Nguyễn Thanh Hùng, “Câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương và
những cách nhìn hiện đại”, Giáo dục từ xa và tại chức, NXB Đại học Sư
phạm HN, tr16 – 25, 9/2010.
22. Nguyễn Thanh Hùng, Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường,
NXB Giáo dục, 2008.
23.Nguyễn Quang Huy, Thử dẫn vào nghiên cứu văn học từ góc nhìn cổ mẫu
(archetype).
24. Nguyễn Thị Thanh Hương, Để dạy và học tốt tác phẩm văn chương (phần
trung đại) ở trường phổ thông, NXB Đại học Sư phạm HN, 2007.
25. Nguyễn Thị Thanh Hương, Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học ở
trường phổ thông trung học, NXB Giáo dục, HN, 1998.
26. Nguyễn Thị Thanh Hương, Dạy học văn ở trường phổ thông, NXB Đại
học Quốc gia HN, 2001.

10



27. Carl Gustav Jung, Thăm dị tiềm thức, Vũ Đình Lưu dịch, Tri thức, Hà
Nội, 2007.
28. Lưu Hồng Khanh, Tâm lý học chuyên sâu ý thức và những tầng sâu vô
thức, Trẻ, Tp. HCM, 2006.
29. Nguyễn Liên, Tiếp cận đương đại văn hóa Mỹ, NXB Văn hóa thơng tin,
2012.
30. Vũ Bội Liêu, Những sự gặp gỡ của Đông phương và Tây phương trong
ngôn ngữ và văn chương, NXB Văn học, HN, 2000.
31. Phan Trọng Luận, Văn học nhà trường - nhận diện, tiếp cận, đổi mới,
NXB Đại học Sư phạm HN, 2007.
32. Hữu Ngọc, Hồ sơ văn hóa Mỹ, NXB Thế giới, HN, 1975.
33. Nhiều tác giả, Từ điển văn học thế giới, Tp. HCM, 2005.
34. Nhiều tác giả, Nghiên cứu văn học Việt Nam, những khả năng và thách
thức (Tuyển tập chuyên khảo do Viện Harvard – Yenching tài trợ), NXB
Thế giới, Hà Nội, 2006.
35. Nhiều tác giả, Huyền thoại và văn học, Đại học Quốc gia Tp. HCM, 2007.
36. Nhiều tác giả, Ngữ văn 12, tập 2, NXB Giáo dục, 2015.
37. Trần Đình Sử (Chủ biên), La Khắc Hịa, Phùng Ngọc Kiếm, Nguyễn
Xn Nam, Lí luận văn học ( tập 2), NXB Đại học Sư phạm HN, 2008.
38. Lê Thanh, Nghiên cứu và phê bình văn học, NXB Hội nhà văn, HN, 2002.
39. Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo Dục, 1999.
40. Đỗ Lai Thúy, Hồ Xuân Hương hoài niệm phồn thực, NXB Văn hóa Thơng
tin, HN, 1999.
41. Đỗ Lai Thúy, Bút pháp của ham muốn, Tri thức, Hà Nội, 2009.
42. Đỗ Lai Thúy, Phê bình văn học - cái con vật lưỡng thê ấy, NXB Hội nhà
văn, HN, 2011.
43. Viện ngôn ngữ, Từ điển tiếng Việt, NXB Hà Nội, 2000.
44. Nguyễn Thị Thanh Xuân, Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam, Nghiên

cứu văn học, số 1, HN, 2001.

11