ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------

MAI THÙY LINH

THÁP THỜI LÊ Ở KHU DI TÍCH YÊN TỬ
(QUẢNG NINH)

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Khảo cổ học

Hà Nội-2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------

MAI THÙY LINH

THÁP THỜI LÊ Ở KHU DI TÍCH YÊN TỬ
(QUẢNG NINH)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Khảo cổ học
Mã số: 60 22 03 17

Người hướng dẫn khoa học: TS. Lê Thị Liên

Hà Nội-2015

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn là công trình tổng hợp và
nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu được sử dụng
trong luận văn là trung thực, khách quan, khoa học và
được trích nguồn rõ ràng. Nếu không đúng sự thật tôi
xin hoàn toàn chịu trách nhiệm
Hà Nội, ngày ….tháng …. năm 2015
Tác giả

Mai Thùy Linh


MỤC LỤC
MỤC LỤC...........................................................................................................
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN ....
DANH MỤC BẢN ĐỒ, KHÔNG ẢNH, BẢN DẬP, SƠ ĐỒ, BẢN VẼ VÀ
BẢN ẢNH......................................................................................................... 1
MỞ ĐẦU........................................................................................................... 4
1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài ..........................................................................................4
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................................5
3. Phương pháp nghiên cứu ...............................................................................................6
4. Cấu trúc của luận văn.....................................................................................................7

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ KHU DI TÍCH YÊN TỬ ................................. 9
1.1. Vị trí địa lí tự nhiên khu di tích Yên Tử .....................................................................9
1.2. Lịch sử hình thành khu di tích Yên Tử .....................................................................11
1.3. Tổng quan về hệ thống tháp ở khu di tích Yên Tử ...................................................13
1.3.1. Khái quát giới thiệu về tháp...............................................................................13
1.3.2. Lịch sử nghiên cứu.............................................................................................15

1.3.3. Các vườn tháp trong tổng thể khu di tích Yên Tử..............................................20

Chương 2: HỆ THỐNG THÁP THỜI LÊ Ở KHU DI TÍCH YÊN TỬ ......... 24
2.1. Tháp nhiều tầng ........................................................................................................29
2.2. Tháp 2 - 3 tầng ..........................................................................................................34
2.2.1. Kiểu 1.................................................................................................................36
2.2.2. Kiểu 2.................................................................................................................38
2.2.3. Kiểu 3.................................................................................................................41
2.3. Tháp 1 tầng ...............................................................................................................46
2.3.1. Kiểu 1.................................................................................................................47
2.3.2. Kiểu 2.................................................................................................................54
2.3.3. Kiểu 3.................................................................................................................65

Chương 3: GIÁ TRỊ CỦA THÁP THỜI LÊ Ở KHU DI TÍCH YÊN TỬ VÀ
MỐI QUAN HỆ CỦA NÓ VỚI CÁC KHU THÁP CÙNG THỜI TRONG
KHU VỰC YÊN TỬ....................................................................................... 68
3.1. Giá trị kiến trúc, nghệ thuật, xã hội và tôn giáo........................................................68
3.1.1. Giá trị kiến trúc..................................................................................................68
3.1.2. Giá trị nghệ thuật..............................................................................................71
3.1.3. Giá trị xã hội và tôn giáo...................................................................................78
3.2. Mối quan hệ giữa tháp thời Lê ở khu di tích Yên Tử với các khu tháp cùng thời
trong khu vực văn hóa Yên Tử ........................................................................................85

KẾT LUẬN ..................................................................................................... 90


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
Ba

: Bản ảnh


Bd

: Bản dập

Bđ

: Bản đồ

Bv

: Bản vẽ

BQLCDTTĐQN : Ban Quản lý các di tích trọng điểm Quảng Ninh
Hs

: Hồ sơ

KCH

: Khảo cổ học

Nxb

: Nhà xuất bản

NPHMVKCH

: Những phát hiện mới về khảo cổ học


tr.

: trang

TH

: Tháp

Sđ

: Sơ đồ

UBND

: Ủy ban nhân dân


DANH MỤC BẢN ĐỒ, KHÔNG ẢNH, BẢN DẬP, SƠ ĐỒ, BẢN VẼ VÀ
BẢN ẢNH
BẢN ĐỒ
Bản đồ 1:

Vị trí khu di tích Yên Tử ở Việt Nam

KHÔNG ẢNH
Không ảnh 1: Khu di tích Yên Tử trong tổng thể các di tích thuộc khu vực
văn hóa Yên Tử
SƠ ĐỒ
Sơ đồ 1:


Sơ đồ khu di tích Yên Tử, Uông Bí, Quảng Ninh

Sơ đồ 2:

Mặt bằng tổng thể chùa Lân

Sơ đồ 3:

Mặt bằng tổng thể Hòn Ngọc

Sơ đồ 4:

Mặt bằng tổng thể Vườn Tháp Tổ

Sơ đồ 5:

Mặt bằng tổng thể chùa Hoa Yên

BẢN VẼ
Bản vẽ 1:

Tháp Huệ Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 2:

Tháp Tôn Đức (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 3:

Tháp Diệu Đăng (Vườn Tháp Tổ)


Bản vẽ 4:

Tháp Hiếu Từ (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 5:

Tháp Tịch Quang (chùa Lân)

Bản vẽ 6:

Tháp Viên Dong (chùa Bảo Sái)

Bản vẽ 7:

Tháp Trường Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 8:

Tháp Bảo Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 9:

Tháp Hoa Yên 7 (chùa Hoa Yên)

Bản vẽ 10:

Tháp Độ Nhân và cây hương phía trước tháp (chùa Hoa Yên)

Bản vẽ 11:


Tháp Chân Bảo (Hòn Ngọc)

Bản vẽ 12:

Tháp Tự Tuệ (Hòn Ngọc)

Bản vẽ 13:

Tháp Tịnh Trụ (Hòn Ngọc)

Bản vẽ 14:

Tháp Hoa Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 15:

Tháp Chân Thường (Vườn Tháp Tổ)

1


Bản vẽ 16:

Tháp Vườn Tháp Tổ 1 (Vườn Tháp Tổ)

Bản vẽ 17:

Tháp am Thiền Định


Bản vẽ 18:

Bảo tháp Viên Thông (chùa Thanh Mai)

Bản vẽ 19:

Tháp Phổ Quang (chùa Thanh Mai)

Bản vẽ 20:

Tháp Linh Quang (chùa Thanh Mai)

Bản vẽ 21:

Bảo tháp Đăng Minh (chùa Côn Sơn)

Bản vẽ 22:

Bệ tượng của bảo tháp Đăng Minh (chùa Côn Sơn)

Bản vẽ 23:

Bệ tượng của bảo tháp Viên Thông (chùa Thanh Mai)

BẢN DẬP
Bản dập 1:

Hoa văn trang trí trên tháp Huệ Quang và văn bia trên cây
hương đá (Vườn Tháp Tổ)


Bản dập 2:

Văn bia trên tháp Diệu Đăng (Vườn Tháp Tổ) và bảo tháp
Linh Quang (Am Dược)

Bản dập 3:

Văn bia tháp Chân Bảo (Hòn Ngọc)

Bản dập 4:

Văn bia tháp Tự Tuệ (Hòn Ngọc)

Bản dập 5:

Văn bia tháp Tôn Đức (Vườn Tháp Tổ)

Bản dập 6:

Văn bia tháp Hoa Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản dập 7:

Văn bia tháp Trường Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản dập 8:

Văn bia tháp Chân Thường (Vườn Tháp Tổ)

Bản dập 9:


Văn bia và câu đối tháp Viên Dong và tháp Hoa Yên 7

Bản dập 10:

Văn bia tháp Độ Nhân (chùa Hoa Yên)

BẢN ẢNH
Bản ảnh 1:

Tháp Huệ Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 2:

Tháp Huệ Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 3:

Các tháp phía Đông của Vườn Tháp Tổ

Bản ảnh 4:

Tháp Tôn Đức (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 5:

Tháp Diệu Đăng (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 6:


Tháp Hiếu Từ (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 7:

Tháp Tịch Quang (chùa Lân)

Bản ảnh 8:

Tháp Viên Dong (chùa Bảo Sái)
2


Bản ảnh 9:

Tháp Bảo Quang và tháp Trường Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 10:

Tháp Hoa Yên 7 (chùa Hoa Yên)

Bản ảnh 11:

Tháp Độ Nhân (chùa Hoa Yên)

Bản ảnh 12:

Tháp Hoa Yên 2 (chùa Hoa Yên)

Bản ảnh 13:


Tháp Chân Bảo, Tịnh Trụ, Tự Tuệ (Hòn Ngọc)
Tháp Chân Thường, Hoa Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 14:

Tháp Chân Bảo, Tịnh Trụ, Tự Tuệ (Hòn Ngọc)

Bản ảnh 15:

Tháp Chân Thường và Hoa Quang (Vườn Tháp Tổ)

Bản ảnh 16:

Tháp Vườn Tháp Tổ 1, tháp Hoa Yên 4 và bảo tháp Linh
Quang (am Dược)

Bản ảnh 17:

Tháp am Thiền Định

Bản ảnh 18:

Tháp Tịch Quang (chùa Quỳnh Lâm)

Bản ảnh 19:

Tháp Linh Quang (chùa Thanh Mai)

Bản ảnh 20:


Tháp Phổ Quang (chùa Thanh Mai)

Bản ảnh 21:

Bảo tháp Viên Thông (chùa Thanh Mai)

Bản ảnh 22:

Bảo tháp Đăng Minh (chùa Côn Sơn)

Bản ảnh 23:

Tháp số 6 (chùa Hồ Thiên)

Bản ảnh 24:

Tháp số 2 và tháp số 5 (chùa Hồ Thiên)

Bản ảnh 25:

Tháp Phật Hoàng và tháp Đoan Nghiêm (chùa Ngọa Vân)

Bản ảnh 26:

Tháp được phục dựng lại tại khu Thông Đàn (Ngọa Vân)

Bản ảnh 27:

Các cấu kiện tháp chùa Quỳnh Lâm


BẢN DỊCH
Bản dịch 1:

Văn bia tháp Tôn Đức (Vườn Tháp Tổ)

Bản dịch 2:

Văn bia tháp Diệu Đăng (Vườn Tháp Tổ)

Bản dịch 3:

Văn bia tháp Tự Tuệ (Hòn Ngọc)

Bản dịch 4:

Văn bia tháp Tịch Quang (chùa Lân)

Bản dịch 5:

Văn bia tháp Độ Nhân (chùa Hoa Yên)

Bản dịch 6:

Văn bia tháp Viên Dong (chùa Bảo Sái)

3


MỞ ĐẦU
1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài

Lý do lựa chọn đề tài
Tháp là một loại hình kiến trúc đặc biệt phản ánh phong tục chôn cất và
là nơi tiến hành các nghi thức tế lễ, thờ cúng các bậc cao tăng trụ trì trong các
chùa. Đây là một trong những đối tượng nghiên cứu của khảo cổ học. Việc
nghiên cứu loại hình di tích này không chỉ đóng góp vào việc tìm hiểu về kiến
trúc mà còn cung cấp những thông tin quan trọng về lịch sử, văn hóa, tôn giáo
và tín ngưỡng.
Sau quá trình tham gia điều tra, khảo sát và nghiên cứu các tháp thời Lê
ở khu di tích Yên Tử nói riêng và các khu di tích khác tại Quảng Ninh, Hải
Dương nói chung, tôi đã quyết định lựa chọn đề tài “Tháp thời Lê ở khu di
tích Yên Tử (Quảng Ninh)” cho luận văn thạc sĩ của mình. Luận văn chọn đề
tài này bởi các lý do chính sau:
- Khu di tích Yên Tử là một trong những di tích rất quan trọng trong hệ
thống các di tích của thiền phái Trúc Lâm - thiền phái Phật giáo Việt Nam do
vua Trần Nhân Tông sáng lập. Các tháp thời Lê còn lại nơi đây không chỉ
mang đặc trưng kiến trúc của thời Lê mà còn có văn bia chứng thực cho niên
đại của chúng.
- Thông qua nghiên cứu loại hình di tích này từ tài liệu khảo cổ học sẽ
cung cấp những thông tin chính xác về vị trí, cấu trúc mặt bằng, vật liệu xây
dựng và các vật dụng thờ cúng... Từ đó góp phần nhận thức rõ hơn những đặc
trưng cơ bản của kiến trúc tháp thời Lê ở khu di tích Yên Tử nói riêng cũng
như các tháp Phật giáo nói chung trong dòng chảy lịch sử kiến trúc Việt Nam.
Mục đích nghiên cứu
Hệ thống hóa tư liệu và các kết quả nghiên cứu từ trước đến nay về
tháp thời Lê ở khu di tích Yên Tử. Trên cơ sở đó tìm hiểu đặc trưng di tích, di

4


vật, cấu trúc mặt bằng, quá trình tồn tại, thay đổi của các tháp trong lịch sử.

Đồng thời, để xác định giá trị lịch sử, văn hóa của tháp thời Lê ở khu di tích
Yên Tử, luận văn còn tiến hành so sánh với tháp thời Lê ở các khu di tích
khác thuộc vùng văn hóa Yên Tử như: chùa Quỳnh Lâm, chùa Ngọa Vân,
chùa Hồ Thiên (Quảng Ninh) và chùa Thanh Mai, chùa Côn Sơn (Hải
Dương).
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Luận văn là công trình tổng hợp các kết quả nghiên cứu về tháp thời
Lê, đánh giá vị trí của nó trong khu di tích Yên Tử. Kết quả nghiên cứu của
luận văn sẽ cung cấp những tư liệu chân xác về cấu trúc của tháp thời Lê, từ
đó có thể đóng góp vào những hiểu biết về các đặc trưng cơ bản tháp thời Lê
nói riêng và hệ thống tháp các thời kỳ khác trong lịch sử văn hóa Việt Nam
nói chung.
Luận văn có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động trùng
tu, xây dựng lại tháp thời Lê ở khu di tích Yên Tử nói riêng và ở nước ta nói
chung. Bên cạnh đó, luận văn góp phần làm rõ thêm các đặc trưng kiến trúc
và nghệ thuật trang trí kiến trúc thời Lê, giúp xác định niên đại của di tích, di
vật ở các địa điểm khác, nhất là các tháp không có văn bia hoặc bị đổ chỉ còn
lại một phần.
Những kết quả nghiên cứu của luận văn hi vọng có thể góp thêm cứ
liệu khoa học phục vụ kịp thời cho việc quy hoạch bảo tồn, tôn tạo, phục hồi
và phát huy giá trị của tháp thời Lê trong tổng thể khu di tích Yên Tử.
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu: Khái niệm khu vực văn hóa Yên Tử trước đây
được sử dụng để chỉ một khu vực rộng lớn bao gồm các di tích thuộc khu di
tích Yên Tử (Uông Bí) và các di tích khác thuộc dãy Yên Tử và vùng phụ cận
liên quan đến quá trình phát triển Phật giáo ở Quảng Ninh, Hải Dương và Bắc

5