Hồ Văn Trung

Gian Truân
chỉ là

Thử Thách
Từ chăn trâu đến Chủ tịch tập đoàn



Kính Mẹ,
Vinh danh Em,
Cho các Con yêu quý,
Để lại cho các Bạn trẻ.


LỜI TỰA
"Một cuốn sách của SỰ THẬT. Một đứa trẻ Việt Nam,
trong chiến tranh khốc liệt, trong đói khổ tối tăm, từ
bùn lầy của một làng quê nghèo khó, bằng NGHỊ LỰC
phi thường và sự HỌC HỎI không ngừng, đạt được
những ước mơ, tiến đến đỉnh cao - chủ tịch một tập
đoàn kinh doanh tầm cỡ TOÀN CẦU.
Đem đến những cảm xúc tích cực, cùng những bài học
sống động, cuốn sách đáng để các bạn trẻ Việt Nam
tìm đọc và học tập”.
Cựu Giáo sư Lê Đào Duyến (Mỹ)

“Đây là câu chuyện của một cậu học trò nghèo đến tận
cùng của xã hội, bằng những nỗ lực không tưởng đã
làm nên điều kỳ diệu. Trong câu chuyện ấy, có thể bạn

sẽ bắt gặp chính mình hay phải bật khóc trong khoảnh
khắc nào đó. Nhưng vượt lên trên hết, đây là câu
chuyện có thật về niềm tin, về sự phấn đấu không
ngừng để hướng tới cuộc sống tươi đẹp hơn. Và điều
quan trọng nhất là đừng bao giờ đầu hàng số phận.
Một điều chắc chắn nữa mà tác giả muốn gửi gắm
chính là: Tôi có thể, và bạn cũng vậy!
Chỉ cần có niềm tin và sự cố gắng không ngừng nghỉ,
chắc chắn có ngày hoa sẽ nở trên mảnh đất cằn khô”.
Trương Yến Nhi - sinh viên Trường Đại học
Khoa học xã hội và nhân văn (ĐHQG TP.HCM)


Nhìn lại



CHƯƠNG I
HỒI ỨC THỜI THƠ ẤU


8

Gian Truân chỉ là Thử Thách

LỜI MỞ ĐẦU
Với tôi, mỗi đứa trẻ hiện diện trong cuộc đời
đều là một phép mầu của tạo hóa. Nhưng đôi lúc phép
mầu ấy lại không như ý muốn. Có những đứa trẻ sinh
ra trong niềm vui khôn xiết và vòng tay yêu thương của

mọi người, cũng có những sinh linh vừa ra đời đã bất
hạnh, gặp sự ghẻ lạnh của những người xung quanh.
Với riêng bản thân tôi, có lẽ đó vừa là niềm vui mà
cũng vừa là nỗi đau với gia đình. Không phải tôi không
được chào đón mà ngược lại, tôi được ấp ủ trong vòng
tay thương yêu của bà nội và mẹ - nhưng trong một
hoàn cảnh thật éo le và bất hạnh: Ngày tôi cất tiếng
khóc chào đời cũng là ngày ba tôi vĩnh viễn không còn
trên cuộc đời này nữa. Vì vậy, ngày sinh nhật của tôi
cũng là ngày giỗ của ba.
Nhà tôi nghèo lắm. Hôm sanh tôi, mẹ nằm trong
căn lều nhỏ cạnh bụi chuối, được mụ Chồn ở gần nhà
đỡ đẻ cho. Đó là một ngày của năm Tân Mão (1951) cái ngày mà có lẽ đến hết cuộc đời bà nội và mẹ không
thể nào quên được. Một ngày như định mệnh đã sắp
đặt, một sinh linh nhỏ bé ra đời và một cuộc đời phải
đặt dấu chấm hết. Có nỗi đau nào lớn hơn nỗi đau mất
con, mất chồng? Có niềm vui nào lớn hơn niềm vui
được ôm vào lòng đứa cháu, đứa con của mình? Ba tôi
mất vào buổi sáng thì buổi chiều tôi cất tiếng khóc chào
đời. Cũng bởi nỗi đau quá lớn nên sự có mặt của tôi là
niềm vui vô vàn, là nguồn an ủi làm vơi bớt nỗi buồn
mất con, mất chồng của nội và mẹ.
Ba tôi mất rồi lại có thêm tôi ra đời, gánh nặng
đè lên vai hai người phụ nữ. Nhà tôi đã nghèo nay lại


Gian Truân chỉ là Thử Thách

9


neo đơn, thiếu đi người đàn ông làm chỗ dựa. Cũng
chính vì thế, tôi lớn lên trong môi trường nghèo khổ và
thiếu ăn. Nhưng tôi chưa bao giờ oán trách số phận, tôi
luôn tự hào về tuổi thơ và những ngày tháng gian khó
ấy, bởi chính nó đã nuôi nấng, hun đúc và cho tôi
trưởng thành với nhiều trải nghiệm mà ít người may
mắn có được.
Vào giai đoạn ấy, nghèo khổ là mẫu số chung
của rất nhiều người, nhưng trong cảnh nghèo đến mức
không có cơm ăn, thiếu áo mặc, thiếu chăn đắp và đặc
biệt là đất nước đang có chiến tranh mà vẫn kiên trì cắp
sách đến trường, học hành tới nơi tới chốn thì thật là
hiếm có. Chính vì những lý do đó mà tôi mạnh dạn chia
sẻ đến bạn đọc quãng đời mình đã đi qua với hy vọng
có thể truyền cảm hứng để bạn đọc chinh phục những
khát vọng của riêng mình và đừng bao giờ đầu hàng số
phận.


10

Gian Truân chỉ là Thử Thách

1.

Mẹ tôi, chị tôi

Mẹ tôi cũng như bao người phụ nữ Việt Nam
khác nhưng trong lòng tôi, đó mãi là người phụ nữ vĩ
đại nhất. Dù cuộc đời mẹ gặp bao nhiêu khó khăn, đau

đớn có lúc tưởng như gục ngã nhưng mẹ chưa bao giờ
đầu hàng. Mẹ đã hy sinh rất nhiều vì chị em tôi. Vì
muốn các con có chữ nghĩa bằng bạn bằng bè, có cuộc
sống tốt đẹp hơn, mẹ không bao giờ nề hà việc gì, từ
dãi nắng dầm sương ngoài đồng ruộng đến làm thuê, ở
đợ cho người ta.
Ông ngoại mất sớm, bà ngoại bỏ đi biệt tăm, mẹ
côi cút giữa dòng đời từ tuổi ấu thơ. Không có anh chị
em ruột thịt, mẹ phải nương nhờ nhà người anh chú bác
mà tôi thường gọi là cậu Thạch, Mẹ con tôi mãi mãi
nhớ ơn và luôn xem cậu Thạch là người thân ruột thịt
đã cưu mang mẹ tôi lúc còn nhỏ. Nhà cậu lúc bấy giờ ở
làng Triều Sơn Trung, hay còn gọi là làng Bàu Đôn, xã
Hương Cần, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên.
Tuổi thơ của mẹ không có những ngày cắp sách
đến trường như bạn bè, vậy nên cả đời mẹ chưa bao giờ
biết cái chữ tròn méo thế nào, đọc ra sao, ghép lại bằng
cách nào. Tuổi thơ của mẹ lấp đầy bằng những tháng
ngày trên ruộng đồng với những công việc đồng áng,
ngày ngày chăn trâu, cắt cỏ, hái rau. Mỗi ngày của mẹ
trôi qua không nhiều những trò vui tuổi thơ; nó hằn sâu
từng giọt mồ hôi và có lúc cả nước mắt của một đứa trẻ
đã sớm phải bươn chải trong cuộc đời mà không một
vòng tay âu yếm, dịu dàng an ủi của đấng sinh thành.
18 tuổi, mẹ lập gia đình, chuyển về sống với ba
ở xóm Rào, làng La Khê, xã Hương Vinh, huyện
Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên, cách làng của mẹ một


Gian Truân chỉ là Thử Thách


11

cánh đồng. Sở dĩ xóm có tên Rào là vì ở gần sông (ở
Huế, những con sông nhỏ thường được gọi là “rào”
hoặc “hói”). Những tưởng hôn nhân là trang mới tươi
vui cho đời mẹ, chẳng dè số phận mãi trêu ngươi. Yên
bề gia thất chưa được bao lâu, mẹ nhận hung tin ba mất
vì bệnh lao trong thời gian đi theo Việt Minh. Bầu trời
như đổ sụp. Thêm lần nữa, mẹ bơ vơ giữa cuộc đời, tay
bồng con trai còn đỏ hỏn, tay dắt con gái vừa lên 5.
Mẹ ở vậy nuôi chị em tôi từ đó cho đến bây giờ.
Nay ở tuổi gần 90, bao vất vả, đắng cay, cơ cực trong
đời dường như mẹ đã nếm đủ. Tâm trí tôi vẫn khắc sâu
những tháng ngày mẹ lam lũ nuôi con, chịu bao nhiêu
tủi khổ mà chưa từng có một lời kêu ca hay xem con
cái như nơi trút bỏ những gánh nặng trong lòng.
Trước gian khó, mẹ bình thản đối diện, bình
thản bước qua, và bình thản, dịu dàng trong từng vòng
tay với chị em tôi. Chính điều đó đã ấp ủ tôi trong
những năm tháng tuổi thơ nghèo khổ, khiến tôi không
cảm thấy thiệt thòi dù mồ côi cha ngay từ lúc lọt lòng.
Tôi luôn tự hào khi nhắc đến mẹ. Con xin vinh danh
mẹ! Cảm ơn mẹ đã cho con cuộc đời này!
Ngoài mẹ, tôi còn một người thân nữa không thể
không nhắc đến, đó là người chị hơn tôi 5 tuổi. Nhà chỉ
có hai chị em, lại mất cha, nên chị rất thương tôi. Thuở
nhỏ, chị cũng được đến trường nhưng khi gia đình quá
khốn khó, chị đành dừng đường học để học nghề may,
phụ mẹ trang trải cuộc sống và lo cho tôi ăn học đàng

hoàng.


12

Gian Truân chỉ là Thử Thách

Mẹ tôi và cháu nội Gary vào năm 1994. Ảnh tư
liệu cá nhân của tác giả.
Tuổi mới lớn, chị đã có những nét ưa nhìn, được
nhiều người yêu mến. 18 tuổi, chị kết hôn với một sĩ
quan trong quân đội miền Nam và sống khá sung túc tại
Tam Kỳ, Quảng Tín (nay là tỉnh Quảng Nam). Song
hạnh phúc ngắn chẳng tày gang và “hồng nhan bạc
phận”, những gian truân đời mẹ như lặp lại ở đời chị:
một ngày tết Mậu Thân, anh rể tôi tử nạn, để lại vợ
hiền, con thơ.
Về sau, chị tôi đi bước nữa với một người cùng
quê. Nhờ sự quan tâm và trợ giúp của tôi, sáu đứa con
của chị đều được học tập đến nơi đến chốn và hiện có
cuộc sống ổn định, thậm chí có người khá giả. Vợ
chồng chị tôi giờ đây đang an hưởng tuổi già tại Huế.


Gian Truân chỉ là Thử Thách

13

2. Sự cố ngày khai giảng và “ông Bụt”
của tuổi thơ tôi

Dù gia đình khó khăn trăm bề nhưng mẹ vẫn
cho tôi đến trường như bao bạn bè cùng trang lứa. Đối
với gia cảnh nhà tôi, vừa nghèo khổ lại neo đơn thì việc
đến trường là cả một vấn đề rất lớn.Tôi chưa bao giờ
thôi biết ơn mẹ vì điều đó. Chính những năm tháng
được đi học đã chắp cánh cho cuộc sống trưởng thành
sau này của tôi.
Khỏi phải nói, tôi đã háo hức đợi chờ biết bao
ngày đầu tiên đi học. Từ đêm hôm trước, tôi đã ríu rít
hỏi mẹ hết cái này đến cái kia về trường lớp khiến mẹ
trả lời không kịp thở. Sáng hôm sau tôi dậy thật sớm
mặc dù tối hôm trước không ngủ được vì hồi hộp và
háo hức. Trong lúc mẹ chuẩn bị thì chân tay tôi cứ líu
ríu, nhất là khi thoáng thấy mấy đứa trẻ nhà bên cạnh
cứ quần áo tíu tít cả lên. Tôi thì không có quần áo đẹp
như các bạn, nhưng chẳng sao, với một đứa trẻ nghèo
như tôi, được đến trường đã là một niềm vui và tự hào
rất lớn rồi.
Đường đến trường cũng chính là con đường làng
thân quen tôi vẫn chạy nhảy vui đùa mỗi ngày, nhưng
hôm nay nó bỗng trở nên vô cùng lạ lẫm vì tâm trí tôi
lấp đầy những suy nghĩ, những tưởng tượng không
ngừng về lớp học, thầy cô, bạn bè. Chà, trường tiểu học
Hương Vinh, làng La Khê sẽ là nơi tôi được học chữ,
được làm những bài tập, được gặp các thầy cô, có thêm
bạn bè, được đánh dấu mốc “trưởng thành” hơn so với
mấy đứa nhóc còn mải lon ton chơi ngoài ruộng đồng
kia... Quá mải mê bồng bềnh với thế giới tưởng tượng
của mình, tôi không nhận ra đã đến trường từ lúc nào.



14

Gian Truân chỉ là Thử Thách

Và rồi trong tích tắc, tôi như lọt từ chín tầng mây
xuống đất bởi tin sét đánh: tôi không đủ điều kiện nhập
học vì… thiếu giấy khai sinh!
Đầu óc tôi tối sầm vì “cú đánh” chí tử ấy, kiểu
như tôi đang cưỡi cả thế giới trên mây bỗng nhiên có
một cơn lốc thổi bay tôi xuống đất. Không thể tin
được! Người ta không cho tôi vào trường, lấy gì mà
học tập, thầy cô hay bạn bè!
Ngày tôi chào đời cũng là ngày ba tôi mất nên
mọi việc trong nhà khi ấy rối rắm vô cùng. Tâm trí bà
nội và mẹ cũng bị xẻ hai bởi những điều bất ngờ quá
đỗi. Tất cả rối tung, trong một ngày mà biết bao sự việc
xảy ra, vừa lo ma chay, vừa lo cho đứa trẻ mới lọt lòng,
lại thêm chị tôi lúc đó còn quá nhỏ để hiểu và giúp
được cho gia đình, hai người phụ nữ dường như điên
người và mất hồn. Ngày đó đối với nội và mẹ dài vô
tận, nhưng không đủ để nghĩ đến những vấn đề khác
nữa. Bởi vậy mà không ai nhớ tới việc làm giấy khai
sinh cho tôi. Thời gian như con nước, tôi hồn nhiên lớn
lên như cỏ cây hoa lá, còn cái giấy khai sinh – tờ giấy
xác nhận về mặt pháp lý sự hiện diện của tôi trong cõi
đời này – dường như chưa bao giờ xuất hiện trong ý
niệm của người thân. Để hôm nay, chính tờ giấy ấy
ngăn tôi bước vào cửa lớp, biến ngày khai giảng đầu
đời của tôi trở thành cơn ác mộng.

Trong khi mẹ nói chuyện, cố giải thích và tìm
cách thuyết phục nhà trường cho tôi vào lớp thì tôi ngồi
thu lu một chỗ và khóc. Tôi nhìn những đứa trẻ khác
đang bước vào lớp, nhìn những ánh mắt, nụ cười hân
hoan kia, nó y như tôi của cách đây ít phút thôi. Đứa trẻ
6 tuổi lúc ấy có biết gì về giấy khai sinh hay chuyện


Gian Truân chỉ là Thử Thách

15

người lớn đang nói với nhau, chỉ là tôi thấy hụt hẫng,
thất vọng và bất công làm sao. Tôi không hiểu giấy
khai sinh quan trọng như thế nào, tôi chỉ biết là mình
không được vào lớp, không được đi học, bao nhiêu giấc
mơ và hi vọng trẻ con đang bị đánh cắp.
Sau một hồi nói mãi vẫn không được chấp nhận,
mẹ đành bảo tôi ra về. Tôi không muốn về. Về thì từ
nay tôi sẽ ở nhà luôn ư? Tôi muốn đi học, muốn được
cắp sách đến trường, tôi phải được đi học. Tôi cố tìm
xem trong đám đông người người vội vàng hồ hởi kia
một ánh mắt nào đó xót thương cứu vớt tôi, mang tôi
vào lớp. Nhưng rồi chẳng có điều kì diệu gì xuất hiện,
dù chỉ là một cái liếc nhẹ. Cuối cùng thì mẹ kéo mãi tôi
cũng đành lủi thủi ra về vì mọi người đã vào lớp hết
rồi, không ai quan tâm đến mẹ con tôi nữa.
Con đường làng mới sáng nay tươi đẹp lạ lẫm
mà giờ sao lại trở về quen thuộc nhưng thật đáng ghét
làm sao. Tại sao cũng một con đường mà lại mang

nhiều sắc thái và cảm xúc cho người ta như vậy? Mới
sáng nay tôi còn bước phấn khởi và tràn trề sức sống,
thế mà giờ cả thế giới như muốn sụp đổ ngay chính
trên con đường này. Trên đường tôi cứ khóc suốt, còn
mẹ thì không giấu được buồn bã nhưng vẫn cố sức an
ủi, xoa dịu tôi.
Bất ngờ tôi gặp một ông Bụt! Thật ra thì ông
Bụt ấy không có râu tóc bạc phơ, không mặc áo dài
trắng xóa, cũng chẳng phe phẩy cây phất trần như trong
chuyện cổ tích, nhưng ông ấy đã cứu vớt đời tôi đúng
như sứ mệnh của ông Bụt.
Ông Bụt đó là một nhân sĩ giàu có, ông tên là
Trần Tiễn Hi hay còn gọi là ông Thị Hi. Nghe ông hỏi
lý do tôi khóc, mẹ kể ông nghe rằng tôi không có giấy


16

Gian Truân chỉ là Thử Thách

khai sinh nên không được đi học. Ông ân cần hỏi tôi
tên gì, sinh ngày tháng năm nào, ba tôi đâu… Mẹ lắc
đầu. Mẹ bảo ba mất rồi, chỉ nhớ ngày sinh âm lịch của
tôi là ngày ba tôi mất thôi, còn ngày theo tuổi đi học thì
chịu, không nhớ nổi. Ngày xưa thì làm gì có internet
hay những tài liệu để tra lịch từ ngày âm ra ngày dương
dễ dàng như bây giờ.
Đến lúc đó tôi mới biết là tôi không có tên họ.
Mẹ nói với ông Thị Hi là từ nhỏ mọi người trong nhà
đã quen gọi tôi là thằng Lọ, mãi đến bây giờ vẫn chưa

đặt cho một cái tên chính thức nào. Gọi là Lọ bởi vì đó
là một cái tên chung mà nhiều người nhà quê thường
đặt cho con trai. Ngoài tên này thì người ta cũng
thường gọi con trai là thằng Cu, thằng Đực, và nếu con
gái thì thường gọi là con Bẹp, con Gái.
Nghe xong đầu đuôi, ông cười xòa và xoa đầu
tôi. Ông bảo sẽ giúp mẹ làm giấy khai sinh cho tôi và
tôi chắc chắc sẽ được đến trường. Tôi nhảy lên vì sung
sướng và ôm lấy mẹ. Ông Thị Hi cười hiền như một
ông tiên. Ông đã mang lại cả thế giới cho tôi!
Sau đó thì ông dắt mẹ con tôi đi làm giấy khai
sinh. Ông hỏi ý kiến mẹ về tên của tôi. Bị hỏi bất ngờ
quá nên mẹ bối rối, không biết nên đặt tên gì, mẹ nói
hay là nhờ ông cứ đặt cho cháu một cái tên nào ông
thấy thuận. Thế là ông nghĩ ra cái tên Trung, Hồ Văn
Trung, và đó chính là cái tên mà đã 63 năm gắn bó với
tôi cho đến bây giờ. Mẹ tôi cũng nhờ ông chọn ngày
sinh cho tôi. Tôi không biết vì sao ông chọn ngày 25-4
và cũng chưa bao giờ có dịp để cảm ơn và hỏi rõ ông
về điều này. Về sau, khi tôi lập gia đình và có con thì
các con tôi vẫn thường tổ chức sinh nhật cho tôi vào
ngày này.


Gian Truân chỉ là Thử Thách

17

Với bản thân tôi thì đây cũng là ngày sinh thật
sự, bởi đó là ngày đặc biệt trong đời: tôi được có tên,

có họ, có giấy khai sinh và được đi học. Ngày sinh nhật
cũng là ngày tôi nhớ đến ông Bụt hiền lành của ngày
xưa. Dù khi lớn lên tôi nhận ra trên đời thật ra không
có ông Bụt, nhưng tôi luôn biết rằng những người tốt
bụng vẫn luôn hiện diện xung quanh chúng ta. Rằng dù
những cái xấu có tồn tại nhiều như thế nào thì vẫn luôn
có những điều tốt đẹp bên cạnh như một điều tất yếu
trong cuộc sống.
***
Sau khi có giấy khai sinh, tôi hiên ngang bước
vào lớp như những đứa trẻ khác. Mỗi ngày tôi đều hân
hoan với niềm hạnh phúc nhỏ nhoi của một đứa trẻ
nghèo: được cắp sách đến trường!
Sau giờ học ở trường, ngoài những lúc phụ giúp
mẹ và chị, tôi thường tranh thủ thời gian lấy sách vở ra
ôn bài. Những năm tháng tuổi thơ của tôi được mẹ vun
đắp và cố gắng chở che nên không buồn như của mẹ
ngày xưa. Bởi dù nghèo thế nào, ăn uống thiếu thốn ra
sao hay điều kiện học tập không bằng chúng bạn, thì
riêng chuyện được đến trường với tôi đã là một điều vô
cùng thiêng liêng, cao quí. Nó được đánh đổi bằng
những giọt mồ hôi của mẹ, những ngày mẹ thức khuya
dậy sớm làm lụng vất vả để lo cho tôi. Vì vậy tôi luôn
cố gắng học tập thật tốt.
Quê tôi nghèo lắm, người dân sinh sống chủ yếu
bằng việc làm ruộng hay làm thuê trên những cánh
đồng của người khác. Nhưng có lẽ tôi là đứa nghèo
nhất trong đám trẻ con nghèo ở đây. Nhà tôi ở cũng
không phải là một ngôi nhà đúng nghĩa: nó chỉ là một
túp lều được dựng lên trong khuôn viên nhà của ông bà



18

Gian Truân chỉ là Thử Thách

nội bởi gia đình tôi không có ruộng vườn gì. Trong túp
lều nhỏ xíu của ba mẹ con tôi ở không có của cải hay
thứ gì đáng giá, những thứ ít ỏi có trong nhà thì đều cũ
và sờn hết rồi. Những mùa nắng, khi cái nắng gay gắt
đổ lửa của miền Trung kéo đến thì túp lều hệt như cái
lò lửa nung, những ngày đó tôi thường ra góc cây gần
nhà nằm ngủ trưa cho mát. Còn những khi mưa gió thì
ba mẹ con tôi chỉ biết ôm nhau để xua đi cái lạnh giá,
ướt át của những cơn mưa và nỗi buồn ẩn chứa trong
mỗi người mà không ai dám nói ra.
Thật ra, lúc nhỏ tôi hay tủi thân vì nhà mình
nghèo. Không chỉ nghèo về vật chất, đôi lúc tôi còn
cảm thấy mình nghèo cả tình thương. Mẹ rất thương
tôi, chị cũng rất thương tôi, nhưng tôi thấy cần ba vô
cùng. Đối với tôi, mẹ vĩ đại, nhưng ba cũng rất quan
trọng. Mẹ có thể làm mọi thứ cho tôi nhưng không thể
làm ba cho tôi được. Vì chưa bao giờ biết được hình
dáng ba, chưa từng được ba chăm sóc, yêu thương nên
tôi rất ganh tị với nhiều đứa trẻ khác. Có nhiều lúc tôi
ngồi ở một góc khóc vì buồn, vì tủi và muốn có ba
khủng khiếp, mặc dù tôi chẳng biết được bao nhiêu về
ba qua những câu chuyện mẹ kể. Tôi chỉ biết là mình
thấy cần hơi ấm của ba, dù chỉ một chút ít thôi cũng đủ
sưởi ấm trái tim tôi. Nhất là những lúc tụi trẻ con trong

xóm thấy ba đi làm về thì tíu tít gọi, chạy đến, nhảy lên
lưng ba. Tôi cũng đã từng ước mình được ở trên lưng
ba, chắc lúc đó tôi sẽ thấy mình có thể với được đến tận
sao trời, có thể ôm trọn trái đất trong tay và không sợ
bất cứ thứ gì trên cuộc đời này như bao đứa trẻ khác
vẫn thường nói như vậy. Và nhất là tôi không phải
khóc vì tủi và nhớ ba.
Tuy vậy, những lúc như thế tôi càng thương mẹ
hơn. Tôi luôn nung nấu ý nghĩ mình phải cố gắng để là


Gian Truân chỉ là Thử Thách

19

một hiệp sĩ nhỏ anh hùng có thể bảo vệ được cho mẹ
thay ba, có thể thay ba gánh vác bớt phần nào khổ cực
cho những người mình yêu thương nhất trong đời.
Tôi không bao giờ quên những năm tháng ấy
cùng với hình bóng mẹ tôi gầy gò, ốm yếu. So với
những người cùng độ tuổi, mẹ nhìn già và khắc khổ
hơn rất nhiều. Cuộc đời mẹ, gương mặt mẹ, dáng người
mẹ đã bị đánh quật bởi bao nhiêu sóng gió đã trải qua
và phải đầu tắt mặt tối với bộn bề lo toan phải gánh
vác. Mẹ không dám sắm sửa gì cho mình, cũng không
dám ăn uống nhiều, cái gì cũng dành phần cho chị em
tôi, vì vậy mà mẹ gầy nhom và xanh xao lắm. Dù khó
khăn thế nào mẹ cũng bảo sẽ lo cho tôi được, mẹ chỉ
mong tôi cố gắng học chăm chỉ để mai này có cuộc
sống tốt hơn.

Chính vì những lời mẹ nói mà tôi đã cố gắng rất
nhiều, năm học nào tôi cũng luôn là học sinh giỏi của
trường. Mỗi năm tôi đều được nhận bằng khen, phần
thưởng và học bổng dành cho con nhà nghèo hiếu học.
Mỗi lúc tôi mang bằng khen và học bổng về, bao giờ
mẹ cũng rất vui, rất tự hào. Mẹ nói rằng chỉ cần tôi học
giỏi như vậy là mẹ không còn thấy cực khổ nữa.
Những lời nói của mẹ càng hun đúc niềm tin và
mục tiêu cho tôi. Chỉ cần mẹ vui và cười như vậy, tôi
cũng đã thấy quá hạnh phúc rồi. Tôi luôn cố gắng để
mẹ mãi luôn cười như vậy, vì cuộc đời mẹ đã rơi biết
bao nhiêu nước mắt…
Sau khi học xong cấp tiểu học, tôi chuẩn bị bước
vào kỳ thi đệ thất (tương đương lớp 6 ngày nay). Đây là
kỳ thi bắt buộc với tất cả học sinh đã học xong chương
trình tiểu học thời ấy. Nếu thi đậu, học sinh sẽ được
vào học miễn phí tại các trường công lập. Còn nếu thi


20

Gian Truân chỉ là Thử Thách

rớt, học sinh phải vào học trường bán công hoặc tư thục
với học phí rất cao. Học ở trường công lập mà mẹ đã
vất vả như vậy rồi, làm sao tôi dám mơ đến những nơi
tốn kém như trường bán công, tư thục? Vì vậy, tôi chỉ
có lựa chọn duy nhất: phải thi đậu!
3. Kỳ thi “sinh - tử” và ván bài ở đợ
Như đã nói, trong kỳ thi vào đệ thất, những học

trò nghèo như tôi nếu muốn tiếp tục đi học thì chỉ còn
cách duy nhất là phải thi đậu để được học trường công
lập. Nếu thi rớt, tương lai có thể thấy ngay trước mắt là
nghỉ học, đi làm ruộng hoặc học nghề thợ mộc, thợ
hồ… Trong khi đó, các công tử, tiểu thư nhà giàu có
thể nhởn nhơ thi cử vì nếu không học được trường
công thì sang trường tư thục. Đó là sự khác biệt giữa
giàu - nghèo.
Áp lực khủng khiếp của kỳ thi “sinh - tử” ấy đè
cả lên đôi vai gầy của mẹ, bởi hơn ai hết, mẹ hiểu được
khát khao học tập trong tôi, mẹ tin rằng chỉ có con
đường học vấn mới có thể đưa tôi đến tương lai tươi
sáng. Nỗi lo cơm, áo, gạo, tiền vốn đã nặng trĩu, nay
thêm chuyện học hành, thi cử nên tóc mẹ tôi bắt đầu
điểm bạc dẫu tuổi chưa thật nhiều.
Nhiều hôm bất chợt tỉnh giấc lúc nửa đêm,
thoáng thấy mẹ khóc, tôi chỉ lẳng lặng nhìn, không dám
hỏi nguyên do (thật ra, tôi cũng chẳng biết phải hỏi thế
nào). Trái tim tôi run lên rồi thắt lại khi cảm nhận được
vị mặn chát trong từng giọt nước mắt lăn dài trên gò


Gian Truân chỉ là Thử Thách

21

má xương xẩu của mẹ. Nghèo không phải là tội, nhưng
nó khiến người ta phải khổ đau, phải suy tính, tủi thân
quá nhiều. Trong những phút giây len lén nhìn mẹ khóc
thầm, tôi lại ước ao cháy bỏng rằng ba còn sống để mẹ

có một bờ vai tựa vào. Ba cũng sẽ biết cách an ủi mẹ
chứ không im lặng bất lực như tôi.
Cay đắng hơn, chính kỳ thi ấy là ngọn nguồn
của một “tấn trò đời” mà người mẹ nghèo, mù chữ của
tôi là nạn nhân. Mãi sau này, khi đã trưởng thành và
thật sự vén được những áng mây mù che lấp các “ẩn
số” trong câu chuyện ấy, tôi mới thật sự vỡ lẽ tường tận
về cú lừa này. Lợi dụng sự hy sinh và quyết tâm cho
con ăn học của mẹ tôi, những kẻ giàu có, lắm thế lực đã
bóc lột trần trụi sức lao động của mẹ.
Chuyện là sau nhiều đêm trằn trọc suy nghĩ về
tương lai của tôi, mẹ quyết định đi ở đợ không công
để… đảm bảo chắc chắn tôi thi đậu vào đệ thất. Có lẽ
nhiều bạn đọc đang thắc mắc hai việc này có liên quan
gì với nhau. Xin nói rõ ngay, thời điểm đó, mẹ đang ở
đợ cho gia đình mụ Lý ở xóm Thanh Hà, cách xóm tôi
một xóm. Gia đình ấy vốn giàu có, xuất thân từ làng
Bàu Đôn (Triều Sơn Trung) - nơi mẹ từng lớn lên. Vì
quen biết ít nhiều nên mẹ thường gọi mụ là “dì Lý”.
Mụ Lý có người con trai tên là Để và một người cháu
mà mẹ thường gọi là “cậu Chữ” (vì cậu nhỏ tuổi hơn
mẹ). Những người này đều được ăn học đàng hoàng,
giàu có và có chức phận cao trong Sở Giáo dục.


22

Gian Truân chỉ là Thử Thách

Mẹ được mụ Lý giới thiệu đi ở đợ cho ông Để

(ông đang làm việc ở Sở Giáo dục và có người vợ dạy
học). Nhà ông Để ở trong thành nội, gần Trường Hàm
Nghi (tức Trường Quốc Tử Giám thời triều Nguyễn).
Mẹ quyết định lên nhà ông Để ở đợ không lương với
mục đích… nhờ ông gửi gắm cho tôi thi đậu.
Ở nhà ông Để, mẹ được cho một chiếc giường
tre đặt trong nhà bếp để ngủ. Cái giường nhỏ xíu, lần
nào tôi ngồi lên nó cũng oằn xuống, kêu ót ét như thể
sắp sập tới nơi. Vì mẹ bận luôn tay luôn chân nên tôi
không có nhiều thời gian thủ thỉ với mẹ trong mỗi lần
đến thăm. Gà chưa gáy sáng, mẹ đã thức dậy bắt đầu
chuỗi công việc dài dằng dặc. Khi mẹ được ngơi tay thì
trời đã tối mịt. Mỗi ngày của mẹ trôi qua đều giống
nhau: vô vị, khắc khổ, mệt mỏi.
Chứng đau lưng tiếp tục hành hạ mẹ, khiến mỗi
bước chân, mỗi cử động trở nên khó khăn, nặng nề.
Nhưng mỗi khi thấy tôi, mẹ luôn nở nụ cười như thể
mẹ rất hạnh phúc với công việc ấy. Đó là bởi mẹ tin
những việc mẹ đang làm sẽ giúp tôi được tiếp tục đi
học. Chỉ cần tôi được đi học và học giỏi thì mọi khổ
đau, khó khăn với mẹ chẳng là gì. Mẹ gầy gò, ốm yếu,
hay bệnh thế mà phải làm cả những việc nặng nhọc mà
ngay cả đàn ông đôi khi còn không chịu nổi. Quần quật
từ sáng tới tối, đôi tay mẹ vốn đã chai sạn nay càng thô
ráp hơn, mất cả dáng vẻ bàn tay phụ nữ. Những kẽ tay,
kẽ chân nứt nẻ như minh chứng hùng hồn về sự đánh
đổi cho tương lai của đứa con thơ. Mỗi lần nhìn mẹ, tôi
xót xa lắm!



Gian Truân chỉ là Thử Thách

23

Ở đợ tức là không chỉ làm những công việc nhất
định mà còn phải làm cả những gì chủ sai bảo. Đôi lúc
chúng vừa quá sức vừa tủi nhục nhưng vẫn phải cắn
răng chịu đựng. Người đi ở đợ không có quyền ca thán,
không được phản kháng, cũng không có tiếng nói, chỉ
biết lầm lũi làm. Ngày đó, nghề ở đợ chỉ dành cho
những người nghèo khổ nhất, cùng đường nhất chứ
không phải là một nghề được nhiều người chọn và sống
được như thời nay.
Tuy vậy, một điều an ủi tôi là thời gian mẹ ở đợ
cũng là lúc hai mẹ con được ăn uống ngon lành nhất.
Chỉ là cơm thừa, cá cặn của chủ nhưng với tôi, như thế
đã là ngon nhất! Trước đó, may mắn lắm, gia đình tôi
mới có được một bữa ăn có chất một chút với vài con
cá, con tép nhỏ xíu mẹ xúc được ngoài đồng. Gặp mùa
khô hạn, cả nhà chỉ biết húp cháo. Ruộng đồng nhiều
nhưng đa số dân làng nghèo khổ nên ai cũng thường ra
đồng xúc tép, bắt cá để tiết kiệm tiền chợ, do đó mỗi
lần đi xúc, mẹ “thu hoạch” được chẳng bao nhiêu. Rất
ít người đi chợ mua cá hay thịt, ngay cả mua một bó
rau, nhiều người còn đắn đo. Vậy nên mấy con tép bé
xíu đã cứu vớt cho những bữa ăn khắc khổ có chút màu
sắc đẹp đẽ và dinh dưỡng hơn.
Thức ăn không bao nhiêu nên bữa ăn nào mẹ
cũng gắp hết cho hai chị em tôi. Chị cũng đang tuổi ăn
tuổi lớn nhưng luôn nhường phần cho tôi. Tôi tuy nhỏ

nhưng cũng hiểu được phần nào hoàn cảnh nên chẳng
dám ăn. Cả nhà cứ gắp qua gắp lại cho nhau. Những
lúc như vậy mẹ hay bảo: “Con trai phải ăn nhiều mới


24

Gian Truân chỉ là Thử Thách

có sức làm trụ cột cho hai người phụ nữ chứ!”. Nói
xong, mẹ chan miếng nước kho tép vào chén mẹ rồi để
phần tép lại cho tôi. Những ký ức này luôn khiến tôi ứa
nước mắt mỗi khi nhớ về.
Ăn uống thiếu thốn là vậy nên khi qua nhà ông
Để, được ăn nào cá, nào thịt - những thứ là “sơn hào
hải vị” đối với tôi - thì quả là niềm hạnh phúc quá lớn.
Thật ra, thức ăn thừa không còn nhiều và dĩ nhiên
không được thẩm mỹ lắm, nhưng lần nào mẹ cũng bảo
tôi ráng ăn nhiều để có sức học hành, thi cử. Tôi cũng
chẳng để ý, chẳng chê bai điều gì vì với một đứa trẻ
nghèo khổ, được ăn như thế đã là tốt lắm. Vì hôm nào
tôi cũng phải chờ mòn mỏi đến khi ông bà Để ăn xong,
dọn dẹp xong, thì mới được xúc ít cơm cá để ăn nên tôi
luôn ăn rất ngon lành, giống như sắp chết đói vậy.
Có những lúc vợ chồng ông đi chơi về trễ, tôi
ngủ gục lúc nào không hay, đến khi thức dậy, bụng sôi
ùng ục mà vẫn không thấy bóng dáng chủ đâu. Những
món ăn ngon lành trước mắt chẳng khác gì mỡ trước
miệng mèo. Tôi thèm kinh khủng mà không thể ăn. Cái
bụng đang bảo, cái mắt đang thấy, cái tay đang muốn

với tới thức ăn nhưng cái đầu tôi không cho phép. Cảm
giác đó nó thê thảm không tả được. Đến tối mịt, khi
ông bà về thì tôi đã lăn ra ngủ lúc nào không hay, thức
ăn đã lạnh tanh còn ông bà Để thì đã ăn bên ngoài! Mẹ
lay tôi dậy, thế là tôi có một bữa ăn cực kỳ hoành tráng
và tưởng bể bụng đến nơi. Tôi chưa bao giờ được ăn
nhiều và thả sức như vậy. Đó là những bữa ăn no nê,
ngon lành hiếm hoi của tôi.


Gian Truân chỉ là Thử Thách

25

Bận rộn với hàng tá công việc lớn nhỏ ở nhà ông
Để nhưng ngày nào mẹ cũng cố gắng lo cho tôi ăn ngủ
đàng hoàng để có sức khỏe và tinh thần cho kỳ thi.
Đêm nào mẹ cũng dặn tôi rằng: “Mình nghèo hơn
người ta, chỉ còn biết cố gắng học hành cho thật tốt để
sau này không phải khổ nữa”.
Mẹ luôn nhấn mạnh: “Chỉ có học là con đường
duy nhất của con. Con không phải lo bất cứ điều gì, chỉ
cần cố gắng học giỏi là được”. Tôi luôn khắc cốt ghi
tâm câu nói đó. Chỉ vài từ ngắn gọn nhưng chứa đựng
tình thương con vô bờ bến của một người mẹ thất học,
nghèo khổ, bệnh tật.
Thấu hiểu tấm lòng mẹ và giá trị của sự học, đến
bây giờ, tôi luôn hướng giới trẻ đến việc học tập. Dù
nghèo hay giàu, học là con đường duy nhất để hoàn
thiện bản thân, để góp phần xây dựng đất nước. Với

tâm nguyện đó, tôi luôn ủng hộ những tổ chức, cá nhân
quan tâm đến vấn đề giáo dục cho trẻ em, nhất là trẻ
em thiếu may mắn.
***
Thời gian dần trôi, ngày thi quan trọng cũng
đến. Tôi đăng ký thi đệ thất vào Trường trung học Hàm
Nghi, phòng thi đặt tại Trường tiểu học Đoàn Thị
Điểm. Tôi lo lắng một, mẹ lo gấp trăm ngàn lần. Nỗi lo
hiển hiện hết trên gương mặt khắc khổ của mẹ dù mẹ
cố giấu thế nào.
Sáng hôm đó, mẹ dậy sớm hơn thường ngày,
làm hết việc nhà ông Để rồi bồn chồn dẫn tôi đi thi. Mẹ