Phân tích giá trị nhân đạo của truyện Vợ chồng A
Phủ của Tô Hoài

BÀI LÀM
Có ai đó đã từng nhận xét: suy cho cùng thì ý nghĩa th ực s ự của văn học là góp phần nhân đạo hoá con
ngườ i. Tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần của con ngườ i, do con ngườ i làm ra để đáp ứng nhu cầu
của nó. Vì vậy tác phẩm văn học chỉ thực sự cóđ giá trị khi nó lên tiếng vì con ngườ i, ca ngợi và bảo vệ
con ngườ i. Với ý nghĩa đó một tác phẩm lớn trướ c hết phải là một tác phẩm có giá trị nhân đạo sâu sắc.
Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài là một tác phẩm nh ư thế.
Thế nào là một tác phẩm văn học có giá trị nhân đạo? Trả lời câu hỏi này, ngườ i ta thườ ng cản cứ trên
một số phươ ng diện cơ bản của tác phẩm. Trướ c hết một tác phẩm cổ giá trị nhân đạo phải là một tác
phẩm tập trung tố cáo vạch trần tội ác của những thế lực đang chà đạp lên quyền sống của con ng ười.
Tác phẩm đó cũng phải là một tác phẩm nhằm tập trung biểu dươ ng, ca ng ợi nh ững phẩm chất tốt đẹp
của con ngườ i. Cuối cùng nhà văn trong tác phẩm phải thông cảm và thấu hiểu được tâm t ư tình cảm
cũng như những nguyện vọng và mơ ướ c của con ngườ i, giúp họ nói lên nh ững ướ c nguyện và đấu
tranh để giành được ướ c nguyện ấy. Tất cả điều đó có nghĩa là tác phẩm chỉ có giá trị nhân đạo khi giúp
con ngườ i sống cho ra con ngườ i “giữ cho con ng ườ i không sa xuống thànhcon…” vật mà cũng không
thành những ông thánh vô bổ và vô duyên. Nghệ thuật là s ự v ươn t ới, s ự h ướng về sự níu giữ mãi mãi
tính ngườ i cho con ngườ i. Cái cốt lõi của nghệ thuật là tính nhân đạo “(Nguyên Ngọc – Văn nghệ
31.10.1987).
Vợ chồng A Phủ, như tên gọi của thiên truyện, viết về cuộc đời của một đôi vợ chồng ngườ i Mèo ở vùng
núi cao Tây Bắc trướ c và sau khi đến v ới cách mạng. Thiên truyện nhằm làm nổi bật lên số phận khốn
khổ, tủi nhục của những ngườ i dân miền núi d ướ i ách thống trị của lũ chúa đất và bọn th ực dân, đồng
thời ca ngợi cuộc đổi đời của họ nhờ cách mạng. Như thế bản thân đề tài và chủ đề của tác phẩm đã
mang nội dung nhân đạo sâu sắc. Thực hiện chủ đề ấy, tác phẩm kết cấu theo hai phần. Phẩn I. Cuộc
sống nô lệ của A Phủ và Mỵ ở Hồng Ngài; phần 2: Cuộc sống mới của vợ chồng A Phủ ở khu du kích
Phiềng Sa.
Sức nặng tố cáo và cảm hứng nhân đạo chủ yếu được thể hiện ở phần I, qua cuộc đời và số phận của
Mị và A Phủ trong nhà thống lý Pá Tra. Đọc phần này, chúng ta xót xa cho một Mị, cô gái Mèo xinh đẹp,
chỉ vì bố mẹ nghèo mà phải biến thành “con dâu gạt n ợ” cho nhà thống lý Pá Tra. Cuộc sống địa ngục ở
nhà tên chúa đất này đã biến một cô gái hồn nhiên, tràn đầy sự sống và giàu m ơ ướ c thành một nô lệ

lầm lũi, cam chịu; thành một con vật trong nhà thống lý “mỗi ngày Mị càng không nói, lùi lũi nh ư con rùa
nuôi trong xó cửa”. Thậm chí nhiều khi Mị cảm thấy mình không bằng con vật. Trong cái đêm tình mùa
xuân, bị trói đứng vào cột. Mị “chỉ còn nghe tiếng chân ng ựa đạp vách. Ng ựa ván đứng gãi chân, nhai cỏ.


Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa”. Cuộc sống nô lệ tăm tối, nh ư trong ngục tù của Mị được
Tô Hoài đặc tả bằng căn buồng của cô: “đầu buồng Mị nằm kín mít, có một chiếc cửa sổ, một lỗ vuông
bằng bàn tay. Lúc nào
trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, không biết là s ương hay là nắng. Mị ngh ĩ rằng mình cứ chỉ ngồi trong
cái lỗ vuông ấy mà trông ra, đến bao gi ờ chết thì thôi”. Bố con A S ử đã chà đạp lên con ng ười M Ị không
chỉ bằng sự bóc lột sức lao động, làm phu phen tạp dịch, suốt ngày hầu hạ chúng nh ư nh ững kẻ tôi đòi,
khốn khổ mà chúng còn huỷ hoại cuộc sống tinh thần, ngăn cấm và dập tắt mọi suy nghĩ cũng nh ư
nguyện vọng dù là rất nhỏ của cô gái trẻ. Có thể nói số phận bi thảm của MỊ là số phận điển hình, tiêu
biểu cho ngàn vạn ng ườ i con gái miền núi tr ướ c Cách mạng tháng Tám. Xung quanh Mị, nhà văn Tô
Hoài còn khéo léo hé m ở cho bạn đọc thấy thân phận của bao ng ười con gái khác, tr ước hết
ngựờ i vợ, những ngườ i bị bát về làm dâu trong

nhà

bọn chúa đất.

là những

“Đời ngườ i đàn bà láy chồng

nhà giàu ỏ Hồng Ngài thì một đời người chỉ biết đi theo đuôi con ngựa của chồng”.
Số phận nô lệ, tủi nhục của ngườ i

dân miền núi còn


được bổ sung và hoàn chỉnh bằng cuộc đời

rách nát đầy khốn khổ của A Phủ. Cũng như MỊ, A Phủ vốn là một thanh niên tràn đầy nh ựa sống, khoẻ
mạnh, cườ ng tráng “A Phủ khoẻ, chạy nhanh như ng ựa, con gái trong làng nhiều ng ười mê”… thế mà chỉ
một lần va chạm với A Sử mà bỗng biến thành kẻ tôi đòi cho nhà thống lý, mãn kiếp không’ thể cất đầu
lên để được làm ngườ i, nếu không gặp cách mạng.
Giá trị nhân đạo còn thể hiện trong chỗ nhà vân vạch trần nh ững hành vi và việc làm bạo ng ược, đầy bất
công ngang trái của bố con thống lý. Chỉ cần xem cách A S ử trói v ợ, không cho đi ch ơi Tết và cuộc tra
tấn hành hạ A Phủ sau cuộc xung đột với A Sử cũng đủ thấm thìa điểu đó. Đây là cảnh A S ử trói Mị: “A
Sử bướ c lại, nắm Mị, lấy thắt lưng trói hai tay Mị- Nó xách cả một thúng sợi đay ra trói đứng Mị vào
cột nhà. Tóc Mị xoã xuống. A Sử quấn luôn tóc lên cột, làm cho Mị không cúi, không nghiêng được đầu
nữa. Trói xong vợ, A Sử thắt nốt cái thắt l ưng xanh ra ngoài áo rồi A S ử tắt đèn, di ra, khép cửa buồng
lại”. Còn đây là cảnh thống lý xử kiện A Phủ trước: “C ứ mỗi đợt hút thuốc phiện xong, A Phủ lại phải ra
quỳ giữa nhà, lại bị người xô đến đánh. Mật A Phủ s ưng lên, môi và đuôi mắt dập chảy máu. Ngườ i
thì đánh ngườ i thì quỳ lạy, kể kể chửi bới. Xong một trận đánh, kể, ch ửi, lại hút… C ứ nh ư thế, suốt chiều,
suốt đêm, càng hút, càng tỉnh, càng đánh, càng ch ửi, càng hút”. Th ật khó có s ự b ất công, tàn b ạo nào
h ơn th ế n ữa.
Ở m ột ph ương di ện khác, giá tr ị nhân đạo c ủa V ợ ch ồng A Ph ủ còn được th ể hi ện trong vi ệc nhà v ăn
thông c ảm và th ấu hi ểu nh ững tâm t ư tình c ảm và tâm tr ạng c ủa nh ững con ng ườ i kh ốn kh ổ. Bên trong
con ng ườ i l ầm l ũi kh ổđau c ủa M Ị, Tô Hoài đã nhìn th ấy m ột s ức s ống n ội tâm h ết s ức m ạnh m ẽ và
phong phú. Trong cái đêm mùa xuân b ị trói ấy, tuy th ể xác b ị hành h ạ, c ầm tù, nh ưng tâm h ồn M ị hoàn
toàn t ự do “H ơi r ượ u còn n ồng, M ị v ẫn nghe ti ếng sáo đư a M ị đi theo nh ững cu ộc ch ơi, nh ững dám
ch ơi”. M ị v ăn bay b ổng theo “ti ếng sáo g ọi b ạn yêu v ẫn l ửng l ơ bay ngoài đườ ng.
Anh ném qu ả pao, em không b ắt
Em không yêu qu ả pao r ơi r ồi..
Em yêu ng ườ i nào, em b ắt pao nào…”


Cùng v ới vi ệc phát hi ện và miêu t ả cu ộc s ống n ội tâm phong phú c ủa M ị, Tô Hoài c ũng cho ng ườ i đọc
th ấy nh ững tính cách và ph ẩm ch ất r ất t ốt đẹ p c ủa A Ph ủ, nh ững ph ẩm ch ất và tính cách mà b ọn th ống

tr ị không bao gi ờ có: trung th ực, th ật thà, ngay th ẳng, c ần cù, ch ất phác… chính nh ững ph ẩm ch ất
tâmh ồn và tính cách kho ẻ kho ắn m ạnh m ẽấy đã giúp M Ị và A Ph ủ có đủ s ức s ống và ngh ị l ực để tr ỗi
d ậy, phá b ỏ gông cùm, ch ạy tr ốn kh ỏi đị a ng ục H ồng Ngài, đi tìm t ự do, cho dù ch ỉ là t ự phát, ch ỉ là b ất
đầu t ừ lòng khát khao được s ống.
Cu ối cùng, vi ệc v ợ ch ồng A Ph ủ ch ạy đế n Phi ềng Sa, đượ c cán b ộ cách m ạng A Châu giác ng ộ, đi theo
du kích đánh Pháp, làm l ại cu ộc đờ i, cu ộc đờ i c ủa nh ững con ng ườ i t ự do, v ừa ph ản ánh
th ực v ừa th ể hi ện ướ c m ơ c ủa đồ ng bào mi ền

núi Tây

B ắc,

hi ện

khi ánh sáng c ủa cách m ạng b ắt đầ u

soi th ấu vào cu ộc đờ i t ăm t ối c ủa h ọ. Đó c ũng là m ột khía c ạnh m ới c ủa ch ủ ngh ĩa nhân đạ o trong v ăn
h ọc Vi ệt Nam sau Cách m ạng tháng Tám: nhà v ăn không ch ỉ gi ải thích hi ện th ực mà còn
góp

ph ần c ải t ạo hi ện th ực, ch ỉ ra con đườ ng gi ải phóng chonhân lo ại c ẩn lao.

V ăn h ọc Vi ệt Nam v ốn là m ột n ền v ăn h ọc giàu truy ền th ống nhân đạ o. N ền v ăn h ọc ấy nh ư t ấm g ươ ng
ph ản chi ếu l ịch s ử tâm h ồn con ng ườ i Vi ệt Nam, dân t ộc Vi ệt Nam. M ột dân t ộc n ặng ngh ĩa, n ặng tình,
giàu lòng nhân ái, v ị tha. Góp ph ấn làm giàu thêm truy ền th ống nhân đạ o ấy là nhi ệm v ụ cao c ả và thiêng
liêng c ủa m ỗi nhà v ăn chân chính. V ợ ch ồng A Ph ủ c ủa Tô Hoài là m ột đóng góp r ất đáng trân tr ọng vào
truy ền th ống ấy.