CHÊËT LÛÚÅNG CA LẬNH ÀẨO
VÂ QUẪN L GIẤO DC
GS.NGND TRÊÌN THANH ÀẨM

Tưíng Bđ thû Nưng Àûác Mẩnh dûå Lïỵ k niïåm 90 nùm thânh lêåp
trûúâng Àưìng Khấnh - Trûng Vûúng (Hâ Nưåi). Ẫnh: TTXVN.

T

ûâ trûúác àïën nay, theo suy lån thưng thûúâng,
tưi vêỵn thûúâng nghơ rùçng: chêët lûúång giấo
dc, tûác lâ chêët lûúång ca ngûúâi hổc, ty
thåc trûúác hïët vâo chêët lûúång ca ngûúâi dẩy. Tuy
nhiïn, gêìn àêy trong mưåt cåc hưåi thẫo, cố võ giấo
sû nïu lïn mưåt thưng tin àûúåc xem nhû kïët lån
khoa hổc, cố tđnh chêët qëc tïë, phưí biïën úã mổi qëc
gia trïn thïë giúái: àố lâ chêët lûúång giấo dc ty
thåc trûúác hïët vâo chêët lûúång ca lậnh àẩo vâ
quẫn l giấo dc.
Tưi nghiïåm thêëy tûúãng àố chđnh xấc hún, àố
múái lâ ngun nhên cú bẫn nhêët quët àõnh chêët
lûúång ca mưåt nïìn giấo dc mang têìm cúä qëc gia
vâ qëc tïë. Têët nhiïn, thêìy tưët thò trô tưët, dẩy tưët thò
hổc tưët, àố lâ quan hïå nhên quẫ vi mư trûåc tiïëp.
Nhûng tûâ àêu ra thêìy tưët, dẩy tưët? Quët àõnh lâ úã
quan hïå nhên quẫ vơ mư, tûác lâ úã lậnh àẩo àng vâ
quẫn l tưët àưëi vúái sûå nghiïåp giấo dc.
Lậnh àẩo àng lâ cố àûúâng lưëi giấo dc àng,
quẫn l tưët lâ cố hïå chđnh sấch giấo dc tưët. Àố lâ
“ngun nhên mể” àễ ra mổi thânh quẫ lúán nhỗ
ca giấo dc, trong àố cố chêët lûúång ngûúâi thêìy vâ

ngûúâi hổc, hai nhên vêåt trung têm ca giấo dc úã
têët cẫ mổi cêëp, mổi ngânh giấo dc, tûâ tiïíu hổc àïën
àẩi hổc, tûâ phưí thưng àïën chun nghiïåp...
Lậnh àẩo àng, quẫn l tưët khưng phẫi sệ tẩo
nïn lông u nghïì, l tûúãng vâ nhiïåt tònh sû phẩm
úã mổi thêìy giấo, lâm cho hổ àïìu trúã thânh cấc nhâ
giấo xët sùỉc, ûu t, àïí tẩo ra cấc thïë hïå hổc sinh

ûu t, tâi nùng. Song lậnh àẩo àng, quẫn l tưët úã
cêëp vơ mư sệ tẩo ra àưång lûåc cho àẩi àa sưë thêìy
giấo, khúi dêåy tiïìm nùng úã thïë hïå cấc nhâ giấo trễ
tíi, àïí nhâ giấo ûu t khưng chó mưåt àưi ngûúâi
hay vâi chc, vâi trùm ngûúâi mâ nhû ta thûúâng nối,
mưåt àưåi ng àưng àẫo rưång lúán, tâi àûác kiïm toân,
cú cêëu àưìng bưå, lúáp sau tiïëp lúáp trûúác, vûúåt lïn cao
hún.
Nhû thïë múái tẩo nïn thânh quẫ cố tđnh chêët
qëc gia lâ chêët lûúång cao ca cẫ mưåt nïìn giấo dc
qëc dên, ca mưåt xậ hưåi hổc têåp cố trònh àưå cao.
Chng ta trưng mong mưåt sûå lậnh àẩo nhû thïë,
mưåt sûå quẫn l nhû thïë, mưåt quët têm chiïën lûúåc
mang têìm vơ mư àûa àïën nhûäng thânh quẫ chiïën
lûúåc mang têìm vơ mư, thay vò nhûäng thânh tûåu lễ
tễ, cấ biïåt, tuy rêët qu, song khưng thïí tẩo ra nhûäng
chuín biïën chiïën lûúåc, biïën giấo dc thânh qëc
sấch hâng àêìu, thânh chiïën lûúåc con ngûúâi, chiïën
lûúåc nhên tâi, tấc àưång lúán àïën sûå nghiïåp xêy dûång
vâ bẫo vïå Tưí qëc ca chng ta trong thïë k XXI.
Àâo tẩo àưåi ng thêìy giấo lâ ngânh cưng nghiïåp
nùång, sẫn xët nhûäng cưỵ mấy cấi ca toân bưå nïìn

giấo dc. Tû tûúãng àố thûúâng àûúåc nhùỉc àïën nhû
nhûäng m tûâ, song trong thûåc tïë thò nố àûúåc thûåc
hiïån rêët kếm cỗi, bõ chòm àùỉm trong nhûäng lïì thối
rêët dung tc, têìm thûúâng, khấc rêët xa vúái truìn
thưëng “hûng sû hûng qëc, tưn sû trổng àẩo” ca
dên tưåc ta.
(Trđch bâi viïët Cêìn mưåt qëc sấch giấo dc lúán àâo tẩo vâ bưìi dûúäng
àưåi ng cấc nhâ giấo nhên dên Viïåt Nam)


Trong sưë nây

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

THẤNG 11/2009

Tẩp chđ xët bẫn 02 k/thấng
K chđnh ra ngây 25 hâng thấng
K chun àïì Vùn hốa - Kinh tïë ra ngây 10 hâng thấng
Giêëy phếp hoẩt àưång bấo chđ sưë 397/GP-BVHTT
vâ sưë 41/GP-SÀBS

Toâ soẩn - Trõ sûå
48 Hûúng Viïn - qån Hai Bâ Trûng - Hâ Nưåi
ÀT&Fax: 04.38210904
Website: vanhien.net
Email:
Vùn phông Ban chun àïì
Sưë 6 - lư 12 B Trung n - Trung Hôa - Hâ Nưåi

ÀT/Fax: 04.37831962
Cú quan àẩi diïån tẩi TP.HCM
288B, An Dûúng Vûúng, Qån 5, TP.HCM
ÀT: 08.8353878
Cú quan àẩi diïån tẩi miïìn Trung vâ Têy Ngun
Têìng 5 Khấch sẩn Eiffel, 117 Lï Àưå, Àâ Nùéng
ÀT: 0511. 647529
Fax: 0511. 811972

4. “Hưåi nghõ gip chng tưi tin hún
vâo tûúng lai àêët nûúác”
NHÊÅT ẤNH (thûåc hiïån)
6. Hûúng sùỉc Quẫng Nam

Ch nhiïåm
GS Hoâng Chûúng

NGỔC ANH

10. Tưn vinh Quan hổ vâ Ca tr
Tưíng biïn têåp
TS Phẩm Viïåt Long
Phố Tưíng Biïn têåp Thûúâng trûåc
NB Nguỵn Thïë Khoa
Phố Tưíng Biïn têåp
TS Nguỵn Minh San
NB Trêìn Àûác Trung
Trûúãng ban Trõ sûå
NB Nguỵn Hoâng Mai


Bưå trûúãng HOÂNG TËN ANH

12. Nhûäng phất hiïån múái vïì Thấnh
Mêỵu Liïỵu Hẩnh
NGUỴN XN DIÏÅN

14. Nưỵi àau ca Àâi Nghiïn

40. Cåc hânh hûúng vïì ngìn ca
nhûäng ngûúâi “anh hng cêìm phêën”
TRÊÌN VÊN HẨC

43. Thêìy ca tưi, GS Nguỵn Tâi Cêín
NHÛ NGUỴN

46. Hònh tûúång Chùçn trong sên khêëu
Khmer Nam Bưå
THU HƯÌNG

48. Ngûúâi chúi àân dûúái chên ni
Coong Chang
NGUỴN VÙN SÚN

NGUỴN ANH TËN

16. Cêu chuån vïì ngûúâi ph nûä
Chùm

50. “Ph thu” rưëi nûúác
THU HUÌN


52. Mï say cung àân, nhõp phấch

DOHAMIDE

NGỔC ANH

Giấm àưëc cú quan àẩi diïån tẩi TP.HCM
NB Vộ Thânh Tên

20. Nguỵn Thiïëp - La Sún Phu Tûã:
Thêìn xin hai chûä “Thêìn Tưëc”

Phố Giấm àưëc cú quan àẩi diïån tẩi TP.HCM
Ths Tõnh Hẫi

22. Lâng cưí Dûúng Lưi

54. Sùỉc mâu xûá lẩnh
NGỔC ANH
56. Vûäng tay chêo trong sống giố
suy thoấi, bûát phấ tùng trûúãng
Tưë Hoa
58. Miïìn ni têy bùỉc Nghïå An - Xûá
súã hang àưång, thấc nûúác

Thû k tôa soẩn
NB Tûâ My Sún
Ths Tưë Hoa
NB Thu Hiïìn


NGUỴN PHAN THỔ

PHC TOẪN

26. Nghi lïỵ truìn thưëng trong di
tđch Thùng Long
HƯÌ SƠ TẤ

Hưåi àưìng Biïn têåp
Thûúång tûúáng Nguỵn Nam Khấnh - GS V
Khiïu - GS.NSND Trêìn Bẫng - GSTS Trêìn Vùn
Khï - GS Trûúâng Lûu - GSVS Hưì Sơ Võnh - NS
V Mậo - GSTS Thấi Kim Lan - NSND. TS
Phẩm Thõ Thânh - NSND Àùång Nhêåt Minh - TS
Àoân Thõ Tònh - GSTS Nguỵn Thuët Phong

28. Mưåc Bẫn - Di sẫn qu ca dên tưåc

Trònh bây
Tûâ My Sún - Trõnh Tiïën Hng

38. Nết cẫm Mai San

Bòa 1:
Thiïëu nûä Têy Bùỉc
Ẫnh: Phng Triïåu
Tâi trúå phất hânh
Doanh nghiïåp sấch Thânh Nghơa
TP. Hưì Chđ Minh

In tẩi
Cưng ty Cưí phêìn in Sao Viïåt, Hâ Nưåi
Giấ:

22.000à

TRÊÌN VÙN M

31. Khđ phấch hưí rûâng giâ
TRÊÌN MINH ÀÛÁC

36. Thïm mưåt lêìn àổc Viïåt Phûúng

LÏ BẤ LIÏỴU

60. Nhûäng k quan lêëp lấnh dûúái
ấnh bònh minh
NGUỴN VÙN THĐCH

66. Nhâ thú Olga Berggoltz - Ngưi
sao vt bay lïn tûâ àấy giïëng
THY ANH

NHI

70. Nûúác Nga vâ nhûäng ngûúâi bẩn
thên u ca tưi

ÀÙÅNG TRÛÚÂNG LÛU


NGUỴN ANH TËN


Contents
NOVEMBER/2009

6. The land of Quang Nam

43. My teacher, Nguyen Tai Can

NGOC ANH

NHU NGUYEN

10. To respect for Love duet and
Ceremonial Songs

46. The imagine of Cannibal on the
Khmer South Vietnam stage

BICH NGOC

THU HONG

12. New discovers of Lieu Hanh
Holy Mother

48. The man plays music on the
foot of a mountain


NGUYEN XUAN DIEN

NGUYEN VAN SON

14. The pangs of Sloping Tower
Nguyen Anh Tuan
16. The story of Cham women

50. The sorcerer of water puppetry

DOHAMIDE

20. Nguyen Thiep - La Son tutor:
I beg two words “Dizzey Speed”
NGUYEN PHAN THO

THU HUYEN

52. To be crazy about the melody
and castanets
NGOC ANH

54. 2010 Da Lat Flower Festival The colour of cold country

22. Duong Loi - the old village
PHUC TOAN

26. Traditional rites of Thang Long
HO SI TA
vestige

28. Moc Ban - the precious nationTRAN VAN MY
al heritage
31. The stamp of old tiger

NGOC ANH

58. The mountainous region of
northwest of Nghe An Province homeland of cave and waterfall
LE BA LIEU

60. The wonders twinkle in the
morning sunlight

TRAN MINH DUC

36. One more reading Viet Phuong
Y NHI
‘s writings
38. The feeling of Mai San
DANG TRUONG LUU

40. To make a pilgrimage of holding “chalk heroes”
TRAN VAN HAC

NGUYEN VAN THICH

66. The poet Olga Berggoltz - The
star fly suddenly from the bottom
of the well
THUY ANH


70. Russia and my dear friends
NGUYEN ANH TUAN


SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN

HƯÅI NGHÕ NGÛÚÂI VIÏÅT NAM ÚÃ NÛÚÁC NGOÂI LÊÌN THÛÁ NHÊËT

GS. Nguyễn Thuyết Phong:
HƯÅI NGHÕ GIP CHNG TƯI
TIN HÚN VÂO TÛÚNG LAI ÀÊËT NÛÚÁC
NHÊÅT ẤNH (thûåc hiïån)

GSTS Nguỵn Thuët Phong, Viïåt kiïìu M,
Viïån trûúãng viïån Nghiïn cûáu giấo dc Àẩi hổc
Hoa K tẩi VN, U viïn Hưåi àưìng biïn têåp tẩp
chđ Vùn Hiïën VN, lâ àẩi biïíu chđnh thûác tẩi
Hưåi nghõ Ngûúâi Viïåt Nam úã nûúác ngoâi lêìn thûá
nhêët do Nhâ nûúác Viïåt Nam tưí chûác tûâ 2123/11/2009 tẩi th àư Hâ Nưåi. Nhâ dên tưåc
nhẩc hổc nưíi tiïëng thïë giúái Nguỵn Thuët
Phong àậ àûúåc Mùåt trêån Tưí qëc VN phong
tùång danh hiïåu: “Vinh Danh Nûúác Viïåt” (2005)
vâ Hưåi àưìng Giẫi thûúãng Àâo Têën trao tùång
giẫi thûúãng Àâo Têën. Trûúác àố, ưng cng àậ
GS. Nguỵn Thuët Phong.

- Thûa GSTS Nguỵn Thuët
Phong, xin ưng cho biïët cẫm xc ca
ưng khi àûúåc tham dûå Hưåi nghõ Ngûúâi

Viïåt Nam úã nûúác ngoâi lêìn thûá nhêët
do Nhâ nûúác Viïåt Nam tưí chûác?
+ Cng nhû 910 àẩi biïíu kiïìu
bâo úã 52 nûúác vïì tham dûå Hưåi nghõ
Ngûúâi Viïåt Nam úã nûúác ngoâi lêìn thûá
I, tưi cẫm thêëy rêët sung sûúáng hậnh
diïån khi àûúåc tham dûå hưåi nghõ cố
nghơa lúán vúái cưång àưìng ngûúâi Viïåt
Nam úã nûúác ngoâi. Tưi àûúåc nghe
tiïëng nối ca àưìng bâo tûâ nhiïìu
nûúác, àûúåc nghe Chđnh ph Viïåt
Nam nối vïì nhûäng àống gốp ca cấc
kiïìu bâo, àûúåc tham gia thẫo lån
cấc chun àïì: Xêy dûång cưång àưìng
ngûúâi Viïåt Nam úã nûúác ngoâi àoân
kïët vûäng mẩnh, thânh àẩt vâ hûúáng
vïì àêët nûúác; Giûä gòn vâ phất huy bẫn
sùỉc vùn hoấ vâ truìn thưëng dên tưåc
trong cưång àưìng ngûúâi Viïåt Nam úã

4 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

nûúác ngoâi; Chun gia, trđ thûác kiïìu
bâo gốp phêìn vâo sûå nghiïåp xêy
dûång àêët nûúác; Doanh nhên kiïìu bâo
gốp phêìn vâo sûå nghiïåp xêy dûång
àêët nûúác. Àùåc biïåt lâ vêën àïì giûä gòn
phất huy vùn hoấ dên tưåc, àố lâ
chun àïì àûúåc nhiïìu ngûúâi tham

gia vò cưång àưìng ngûúâi Viïåt Nam úã
nûúác ngoâi rêët quan têm àïën viïåc giûä
gòn vùn hoấ dên tưåc vúái mưåt àùåc tđnh
riïng so vúái cưång àưìng ca cấc nûúác
khấc trïn thïë giúái. Chng tưi hïët sûác
xc àưång khi nghe bâi phất biïíu
chên tònh, thùèng thùỉn vâ sêu sùỉc ca
Ch tõch nûúác Nguỵn Minh Triïët.
Ch tõch nûúác àậ nối ra nhûäng lúâi tûå
àấy lông vâ tiïëng nối ca võ ngun
th ca àêët nûúác Viïåt Nam àậ àïën
thùèng vúái trấi tim ca têët cẫ chng
tưi: “Kiïìu bâo lâ mấu ca mấu Viïåt
Nam, lâ thõt ca thõt Viïåt Nam. Chng
ta lâ con mưåt nhâ, con Lẩc chấu

Hưìng, cng mưåt bổc trûáng sinh ra".
- Nhûäng vêën àïì àùåt ra trong Hưåi
nghõ lêìn nây ưng thêëy cố thiïët thûåc vâ
cúãi múã àưëi vúái cưång àưìng ngûúâi Viïåt
Nam úã nûúác ngoâi?
+ Tưi thêëy rêët thiïët thûåc, àïìu lâ
nhûäng vêën àïì mâ cưång àưìng ngûúâi
Viïåt Nam úã nûúác ngoâi quan têm,
trùn trúã. Àùåc biïåt lâ khưng khđ thùèng
thùỉn cúãi múã mâ Ch tõch nûúác
Nguỵn Minh Triïët àậ tẩo ra ngay úã
bâi phất biïíu khai mẩc Hưåi nghõ.
Khùèng àõnh nhûäng thânh tûåu to lúán,
võ thïë, uy tđn ngây câng cao ca àêët

nûúác trïn trûúâng thïë giúái, bẫn lơnh, trđ
tụå vâ chđ qåt cûúâng ca dên tưåc
VN, Ch tõch cng phên tđch rộ râng,
rânh mẩch, àêìy sûác thuët phc
nhûäng khố khùn, nhûäng hẩn chïë,
khuët àiïím vâ cẫ nhûäng tiïu cûåc
khố trấnh khỗi trong quấ trònh xêy
dûång phất triïín àêët nûúác cho kiïìu


Ch tõch nûúác Nguỵn Minh Triïët gùåp gúä thên mêåt cấc kiïìu bâo tẩi Hưåi nghõ “Ngûúâi Viïåt Nam úã
nûúác ngoâi lêìn thûá nhêët”. (GS Nguỵn Thuët Phong àûáng ngoâi cng, bïn trấi).

bâo biïët. Chng tưi rêët àưìng tònh vúái
Ch tõch lâ nïëu mưåt sưë kiïìu bâo úã
mưåt sưë nûúác chûa kõp vïì Viïåt Nam,
khưng thêëy àûúåc têån mùỉt sûå tiïën bưå
ca àêët nûúác, mâ chó nghe bïn ngoâi
nối nây kia mâ mêët lông tin vâo àêët
nûúác lâ khưng nïn. Thûåc tïë lâ cố mưåt
sưë võ úã nûúác ngoâi cho àïën giúâ vêỵn
chûa hiïíu nhûäng thay àưíi, tiïën bưå lúán
lao ca àêët nûúác, vêỵn sưëng nhû trong
mú, tûúãng rùçng Viïåt Nam vêỵn nhû lâ
30 nùm trûúác àêy. Khưng khđ thùèng
thùỉn cúãi múã tưët àểp nây àậ tẩo àiïìu
kiïån cho cấc àẩi biïíu tham gia thẫo
lån cấc chun àïì àûúåc nïu ra vúái
nhûäng àiïìu nối thùèng nối thêåt trïn
tinh thêìn xêy dûång nhû Ch tõch

nûúác àïì nghõ. Àêy lâ mưåt àiïìu vư
cng qu bấu.
Cố àûúåc àiïìu nây theo tưi cố lệ lâ
do kinh nghiïåm lậnh àẩo qìn chng
ca nhâ nûúác Viïåt Nam, nhâ nûúác
Viïåt Nam àậ hiïíu sêu sùỉc vâ c thïí
têm tû nguån vổng ca kiïìu bâo úã
nûúác ngoâi, hiïíu rộ vêën àïì gò hổ quan
têm, thêëy hổ cêìn vêën àïì gò. Chùèng
hẩn, thêëy sûå khưng àưìng ca mưåt
sưë trong cưång àưìng kiïìu bâo Viïåt
Nam, phđa lậnh àẩo ca cấc àẩi sûá
quấn Viïåt Nam àậ phẫn ẫnh, thêåm
chđ, ngay tẩi Wasington, ngûúâi ta than
phiïìn rùçng, nhûäng ngûúâi lâm viïåc cho
Àẩi sûá quấn cng nhû àẩi diïån Viïåt

Nam úã M nhiïìu ngûúâi nối giổng Bùỉc,
àưi khi ngûúâi miïìn Nam ngûúâi ta chûa
quen thåc trong cấch dng tûâ, nïn
ngûúâi miïìn Nam cẫm thêëy xa rúâi nïn
Nhâ nûúác àậ cho tùng cûúâng ngûúâi
miïìn Nam lâm viïåc tẩi àêy. Rưìi Àâi
VTV, VOV cng phẫi cố nhûäng ngûúâi
cố tiïëng nối giổng Nam vâ nhiïìu
chûúng trònh ca miïìn Trung, miïìn
Nam cho thêëy vïì mùåt thưng tin,
truìn thưng, chđnh quìn àậ cố thay
àưíi, àố lâ àiïìu rêët chên thêåt. Cố
nhûäng lc, ngûúâi Viïåt Nam úã nûúác

ngoâi lïn tiïëng hổ cố nhûäng khố khùn
khi ài ài vïì vïì úã Viïåt Nam, nhûng thûåc
tïë nây cng xẫy ra úã nûúác ngoâi, vâ
khi hai bïn chia sễ sệ hiïíu nhau hún,
khưng khđ vui hún. Tưi thêëy Hưåi nghõ
nây àậ àấnh mưåt dêëu son lâ ngûúâi
Viïåt Nam úã trong nûúác vâ ngoâi nûúác
cố thïí gùåp nhau, hiïíu nhau rêët nhiïìu.
Riïng tưi, tưi gùåp àûúåc nhûäng ngûúâi
àưìng hûúng ca mònh úã cấc nûúác
khấc nhau, cấc chêu khấc nhau trïn
thïë giúái rêët àưng, rêët vui. Hưåi nghõ gip
chng tưi tin hún vâo sûác mẩnh àẩi
àoân kïët dên tưåc, tin hún vâo tûúng
lai ca àêët nûúác.
- Riïng àưëi vúái ưng, mưåt nhâ giấo
dc, àưìng thúâi lâ nhâ hoẩt àưång vùn
hoấ êëp nhiïìu dûå ấn phất triïín giấo
dc àẩi hổc vâ dûå ấn quẫng bấ vùn
hoấ Viïåt Nam ra thïë giúái, sau mưåt

thúâi gian vïì nûúác lâm viïåc, àïën giúâ
nây, ưng cẫm thêëy triïín vổng nhûäng
viïåc ưng àậ lâm vâ sệ lâm nhû thïë
nâo?
+ Tưi àang tiïën hânh dûå ấn xêy
dûång trûúâng àẩi hổc nghïå thåt vâ
nhên vùn mang tïn danh nhên Àâo
Têën tẩi àêët nûúác mònh, àêy lâ ngưi
trûúâng mâ chng tưi mën phẫi vûâa

mang àêåm bẫn sùỉc vùn hoấ Viïåt
Nam vûâa tiïëp thu tinh hoa ca giấo
dc àẩi hổc thïë giúái. Viïåc xêy dûång
trûúâng àẩi hổc nây àôi hỗi khưng
nhûäng phẫi tưën cưng, tưën sûác, tưën
ca rêët nhiïìu mâ côn phẫi vûúåt qua
rêët nhiïìu râo cẫn vïì th tc, phấp l.
Tuy vêåy, nhêån xết chung ca tưi lâ
cho àïën nay, dêëu hiïåu tđch cûåc nhiïìu
hún dêëu hiïåu tiïu cûåc cho dûå ấn nây.
Khưng nhûäng cêëp Trung ûúng mâ
cấc àõa phûúng liïn quan cng rêët
quan têm vâ ng hưå dûå ấn ca chng
tưi. Têët nhiïn, lâm viïåc gò cng sệ cố
nhûäng khố khùn, nhûng khưng vò thïë
mâ chấn nẫn, thêët vổng hay thưíi
phưìng khố khùn àố lïn. Nhû thïë lâ
khưng nïn. Riïng cấ nhên tưi, tưi
thêëy sûå thêët bẩi cố, sûå thânh cưng
cng cố. Nhûng nhòn chung, nïëu lâm
bâi toấn cưång trûâ, tưi àûúåc sûå thânh
cưng nhiïìu hún búãi vò cố sûå hưỵ trúå vïì
tinh thêìn, vêåt chêët ca rêët nhiïìu àưìng
nghiïåp, bẩn bê úã trong nûúác hưỵ trúå
tưi trong thûåc hiïån mong ûúác ca
mònh. Tưi tin rùçng, trong tûúng lai
khưng xa, trûúâng Àẩi hổc Àâo Têën
ca chng tưi sệ tûå hâo cố mùåt trong
àưåi ng giấo dc àẩi hổc àêët nûúác.
Cêìn nối thïm rùçng àêy lâ mưåt àẩi

hổc tưíng húåp vïì nghïå thåt vâ nhên
vùn vúái nhiïìu khoa, nhiïìu mẫng àâo
tẩo liïn quan mêåt thiïët vúái nhau.
Chùèng hẩn nhû, trûúâng nây sệ cố
cấc cấc khoa kinh tïë, k thåt nhûng
lâ kinh tïë k thåt trong vùn hoấ
nghïå thåt vâ nghïå thåt gùỉn liïìn vúái
vùn hoấ vâ khoa hổc. Búãi vò nïëu
thiïëu vùn hoấ, khoa hổc cng nhû
thiïëu kinh tïë k thåt thò nghïå thåt
khưng thïí phất triïín, phất huy tưët
àûúåc. Kinh tïë cng lâ nhên vùn, k
thåt cng lâ nhên vùn vò àïìu lâ vêën
àïì liïn quan àïën con ngûúâi. u cêìu
ca con ngûúâi chng ta lâ phẫi cố
nhiïìu gốc àưå khấc nhau àïí tưíng húåp
thânh con ngûúâi hoân hẫo.
Xin cẫm ún ưng!

VÙN HIÏËN 5
VIÏÅT NAM


SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN

hûúng sùỉc
QUẪNG NAM
NGỔC ANH

Tûâ ngây 20 àïën 23/11/2009, “Tìn Vùn hoấ - Du lõch Quẫng Nam

hûúáng àïën 1000 nùm Thùng Long - Hâ Nưåi” do Bưå Vùn hốa, Thïí thao
vâ Du lõch, UBND tónh Quẫng Nam, UBND TP Hâ Nưåi, phưëi húåp Bưå
Giấo dc vâ Ðâo tẩo, Trung ûúng Ðoân TNCS Hưì Chđ Minh tưí chûác
diïỵn ra tẩi Trung têm Triïín lậm Vùn hốa nghïå thåt Viïåt Nam (sưë 2

Biïíu diïỵn châo mûâng “Tìn vùn hốa - Du lõch Quẫng Nam hûúáng àïën 1000 nùm Thùng Long - Hâ Nưåi”.

6 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


“Thiïn long Viïåt àưì” trong khu trûng bây.

N

ùm 1471, ngûúâi Viïåt theo
chên vua Lï Thấnh Tưng
vâo khai khêín vng àêët
Quẫng Nam. Trong quấ trònh cưång
cû vúái ngûúâi Chùm, ngûúâi Viïåt úã
Quẫng Nam àậ tẩo nïn nhûäng giấ
trõ vùn hoấ ca xûá Quẫng trïn nïìn
tẫng vùn hoấ Viïåt. Nhûäng phong
tc, têåp quấn, tđn ngûúäng, lïỵ hưåi
ca ngûúâi dên Quẫng Nam cho
thêëy cố sûå kïë thûâa, tiïëp biïën ca
cấc nïìn vùn hoấ. “Tìn Vùn hoấ Du lõch Quẫng Nam hûúáng túái
1000 nùm Thùng Long - Hâ Nưåi” lâ
hoẩt àưång nhùçm giúái thiïåu, quẫng
bấ nhûäng giấ trõ vùn hoấ, lõch sûã

tiïìm nùng kinh tïë ca Quẫng Nam
vúái nhên dên thânh phưë Hâ Nưåi,
cấc du khấch, cấc nhâ àêìu tû trong
vâ ngoâi nûúác, tùng cûúâng sûå húåp
tấc giûäa thânh phưë Hâ Nưåi vâ tónh
Quẫng Nam trong phất triïín kinh
tïë - xậ hưåi. Àưìng thúâi àêy cng lâ
mưåt trong nhûäng hoẩt àưång trổng
têm ca tónh Quẫng Nam hûúáng
àïën Àẩi lïỵ 1000 nùm Thùng Long
Hâ Nưåi, k niïåm 10 nùm UNESCO
cưng nhêån Àư thõ cưí Hưåi An vâ
Khu Àïìn thấp M Sún lâ Di sẫn
vùn hoấ thïë giúái. “Tìn Vùn hoấ -

Du lõch Quẫng Nam” tẩi Hâ Nưåi
diïỵn ra nhiïìu hoẩt àưång nhû: Cấc
khu trûng bây giúái thiïåu tưíng
quan vïì lõch sûã vùn hoấ tónh
Quẫng Nam vúái cấc hònh ẫnh, hiïån
vêåt dên tưåc hổc, khẫo cưí hổc, lõch
sûã àêëu tranh cấch mẩng, danh
nhên àêët Quẫng. Bïn cẩnh àố lâ
cåc triïín lậm nghïå thåt vïì hưåi
hoẩ, àiïu khùỉc, nhiïëp ẫnh, nghïå
thåt sùỉp àùåt, giúái thiïåu cấc thïë
mẩnh vâ tiïìm nùng kinh tïë nối
chung vâ du lõch nối riïng; tòm
hiïíu vïì hai Di sẫn vùn hoấ thïë giúái
Hưåi An - M Sún vâ Khu Di tđch

sinh quín thïë giúái C Lao Châm;
dêng hûúng tûúãng niïåm Tưíng àưëc
Hoâng Diïåu tẩi Hâ Nưåi; tưí chûác
Hưåi thẫo “Vai trô cưång àưìng trong
viïåc bẫo vïå vâ phất huy giấ trõ Di
tđch - nhòn tûâ Hưåi An vâ M Sún”,
Roadshow giúái thiïåu vïì du lõch
Quẫng Nam vâ trûng bây sấch vïì
Quẫng Nam; k kïët húåp tấc giûäa
tónh Quẫng Nam vâ thânh phưë Hâ
Nưåi. Xun sët trong “Tìn Vùn
hoấ - Du lõch Quẫng Nam” tẩi Hâ
Nưåi diïỵn ra nhiïìu chûúng trònh
biïíu diïỵn nghïå thåt truìn thưëng
nhùçm tấi hiïån nhûäng nết vùn hoấ

àùåc sùỉc vâ àêåm chêët nghïå thåt
àêët Quẫng: “Hûúng sùỉc Quẫng
Nam”, chûúng trònh “Àïm phưë cưí
Hưåi An”, “Àïm M Sún huìn
ẫo”; cấc lân àiïåu dên ca Quẫng
Nam, hô bâi chôi, hất sùỉc ba, ma
Chùm, hất ma tung tung da dấ,
hất ma cưìng chiïng ca cấc dên
tưåc thiïíu sưë, trònh diïỵn nghïå thåt
diïỵn xûúáng dên gian, trang phc
truìn thưëng - hiïån àẩi, cng cấc
trô chúi dên gian àưåc àấo...
Àiïím nhêën ca “Tìn Vùn hoấ
- Du lõch Quẫng Nam” tẩi Hâ Nưåi

chđnh lâ cấc hoẩt àưång giúái thiïåu
vïì Àư thõ cưí Hưåi An vâ Khu Di tđch
M Sún nhên kó niïåm 10 nùm àûúåc
UNESCO cưng nhêån lâ Di sẫn Vùn
hoấ Thïë giúái. Àïën vúái “Tìn Vùn
hoấ - Du lõch Quẫng Nam” tẩi Hâ
Nưåi, du khấch bùỉt gùåp nhûäng nốc
nhâ mấi ngối lư xư ca phưë cưí Hưåi
An vâ vễ àểp di sẫn M Sún àûúåc
tấi hiïån sinh àưång trong cấc
chûúng trònh vùn hốa nghïå thåt.
Khùỉp khu vûåc triïín lậm Vên Hưì lâ
khưng gian ca mưåt Hưåi An thu
nhỗ vúái nhûäng nïëp nhâ cưí xûa,
nhûäng con phưë, nhûäng ngộ, nhûäng
àûúâng mang àêåm dêëu êën phẫng

VÙN HIÏËN 7
VIÏÅT NAM


SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN

phêët sûå trêìm mùåc mâ quën r
àïën mï àùỉm ca khu phưë cưí. Tûâ
cưíng chđnh ài vâo, sên khêëu chđnh
cho túái khu nhâ cưí, khu Hưåi An,
khu M Sún... têët cẫ àïìu àûúåc
trang hoâng rûåc rúä nhûng khưng
mêët ài vễ àểp giẫn dõ mâ hưìn hêåu

ca ngûúâi dên xûá Quẫng. Vúái hoa
àùng, cúâ tûúáng, xđ mâ, trô chúi bõt
mùỉt àêåp nưìi, thûã viïët thû phấp, trưí
tâi chët gưëm, thú truìn thưëng,
trô chúi bâi chôi, dên ca - nhẩc cưí
Quẫng Nam, êím thûåc Hưåi An,
nûúác chê àêåu vấn... àậ tấi hiïån
khưng gian vùn hoấ Hưåi An sinh
àưång vâ êën tûúång. Hưåi An lâ vng
àêët giâu truìn thưëng vùn hoấ vâ
truìn thưëng cấch mẩng. Cấch àêy
mêëy trùm nùm, núi àêy tûâng lâ àư
thõ - thûúng cẫng qëc tïë nưíi tiïëng
vâ qìn thïí di tđch kiïën trc àư thõ
- thûúng cẫng nây cố nhiïìu giấ trõ
nưíi bêåt trïn toân cêìu nïn àậ àûúåc
UNESCO ghi tïn vâo danh mc Di
sẫn thïë giúái ngây 04/12/1999. Vúái
mư hònh nhûäng ngưi nhâ cưí kđnh
rïu phong vâ hònh ẫnh cha Cêìu
àậ tấi hiïån lẩi khưng gian phưë cưí
Hưåi An huìn ẫo, trêìm mùåc. Khu
Àïìn thấp M Sún lâ khu di tđch
duy nhêët cố quấ trònh phất triïín

liïn tc tûâ thïë k IV àïën thïë k
XIII; lâ núi têåp trung nhiïìu nhêët
cấc cưng trònh kiïën trc, bi k vâ
tấc phêím àiïu khùỉc ca nghïå
thåt Chùmpa. Giấ trõ ca M Sún

côn àûúåc thïí hiïån úã nghïå thåt
àiïu khùỉc, chẩm nưíi trïn àấ,
tûúâng, cưåt tinh tïë vâ sưëng àưång tûâ
hònh ẫnh cấc thêìn linh, tu sơ, v nûä
àïën cấc vêåt tïë lïỵ, hoa lấ vâ mng
th. Ngûúâi Chùmpa cưí àậ gûãi têm
linh vâo àêët, àấ vâ àậ biïët dûåa vâo
thiïn nhiïn àïí lâm nïn mưåt M
Sún trấng lïå - thêm nghiïm - hng
vơ. Àêy lâ mưåt bẫo tâng kiïën trc
àiïu khùỉc nghïå thåt vư giấ ca
nhên loẩi mâ sệ côn lêu chng ta
múái hiïíu hïët...
Tẩi “Tìn vùn hoấ - Du lõch
Quẫng Nam” tẩi Hâ Nưåi, mưåt tấc
phêím àưåc nhêët vư nhõ mang tïn
“Thiïn Long Viïåt Àưì” (1000 con
rưìng trïn bẫn àưì Viïåt Nam) ca
nghïå nhên Ngổc Minh (ch doanh
nghiïåp kinh doanh vâng Ngổc
Minh, Quẫng Nam) lâ mưåt k lc
múái dêng lïn 1.000 nùm Thùng
Long - Hâ Nưåi nhû dêng lïn têëm
lông ca ngûúâi con xûá Quẫng gûãi
vïì àïë àư. “Rưìng côn chêìu nguån
song phûúng/ Rưìng vûún nhâ L

Àên lưìng Hưåi An trong lông Hâ Nưåi.

8 VÙN HIÏËN

VIÏÅT NAM

dûång nïn cú àưì”, 1000 con rưìng êëy
àûúåc ghếp thânh mưåt bûác tranh
bẫn àưì Viïåt Nam cao 6m, rưång 3m
cố dấng mưåt con rưìng àêìu hûúáng
ra biïín Àưng. Àónh àêìu con rưìng
lâ àiïím cûåc bùỉc Tưí qëc - tónh Hâ
Giang, ài rưìng chđnh lâ mi Câ
Mau. Mưỵi tónh, thânh phưë, mưỵi
huån, mưỵi qìn àẫo Hoâng Sa,
Trûúâng Sa vâ nhûäng àẫo nhỗ àïìu
mang bống hònh rưìng, toân lậnh
thưí Viïåt Nam mang dấng hònh
mưåt con rưìng àang vûún bay cao
lïn cng nùm chêu. Mưỵi vêíy rưìng
chđnh lâ mưåt con rưìng nhỗ vâ cng
lâ mưåt huån, mưåt thânh phưë ca
àêët nûúác Viïåt Nam. Toân bưå 1.000
con rưìng vâ dông chûä “Thiïn Long
Viïåt Àưì” mang hònh con rưìng àïìu
àûúåc thiïëp vâng 24K. Khn giấ
vâ àïë àûúåc lâm bùçng gưỵ qu bïìn bó
vúái thúâi gian nhû: gưỵ cùm xe vâ
kiïìn kiïìn. Hún 3 nùm cng sưë tiïìn
trïn 1 t àưìng, nghïå nhên Ngổc
Minh àậ cng cấc àưìng sûå trong
Trung têm Nghiïn cûáu Bẫo tưìn vâ
Phất huy Vùn hoấ dên tưåc tẩi miïìn
Trung - Têy Ngun (thåc Trung

têm Nghiïn cûáu Bẫo tưìn & Phất
huy vùn hoấ dên tưåc) àậ hoân
thânh tấc phêím àûúåc sún thiïëp


vâng tinh xẫo vúái ûúác mú vïì àêët
nûúác Viïåt Nam hoấ rưìng sệ súám
thânh hiïån thûåc vâ giêëc mú ca
vua L Thấi Tưí vïì Thùng Long Hâ Nưåi sệ mậi vûún cao, vûún xa,
trûúâng tưìn àïën mn àúâi sau.
Nhùỉc túái Quẫng Nam khưng
thïí khưng nhùỉc túái cấc lâng nghïì
th cưng truìn thưëng vúái nhûäng
sẫn phêím àưåc àấo àûúåc lâm ra tûâ
àưi bân tay tâi hoa ca cấc nghïå
nhên nhû: àc àưìng (Phûúác Kiïìu),
mưåc k nghïå Êu Lẩc (Àiïån Bân),
trưëng (Lêm n), gưëm (Thanh Hâ),
lưìng àên, nghïì may (Hưåi An), thưí
cêím (Àưng Giang), àấ cẫnh (Duy
Xun) hay cấc sẫn vêåt phêím
Ngổc Linh, tiïu (Tiïn Phûúác), qụë
(Trâ My)... Tûâ nhûäng nùm àêìu ca
thïë k 15 - 16, theo chên nhûäng lûu
dên vng Bùỉc Bưå múã àêët vïì
phûúng Nam, nhiïìu ngânh nghïì
th cưng m nghïå àậ ra àúâi vâ
phất triïín mẩnh mệ trïn vng àêët
Quẫng Nam. Trẫi qua hâng trùm
nùm thõnh vûúång, thùng trêìm, mưåt

sưë lâng nghïì Quẫng Nam vêỵn
àûúåc gòn giûä theo truìn thưëng
cha truìn con nưëi cho àïën ngây
nay. Tẩi “Tìn Vùn hoấ - Du lõch
Quẫng Nam” tẩi Hâ Nưåi, nhiïìu
sẫn vêåt ca cấc lâng nghïì cng
àûúåc giúái thiïåu cng du khấch:
Gưëm Thanh Hâ àûúåc lâm tûâ
ngìn ngun liïåu chđnh lâ àêët sết
búãi nhûäng bân tay àiïu luån ca
nghïå nhên vâ k thåt truìn
thưëng ca lâng nghïì. Sẫn phêím
ch ëu lâ cấc àưì dng phc v
àúâi sưëng sinh hoẩt hâng ngây nhû
chến, bất, bònh hoa, chêåu cẫnh,
hònh th cấc con giưëng... mang
nhiïìu kiïíu dấng, mâu sùỉc rêët
phong ph vâ àùåc biïåt nhể hún so
vúái cấc sẫn phêím cng loẩi ca
nhûäng àõa phûúng khấc. Àïën thùm
khu trûng bây ca lâng gưëm
Thanh Hâ, ngoâi viïåc thoẫ sûác lûåa
chổn cấc sẫn phêím lûu niïåm bùçng
gưëm, du khấch côn àûúåc têån mùỉt
chûáng kiïën nhûäng thao tấc àiïu
luån tûâ nhûäng bân tay tâi hoa ca
cấc nghïå nhên lâng nghïì nây.
Nghïì mưåc Kim Bưìng àûúåc hònh
thânh búãi nhûäng ngûúâi Viïåt àêìu


tiïn úã àưìng bùçng Bùỉc Bưå vâ vng
Thanh - Nghïå - Tơnh vâo khai khêín
vng àêët Cêím Kim - Hưåi An tûâ thïë
k 15. Àïën thïë k 18, nghïì mưåc
Kim Bưìng àậ phất triïín mẩnh mệ
vâ thõnh àẩt thânh lâng nghïì vúái
ba nhốm nghïì rộ rïåt: nghïì mưåc xêy
dûång cấc cưng trònh kiïën trc àư
thõ, nghïì mưåc dên dng vâ nghïì
àống tâu thuìn. Tẩi khu trûng
bây, bân tay tâi hoa ca ngûúâi thúå
Kim Bưìng àậ gốp phêìn tẩo nïn
nhûäng cưng trònh kiïën trc tuåt
àểp. Àïën vúái khu giúái thiïåu sẫn
phêím ca lâng àc àưìng Phûúác
Kiïìu, ngoâi viïåc lûåa chổn, mua sùỉm
cấc vêåt dng, hâng lûu niïåm vúái àa
dẩng mêỵu mậ, kđch thûúác, du
khấch côn cố cú hưåi àûúåc xem cấc
nghïå nhên danh tiïëng biïíu diïỵn
cấc loẩi nhẩc c cưìng, chiïng do
chđnh hổ khai sinh ra. Tuy chûa
phất triïín vúái quy mư lâng nghïì,
nhûng dïåt thưí cêím àậ trúã thânh
mưåt nghïì truìn thưëng, mang àêåm
bẫn sùỉc vùn hoấ CúTu. Vúái bân tay
khếo lếo vâ sûå cêìn mêỵn, kiïn trò,
ngûúâi ph nûä CúTu àậ biïën nhûäng
ngun liïåu cêy nhâ lấ vûúân thânh
nhûäng têëm àùỉp (tëc), khưë

(chanan), vấy (doấh)... vúái nhiïìu
hoẩ tiïët, mâu sùỉc lưång lêỵy vâ àưåc
àấo. Tẩi khu trûng bây, du khấch
àûúåc nhûäng ngûúâi ph nûä CúTu
ên cêìn chó dêỵn tûâng àưång tấc dïåt
thưí cêím vúái nhûäng chiïëc khung dïåt
àún giẫn lâm tûâ cấc thanh gưỵ,
thanh tre, thanh nûáa kïët húåp lẩi.
Rûåc rúä vâ nưíi bêåt nhêët trong khưng
gian lâng nghïì truìn thưëng xûá
Quẫng lâ khu vûåc trûng bây lưìng
àên Hưåi An vúái à sùỉc mâu lung
linh huìn ẫo. Àïën núi àêy, du
khấch cố cẫm giấc nhû àang úã giûäa
phưë cưí Hưåi An vúái nhiïìu loẩi àên
lưìng à dẩng mâu sùỉc, kđch cúä
khấc nhau. Nhûäng chiïëc àên lưìng
xinh xùỉn, sang trổng vâ quën r
giûäa khưng gian vùn hoấ Quẫng
Nam àậ tẩo cho “Àïm phưë cưí Hưåi
An” êëm ấp lông ngûúâi.
Trong khn khưí “Tìn Vùn
hoấ - Du lõch Quẫng Nam” tẩi Hâ
Nưåi, mưåt phêìn khưng gian khn
viïn triïín lậm àûúåc dânh àïí giúái

Mưåt tấc phêím trûng bây tẩi triïín lậm.

thiïåu vïì êím thûåc ca xûá Quẫng vúái
nhûäng mốn àùåc sẫn truìn thưëng

phong ph vâ àa dẩng: M
Quẫng, Cao lêìu, Bấnh bao - bấnh
vẩc, Bấnh đt lấ gai, ën xâo...
Àùåc biïåt, sët thúâi gian diïỵn ra
Tìn Vùn hoấ, nhûäng giai àiïåu
ngổt ngâo ca dên ca xûá Quẫng vâ
hất bâi chôi ln vang lïn trong
khưng gian quẫng bấ vïì àêët vâ
ngûúâi Quẫng Nam giûäa lông Hâ
Nưåi tẩo cho du khấch cố cẫm giấc
nhû àang ài giûäa àư thõ cưí Hưåi An,
êëm ấp thên tònh cng ngûúâi àêët
Quẫng.
Cố thïí nối, “Tìn vùn hoấ Du
lõch Quẫng Nam hûúáng túái 1000
nùm Thùng Long - Hâ Nưåi” thûåc
sûå lâ mưåt trong nhûäng ngây hưåi
lúán nhùçm tưn vinh nhûäng giấ trõ Di
sẫn vùn hoấ dên tưåc vâ lâ hoẩt
àưång vùn hoấ thiïët thûåc hûúáng túái
Àẩi lïỵ k niïåm 1000 nùm Thùng
Long - Hâ Nưåi. Trong bưëi cẫnh
Ngânh Du lõch cẫ nûúác nối chung,
du lõch Quẫng Nam nối riïng
àang phẫi chõu nhûäng tấc àưång
ca suy thoấi kinh tïë thïë giúái vâ
thiïn tai liïn tc trong thúâi gian
vûâa qua, sûå kiïån nây chđnh lâ mưåt
trong nhûäng giẫi phấp hûäu hiïåu
gốp phêìn àêíy mẩnh cưng tấc xc

tiïën quẫng bấ trong vâ ngoâi nûúác
àïí nhanh chống khưi phc sûå phất
triïín ca ngânh Du lõch trong nùm
nay vâ nhûäng nùm tiïëp theo.

VÙN HIÏËN 9
VIÏÅT NAM


SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN

TƯN VINH QUAN HỔ VÂ CA TR
HOÂNG TËN ANH - Bưå trûúãng Bưå Vùn hốa, Thïí thao vâ Du lõch

Tưëi 16/11/2009, nhên ngây Di sẫn Viïåt Nam, tẩi
Nhâ Thấi Hổc Vùn Miïëu - Qëc Tûã Giấm, Ban Quẫn
l Lâng vùn hoấ Viïåt Nam phưëi húåp vúái Hưåi Di sẫn
Viïåt Nam tưí chûác gùåp mùåt cấc cưång àưìng châo
mûâng sûå kiïån Dên ca Quan hổ Bùỉc Ninh vâ Ca tr
àûúåc UNESCO cưng nhêån lâ di sẫn phi vêåt thïí àẩi
diïån ca nhên loẩi.
Àïën dûå cố cấc àưìng chđ Tông Thõ Phống - Bđ thû
BCHTÛ Àẫng, Phố Ch tõch Qëc hưåi, àưìng chđ Lï
Khẫ Phiïu - ngun Tưíng Bđ thû BCH TÛ Àẫng,
àưìng chđ Nguỵn Thiïån Nhên - UV BCHTÛ Àẫng Phố Th tûúáng Chđnh ph vâ àưng àẫo nhûäng nhâ
hoẩt àưång vùn hoấ cng hâng trùm nghïå nhên

Dên ca Quan hổ Bùỉc Ninh.

10 VÙN HIÏËN

VIÏÅT NAM

N

gây 30.9.2009, tẩi k hổp
thûá 4 ca U ban Liïn
Chđnh ph Cưng ûúác
UNESCO Bẫo vïå Di sẫn vùn hoấ
phi vêåt thïí, Dên ca Quan hổ Bùỉc
Ninh àậ àûúåc cưng nhêån lâ di sẫn
phi vêåt thïí àẩi diïån ca nhên loẩi
vâ Ca tr cưng nhêån lâ di sẫn phi
vêåt thïí cêìn àûúåc bẫo vïå khêín cêëp.
Giúâ àêy, mưëi quan têm vâ têìm
ẫnh hûúãng ca cấc loẩi hònh êm
nhẩc nây àậ vûúåt qua khn khưí
Qëc gia àïí trúã thânh tâi sẫn
chung ca nhên loẩi mâ chng ta
lâ ngûúâi cố trấch nhiïåm bẫo tưìn
vâ tiïëp nưëi àêìu tiïn vâ ch ëu.


Trong khn khưí khưng gian
thên mêåt ca bíi gùåp mùåt hưm
nay, tẩi Vùn Miïëu Qëc Tûã Giấm Trûúâng àẩi hổc àêìu tiïn ca Viïåt
Nam, biïíu tûúång vùn hiïën ca dên
tưåc Viïåt Nam - thay mùåt Bưå Vùn
hoấ - Thïí thao vâ Du lõch, tưi xin
gûãi lúâi kđnh chc sûác khoễ túái cấc
àưìng chđ lậnh àẩo Àẫng, Nhâ

nûúác, cấc võ khấch qu trong nûúác
vâ qëc tïë, cấc nghïå nhên, nghïå sơ,
cấc nhâ nghiïn cûáu àậ tham dûå
bíi gùåp mùåt cố nghơa nây.
Tûâ bao àúâi nay, trẫi qua nhûäng
thùng trêìm ca lõch sûã, nhûng vúái
tđnh àưåc àấo vïì nghïå thåt, nhúâ sûå
phưëi húåp tuåt vúâi giûäa Ca tr,
nhẩc àiïåu cng àùåc trûng cấc nhẩc
khđ, Ca tr khùèng àõnh võ trđ,
khưng chó tưìn tẩi mâ lâ hiïån hûäu
vâ ngây câng toẫ sấng trong àúâi
sưëng vùn hoấ êm nhẩc Viïåt Nam.
Tûâ vng àêët Kinh Bùỉc xûa,
nhûäng lân àiïåu Quan hổ àûúåc
cưång àưìng hai tónh Bùỉc Ninh vâ
Bùỉc Giang lûu giûä, trao truìn qua
nhiïìu thïë hïå, trúã thânh mưåt àùåc
sẫn vùn hoấ àõa phûúng àïí rưìi
ngây câng lan toẫ trïn khùỉp cẫ
nûúác, lùỉng àổng thânh nhûäng dêëu
êën sêu àêåm trong têm thûác ca
nhûäng ngûúâi u vùn hoấ êm nhẩc
trïn thïë giúái.
Danh hiïåu lâ trên trổng vâ
àấng qu nhûng sệ ln àưìng
hânh vúái trấch nhiïåm lúán lao ca
ch thïí vùn hoấ, trûúác hïët lâ nhên
dên Viïåt Nam àïí Quan hổ vâ Ca
tr phẫi trúã thânh mưåt sinh thïí

trong àúâi sưëng vùn hoấ - êm nhẩc
Viïåt Nam vâ thïë giúái hưm nay vâ
cẫ mai sau.
Di sẫn vùn hoấ phi vêåt thïí chó
cố thïí lâ di sẫn sưëng, khi nố tưìn
tẩi, àûúåc bẫo tưìn vâ phất huy
trong cưång àưìng, nhốm ngûúâi
hóåc trong tûâng cấ nhên, khưng
chó àûúåc gòn giûä mâ côn àûúåc sấng
tẩo, àûúåc bưìi àùỉp qua tûâng thïë hïå.
Vùn hoấ phi vêåt thïí chó thûåc sûå cố
giấ trõ khi tiïëp nhêån, ni dûúäng
vâ trúã thânh bưå phêån thiïët ëu
trong àúâi sưëng tinh thêìn ca mưỵi
thânh viïn cưång àưìng. Trong thúâi
gian túái, Bưå Vùn hoấ - Thïí thao vâ

Ca tr.

Du lõch sệ chó àẩo viïåc triïín khai
chûúng trònh hânh àưång c thïí,
huy àưång tưëi àa cấc ngìn lûåc àïí
bẫo tưìn vâ phất huy cấc di sẫn
trong àố cố nghïå thåt Quan hổ vâ
Ca tr.
Thûåc hiïån àûúåc àiïìu àố, chng
ta cêìn cố sûå chung tay, gốp sûác ca
toân xậ hưåi, ca bẩn bê trong nûúác
vâ qëc tïë, trûúác hïët tûâ sûå thêëu
hiïíu vâ cưång cẫm ca chđnh cấc

cưång àưìng, nhốm, cấ nhên hiïíu
biïët vâ thûåc thi àïí giûä gòn, bẫo vïå,
phất huy, truìn bấ vưën di sẫn vùn
hoấ Quan hổ vâ Ca tr àïën vúái
cưång àưìng trong nûúác vâ thïë giúái.
Tẩi bíi gùåp mùåt nây, chng
tưi xin bây tỗ sûå tri ên vúái cấc thïë
hïå ài trûúác àậ múã àûúâng, dêỵn lưëi,
hun àc tinh thêìn vâ lông u loẩi
hònh êm nhẩc truìn thưëng, biïíu
dûúng vâ cẫm ún cấc nghïå nhên,
nghïå sơ, nhûäng ngûúâi cố cưng gòn

giûä vâ phất huy giấ trõ di sẫn vùn
hoấ truìn thưëng, cẫm ún sûå tham
gia àống gốp ca cấc nhâ nghiïn
cûáu cấc thïë hïå, cấc cêëp chđnh
quìn, cấc cú quan, àún võ chûác
nùng cng cấc cấ nhên àậ cố
nhûäng àống gốp àïí hoân thânh
hai bưå hưì sú Quan hổ vâ Ca tr,
àưìng thúâi, nhêån thûác sêu sùỉc trấch
nhiïåm ca mònh, trong thúâi gian
túái, Bưå Vùn hoấ - Thïí thao vâ Du
lõch àïì nghõ cấc cú quan nghiïn
cûáu, quẫn l, cấc trûúâng hổc, cấc
àõa phûúng, cưång àưìng cấc cú
quan thưng tin àẩi chng, cấc tưí
chûác qëc tïë bùçng nhûäng hânh
àưång thiïët thûåc nhêët cng vâo

cåc àïí kiïím kï, àấnh giấ, hïå
thưëng hoấ cấc tû liïåu, nghiïn cûáu,
xët bẫn, phc hưìi, truìn bấ, phưí
cêåp nghïå thåt Quan hổ vâ Ca tr
àïí lûu giûä vâ truìn lẩi kho bấu
nây cho cấc thïë hïå mai sau.

VÙN HIÏËN 11
VIÏÅT NAM


DIÏỴN ÀÂN VÙN HIÏËN

NHÛÄNG PHẤT HIÏÅN MÚÁI VÏÌ
THẤNH MÊỴU LIÏỴU HẨNH
NGUỴN XN DIÏÅN

Hưm 21 thấng 11 nùm 2009, UBND huån n (tónh Nam Àõnh) vâ
Trung têm Nghiïn cûáu bẫo tưìn vùn hốa tđn ngûúäng Viïåt Nam tưí chûác
hưåi thẫo khoa hổc: Di tđch lõch sûã vùn hốa ph Quẫng Cung - thưn Vó
Nhụë, xậ n Àưìng, huån n, Nam Àõnh - mưåt trong 3 núi thúâ
phng ghi dêëu cấc lêìn giấng sinh ca Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh - võ thêìn
lẩ lng nhêët trong cấc nûä thêìn Viïåt Nam vûâa hiïån thûåc, vûâa huìn ẫo.

Bûác tûúång àưìng Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh, àc nùm 1871 úã Ph Quẫng Cung.
Ẫnh N.X.Diïån.

T

ẩi Hưåi thẫo, trïn cú súã thû tõch cưí cấc nhâ khoa

hổc khùèng àõnh di tđch nây chđnh lâ núi ghi dêëu
cåc giấng sinh àêìu tiïn ca Thấnh Mêỵu Liïỵu
Hẩnh. Trong Tûá Bêët Tûã, bâ duy nhêët lâ ph nûä trong
bưå tûá uy linh lûâng lêỵy trong thêìn àiïån Viïåt. Sinh sau
àễ mån hún cẫ nhûng sûå giấng sinh ca bâ khiïën cho
cẫ Tûâ Àẩo Hẩnh vâ Nguỵn Minh Khưng thêìn thưng
biïën hiïån, uy linh lûâng lêỵy cng phẫi bêåt ra khỗi danh
sấch Tûá Bêët Tûã.

12 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

Bâ ra àúâi sau mån, nhûng cung àiïån ph àïå ca
bâ mổc nhû nêëm khùỉp núi. Nâo lâ Ph Dây ghi dêëu bâ
giấng sinh, lâ àïìn Bùỉc Lïå xûá Lẩng ghi dêëu vúái hổ
Phng, nâo lâ Ph Têy Hưì ngao du ngây thấng cng
cấc àẩo cư. Nâo lâ àïìn Sông Sún, Phưë Cất úã Thẩch
Thânh xûá Thanh ghi chiïën cưng lûâng lêỵy ca bâ. Nâo
cha Hûúng mưåt mònh bâ mưåt biïåt àiïån trang
nghiïm...
Riïng Ph Quẫng Cung (Ph Nêëp, Ph Quẫng
Nẩp), mưåt núi mâ theo thấnh tđch chđnh lâ núi giấng
sinh àêìu tiïn ca Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh thò lẩi đt
ngûúâi biïët àïën. Mùåc d cêu àưëi úã Ph Dây cố nhùỉc àïën
Ph Quẫng Cung, thưn Vó Nhụë, huån n, Nam
Àõnh rùçng: Tam thïë ln hưìi, vu Vó Nhụë, vu Vên Cất,
vu Nga Sún, vu Sông – Lẩng – Têy Hưì, ng bấch dû
niïn quang thûåc lc. Lõch triïìu ba cưín, vi Àïë nûä, vi Àẩi
vûúng, vi chng mêỵu, vi Thấnh – Thêìn – Tiïn Phêåt, ûác
niïn vẩn cưí àiïån danh bang (Ba kiïëp giấng trêìn, úã Vó

Nhụë, úã Vên Cất, úã Nga Sún, Sông (Sún) – Lẩng (Sún)
– Têy Hưì, hún nùm trùm nùm ngúâi sûã sấch. Cấc triïìu
phong tùång, lâ Àïë nûä, lâ Àẩi vûúng, lâ Thấnh Mêỵu, lâ
Thấnh – Thêìn – Tiïn Phêåt, ngân nùm vẩn thã rẩng
non sưng.
Ban Tưí chûác Hưåi thẫo àậ nhêån àûúåc 15 bẫn bấo cấo
ca cấc nhâ khoa hổc. Àùåc biïåt, vúái sûå phất hiïån vùn
bẫn Cất Thiïn tam thïë thûåc lc (nghơa lâ bẫn thûåc lc
vïì ba lêìn hiïín thïë ca Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh võ thêìn
àûúåc thúâ úã ph Vên Cất, Thiïn Bẫn) àûúåc khùỉc in vâo
thấng 2 nùm Qu Sûãu (1913), niïn hiïåu Duy Tên ngay
tẩi Ph Quẫng Nẩp, thưn Vó Nhụë, huån Àẩi An, ph
Nghơa Hûng, tónh Nam Àõnh. Cën sấch Hấn Nưm
nây gưìm 97 trang àûúåc cấc nhâ nghiïn cûáu Hấn Nưm
khùèng àõnh: “vïì mùåt vùn bẫn hổc, khưng cố gò phẫi
nghi ngúâ vïì niïn àẩi ca vùn bẫn nây”. Cën sấch cố
sûå tham gia viïët tûåa, tấn, bẩt, àïì tûâ ca cấc nhên vêåt


Mưåt trong nhûäng ph thúâ Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh.

àûúng thúâi (tûác lâ thúâi gian khùỉc in
cën sấch) nhû: Àưëc hổc Bùỉc Ninh
Trêìn Xn Thiïìu, Tiïën sơ Àưëc hổc
Hẫi Phông Nguỵn Vùn Tđnh, Phố
bẫng Àưëc hổc trđ sơ Àùång Qu,
Àưng La Àưỵ Huy Liïåu, Tiïën sơ
Khiïëu Nùng Tơnh, Tưíng àưëc Nam
Àõnh Àoân Triïín. Trong sấch côn
cố cấc lúâi thú, tûåa, tấn, phï lâ

nhûäng lúâi giấng bt ca Àûác
Thấnh Trêìn, Trẩng Trònh Nguỵn
Bónh Khiïm vâ cấc võ Àïå nhêët võ
Tiïn Hûúng Thấnh Mêỵu, Mai Hoa
cưng cha, Qụë Hoa cưng cha,
Àâo Hoa cưng cha, Trêìn Àẩi
vûúng vâ Lam Hưìng tiïn ưng.
Àùåc biïåt trong vùn bẫn cố phêìn
Cất Thiïn tam thïë thûåc lc viïët
bùçng chûä Hấn kïí lẩi lai lõch vâ lêìn
giấng sinh thûá nhêët ca Liïỵu Hẩnh
tẩi thưn Vó Nhụë, xậ n Àưìng,
huån n. Vâ sau àố lâ bẫn
diïỵn Nưm ra thú lc bất Cất Thiïn
tam thïë thûåc lc qëc êm gip cho
nhûäng ngûúâi khưng biïët chûä cng
cố thïí hổc thåc sûå tđch Thấnh
Mêỵu.
Tûâ viïåc tòm thêëy vùn bẫn in Cất
Thiïn tam thïë thûåc lc, cấc hổc giẫ

àïì nghõ tiïëp tc tòm bẫn gưỵ vấn
khùỉc tẩi Ph Dây, ph Tiïn Hûúng
vâ Ph Nẩp àïí bẫo quẫn nhû mưåt
vùn vêåt rêët cố giấ trõ vïì Thấnh
Mêỵu Liïỵu Hẩnh. Tuy nhiïn, àiïìu
nây khưng thïí thûåc hiïån àûúåc, vò
Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh àậ giấng
bt chó cho phếp in 99 bẫn (khưng
cho phếp in nưëi bẫn), rưìi chễ cấc

vấn khùỉc ra àưët ài lêëy tro than àûa
vïì thúâ trong cấc bất hûúng úã khùỉp
cấc núi thúâ Mêỵu Liïỵu Hẩnh.
Hưåi thẫo cố cấc bâi viïët àấng
ch nhû: Kho tû liïåu Hấn Nưm
vïì Quẫng Cung linh tûâ (Th.s Chu
Xn Giao), Quanh nhûäng tû liïåu
Hấn Nưm vïì Ph Nêëp (Nguỵn
Xn Diïån), Nhêån diïån àõa chó
giấng sinh lêìn thûá nhêët úã Ph Nêëp
(TS. Bi Quang Thanh). Tham lån
ca TS Nguỵn Thõ n xem xết
bưëi cẫnh lõch sûã vùn hốa vng àêët
n àïí cho rùçng, cố thïí hònh
tûúång Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh àûúåc
bùỉt ngìn tûâ viïåc thúâ Bâ cư tưí hổ
Phẩm úã àêy; trong khi àố, TS Àưỵ
Lan Phûúng ài tòm mưëi liïn hïå
giûäa Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh vâ
dông Nưåi àẩo úã Thanh Hốa. Vïì

nghïå thåt xung quanh viïåc thúâ
phng Mêỵu Liïỵu cố tham lån ca
Th.sơ Trang Thanh Hiïìn phên tđch
nhûäng nết àưåc àấo ca pho tûúång
àưìng úã Ph Nêëp (tẩo nùm 1871) vâ
nhâ nghiïn cûáu Bi Trổng Hiïìn
vúái bâi Nghïå nhên hất vùn nhòn tûâ
phẫ hïå cung vùn.
Mùåc d Hưåi thẫo vêỵn chûa àûa

àïën mưåt nhêån diïån chên xấc vïì
Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh vâ bâ vêỵn
côn àêìy bđ êín vúái chng ta, nhûng
GS. Ngư Àûác Thõnh, Giấm àưëc
Trung têm Nghiïn cûáu bẫo tưìn
vùn hốa tđn ngûúäng Viïåt Nam cho
biïët: “Hưåi thẫo sệ múã ra mưåt thúâi
k múái trong viïåc nhêån diïån vïì
Àẩo Mêỵu úã Viïåt Nam nối chung vâ
vïì Thấnh Mêỵu Liïỵu Hẩnh nối
riïng. Nïëu nhû trûúác àêy, giúái
nghiïn cûáu cng àânh phẫi bố tay
trong viïåc nùỉm bùỉt bẫn lai diïån
mc ca Liïỵu Hẩnh thò tûâ nay vêën
àïì nây hùèn sệ cố àûúåc nhûäng kïët
quẫ rêët khẫ quan”.
Nùçm trong chûúng trònh Hưåi
thẫo, 200 àẩi biïíu vâ khấch múâi àậ
tham dûå bíi hêìu àưìng tưí chûác tẩi
Ph Quẫng Cung.

VÙN HIÏËN 13
VIÏÅT NAM


TÛÂ TRONG DI SẪN

NƯỴI ÀAU CA ÀÂI NGHIÏN
NGUỴN ANH TËN


Khấch hânh hûúng,
khấch du lõch tûá xûá
àïën Hâ Nưåi, hêìu nhû
ai cng cưë gùỉng mưåt
lêìn àûúåc túái ngûúäng
vổng ngổn Thấp Bt
sûâng sûäng bïn hưì
Hoân Kiïëm cng
nhûäng biïíu tûúång k
lẩ trong qìn thïí
kiïën trc Thấp Bt Mưåt mùåt ca Àâi Nghiïn.

À

ùåc biïåt, úã cưíng Nghiïỵn Àâi
(Àâi Nghiïn), ngêíng lïn,
ta thêëy ba con cốc àưåi
nghiïn àấ... Hònh ẫnh ra àưåi bia
trong Vùn Miïëu - Qëc Tûã Giấm
tûâ lêu àậ trúã nïn quen thåc vúái
ngûúâi hiïån àẩi. Nhûng hònh tûúång
cốc àưåi nghiïn úã àêy xem ra vêỵn
côn khấ lẩ lêỵm vúái àưng àẫo cưng
chng...
Tûâ mưåt ngưi àïìn nhỗ vûâa lâ núi
thúâ thêìn, vûâa lâ núi ngêm võnh thú
ph, giẫng kinh sấch, khuën
thiïån vâ khuën hổc, c Phûúng
Àònh Nguỵn Vùn Siïu cng vúái
ấn sất Lûúng Hiïn Àùång Huy Tấ

àậ àûáng ra vêån àưång cẫi tấc cưng
trònh liïn hoân "Àïìn Ngổc Sún cêìu Thï Hc - Thấp Bt - Àâi
Nghiïn" trúã thânh mưåt biïíu tûúång
vùn hoấ ca kễ sơ Bùỉc Hâ. Àònh
Trêën Ba àûúåc dûång múái trong àïìn
vúái nghơa "lâ tr cưåt àûáng vûäng
giûäa lân sống vùn hoấ" (Vùn bia
àïìn Ngổc Sún). Cấi khđ phấch àưåc
lêåp, tûå ch àố ca ngûúâi trđ thûác
Bùỉc Hâ côn àûúåc thïí hiïån rộ nết
hún vúái biïíu tûúång ngổn Thấp Bt
"Tẫ Thanh Thiïn": Viïët lïn trúâi
xanh, viïët giûäa thanh thiïn bẩch
nhêåt!
Nhiïìu nhâ nghiïn cûáu àậ dây
cưng khẫo sất cm Di tđch, vâ tòm

14 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

hiïíu k lûúäng tûâng biïíu tûúång,
tûâng vïë cêu àưëi, tûâng dông vùn,
tûâng àẩi tûå núi àêy. Nhâ bẫo tâng
hổc Phẩm Àûác Hn àậ dânh
nhiïìu nùm thấng àïí phất hiïån ra
cêëu trc “Cën sấch múã giûäa trúâi”
(gưìm 32 trang sấch múã) ca c
Siïu; vâ Àâi Nghiïn cố thïí nối lâ
“trang sấch” quan trổng bêåc nhêët.
Mùåt trûúác Àâi Nghiïn cố vïë

cêu àưëi quan trổng: “Kònh thiïn
bt thïë thẩch phong cao” (Thïë bt
chưëng trúâi cao nhû ngổn ni àấ )tûúng ûáng vúái tinh thêìn Thấp Bt
xêy phđa ngoâi. Mùåt sau Àâi
Nghiïn cố àẩi tûå Ngổc Sún Tûâ, cố
nghơa àïìn thúâ Ngổc vâ Ni - àïìn
thúâ sûå trong sấng vâ sûå cao àểp.
Nhûng àùåc sùỉc nhêët ca phêìn
Nghiïỵn Àâi lâ úã trïn àónh Àâi
Nghiïn - úã àố cố mưåt nghiïn àấ
(vưën dng àïí pha mûåc tâu viïët
chûä Nho) hònh nûãa quẫ àâo àùåt
trïn ba con cốc àûúåc khùỉc ngun
tẫng, liïìn khưëi vúái bïå gẩch. Ba con
cốc cng hấ miïång nhû àang cng
kïí, cng nối àiïìu gò hên hoan sau
nhûäng ngây ngêåm miïång...
Bâi minh khùỉc chûä Hấn trïn
mùåt nghiïn àấ cho ta thêëy hònh
ẫnh mưåt loẩi ngûúâi khưng gốc
cẩnh, khưng trôn trõa, khưng úã cao
cng khưng úã thêëp, nhòn àúâi rưång

rậi, hûúáng túái têìm cao, ûáng vúái bêåc
“bïì trïn” mâ nhẫ lúâi rânh rổt nhể
nhâng... (1) Àùåt nghiïn àấ trïn àónh
Àâi Nghiïn, c Siïu àậ dêỵn dùỉt
ngûúâi vận cẫnh rúâi khỗi mùåt àêët ài
lïn, àûáng úã sân àâi nghiïn thưng
thoấng mâ nối vúái mổi ngûúâi, nhùỉc

rùçng: phẫi trổng vâ bẫo vïå loẩi
ngûúâi khưng vng khưng trôn
nây àïí hổ lâm àûúåc nhiïìu viïåc cố
đch cho Àêët nûúác. Nhû vêåy, cấch
àêy gêìn 150 nùm2, c Siïu àậ tha
thiïët kïu gổi: cêìn biïët sûã dng trđ
tụå tâi nùng ca kễ sơ (àûáng àêìu
trong Sơ - Nưng - Cưng - Thûúng)!
Song, sưë phêån ca Àâi Nghiïn
thûåc chùèng dïỵ chõu gò: bâi minh
sau mưåt thúâi gian hònh thânh àậ bõ
àc bỗ àng 5 chûä “Thûúång thai
nhi thưí vên vêåt”- nghơa lâ: ûáng vúái
“bêåc bïì trïn” mâ trẫ lúâi rânh rổt
nhể nhâng... Nhûäng kễ thốc mấch
nõnh búå cho rùçng: nhûäng chûä àố
phúi ra giûäa trúâi lâ xêëc xûúåc vúái bïì
trïn, nïn tòm cấch àc bỗ ài... Àiïìu
nây câng cho thêëy rộ: C Siïu àậ
phẫi sưëng qua nhûäng ngây cam
go, sống giố trûúác vâ sau khi treo
êën tûâ quan úã Hụë vïì qụ dẩy hổc,
khưng thïí nối thùèng mònh- giưëng
nhû úã rêët nhiïìu chûä trong toân thïí
cm Di tđch khiïën ngûúâi ngây nay
àang phẫi suy lån, tranh cậi...


Cng may, bâi minh côn àûúåc ghi
lẩi cẫ trïn Cën thû (úã cưíng

Nghiïỵn Àâi) nïn nhâ nghiïn cûáu
múái biïët rộ chûä gò àậ bõ àc bỗ!
Cố ngûúâi kïí lẩi cêu chuån: ấn
sất Hâ Nưåi lâ V Nhûå ( ngûúâi kïë
nhiïåm ấn sất Àùång Huy Tấ) àậ cho
àc 5 chûä trïn àïí lêëy lông triïìu
àònh trung ûúng lc bêëy giúâ
àûúng úã Hụë. Nhâ ưng ta úã huån
Thổ Xûúng- Hâ Nưåi ( nùçm úã phưë
Hâng Khay ngây nay), vưën lâ gia
àònh thi thû. Khi biïët chuån àc
chûä, nhûäng ngûúâi gia àònh hổ V
àậ hổp lẩi, phï phấn viïn ấn sất àậ
khưng nưëi tiïëp àûúåc gia phong, àậ
khưng tưn trổng vùn chûä ca mưåt
bêåc thêìy àûúåc ngûúâi àúâi tưn xûng
lâ “Thêìn”. Viïn ấn sất hổ V nhêån
lưỵi, hưëi hêån. Mêëy ngây sau, dên Hâ
Thânh nghe tin viïn ấn sất hổ V
àậ nhẫy xëng giïëng nhâ tûå tûã vò
hưí thển... Chûa cố bùçng chûáng c
thïí àïí khùèng àõnh “th phẩm”
chđnh lâ ưng ấn sất hổ V. Nhûng,
nïëu nhû khưng phẫi do ngûúâi cố
quìn lûåc cao nhêët ca àõa
phûúng- lẩi lâ úã cưë àư Thùng
Long- sai bẫo, thò ai dấm lâm cấi
viïåc kinh thiïn àưång àõa êëy, giûäa
Thanh thiïn bẩch nhêåt?
Cng vúái nhûäng cêu chûä trïn

Àâi Nghiïn, hâng trùm cêu chûä
khấc trong cm Di tđch - mâ phêìn
lúán lâ ca c Siïu - cho ta thêëy rộ
têm tû nguån vổng ca c: Ngûúâi
trđ thûác chên chđnh giấc ngưå cấi sûá
mïånh dng vùn hoấ vâ têm hưìn
cao khiïët ca mònh àïí lâm tr cưåt
cho tinh thêìn dên tưåc!
Tòm vïì lâng L, Àẩi Kim, qån
Hoâng Mai, qụ hûúng ca "Thêìn
Siïu", chng tưi vâo thùỉp hûúng
cho c úã Tûâ àûúâng hổ Nguỵn
(hiïån do àẩo diïỵn àiïån ẫnh Tûå
Huy - chấu bưën àúâi ca c cai
quẫn), àûúåc àổc Gia phẫ (do chđnh
c Siïu viïët), vâ cố àiïìu kiïån àïí
hiïíu thïm: C khưng chó lâ mưåt tâi
nùng vùn chûúng mâ vua Tûå Àûác
phẫi so sấnh "Vùn nhû Siïu, Quất
vư tiïìn Hấn", khưng chó lâ mưåt khđ
phấch nhâ nho cao khiïët vưën lâ
àùåc th ca phêìn àưng chđ sơ Bùỉc
Hâ... Thêët vổng vúái chđnh sûå, bìn

Bûác tranh cưí miïu tẫ c Siïu vâ hổc trô úã trûúâng Phûúng Àònh.

phiïìn búãi nhên tònh thïë thấi vâ sûå
suy àưìi ca àẩo l, sau khi viïåc
dêng biïíu xin triïìu àònh hưỵ trúå cho
dên ven sưng Hưìng bẫo vïå àï lẩi

thânh chuån “phẩm thûúång”, c
Siïu àậ tûâ quan vïì qụ dûång
trûúâng dẩy hổc. C êëp khất vổng
àâo tẩo nïn mưåt thïë hïå múái,
truìn cho hổ mú ûúác, cấi chđ
hûúáng mâ c chûa thûåc hiïån àûúåc
trong àúâi. Viïåc xêy Thấp Bt, Àâi
Nghiïn, Àònh Trêën Ba cng lâ àïí
bưåc lưå cấi chđ hûúáng nây... Tẩi Khu
Lùng mưå c, chng tưi àûúåc àổc
"Bia thêìn àẩo úã lùng tiïn sinh
Phûúng Àònh thy chđ àẩo" do tiïën
sơ Nguỵn Trổng Húåp - hổc trô vâ
chấu ca c soẩn, vùn bia cố àoẩn
tẫ: "Àïën khi tíi cao, danh vổng
câng dây; tiïn sinh dẩy lúáp hêåu
hổc, tuy sùỉc mùåt hiïìn hêåu, lúâi nối
dõu dâng, nhûng ngûúâi àûúåc tiïëp
vêỵn thêëy mònh nhû àûúåc lïn cûãa
rưìng... Hổc trô ca tiïn sinh nhiïìu
ngûúâi cố thânh tûåu...". Mùåc d
sưëng trong thúâi bíi cam go ngùåt
nghêo, gùåp oan trấi, c vêỵn giûä
trổn niïìm tin u vâ sûå ên cêìn.
“Cën sấch múã giûäa trúâi” ca c
mậi mậi êín hiïån mưåt nưỵi àau, hún
thïë - mưåt lông tin...

Ưng Tûå Huy àổc cho chng tưi
nghe mưåt bâi thú chûä Hấn ca c

Siïu do ưng dõch, cho thêëy cẫ chiïìu
sêu têm hưìn thùm thùèm ca mưåt
nhâ vùn hoấ lúán - vâ thïm thêëm
thđa nhûäng têm sûå ca c gûãi gùỉm
úã Thấp Bt, Àònh Trêën Ba, Cêìu
Thï Hc, Lêìu Àûúåc Trùng, Àònh
Kđnh Chûä... vâ àùåc biïåt lâ úã Àâi
Nghiïn:
Viïåc àúâi nất råt bêìm gan
Chđ chûa núä bỗ mêëy trang
sấch nhâu
Trúâi xanh àưåi àïën bẩc àêìu
Chên la cất bi chùèng mâu
bn nhú
Gổi quan, gổi lậo cng úâ
Àûúâng dâi côn têëm thên giúâ
ta ài...
1. Bẫn dõch nghơa bâi minh khùỉc trïn
Àâi Nghiïn: “ Xûa kia/ Khoết àêët lâm
nghiïn/ Ch kinh Àẩo Àûác/ Àệo àấ lâm
nghiïn/ Viïët sấch Xn Thu/ Hôn àấ
cấi nghiïn/ Khưng hùèn hònh gò/ Khưng
vng khưng trôn/ Khếo chûáa àûúåc
viïåc/ Khưng cao khưng dûúái/ ÚÃ vâo
chđnh giûäa/ Ci nhòn Hoân Kiïëm/ Ngûãa
trưng ngổn bt/ ÛÁng vúái “bêåc trïn”
nhẫ lúâi rộ râng/ Ngêåm ngun khđ cổ
vúái hû khưng- Gậ Phûúng Àònh àïì bâi
minh/ Thổ thấp viïët chûä” (Ưng Phẩm
Àûác Hn dõch theo thïí minh- Thấp


VÙN HIÏËN 15
VIÏÅT NAM


TÛÂ TRONG DI SẪN

Cấc tûúång àấ, cấc hònh chẩm khùỉc nghïå thåt nây, bïn cẩnh cấc
hònh ẫnh thêìn linh theo ÊËn àưå giấo, nưíi bêåt nhêët vïì mùåt nghïå thåt
àiïu khùỉc, cố hònh ẫnh ca ngûúâi ph nûä Chùm, vúái nhûäng mêỵu bi
tốc cưí truìn trưng rêët lẩ mùỉt; bïn cẩnh, lẩi côn cố cấc àiïåu ma
uín chuín ca cấc v nûä cung àònh vư cng tuåt diïåu ca dên
tưåc Chùm. Àùåc biïåt lâ v àiïåu Apsara kđch àưång mậnh liïåt tđnh hiïëu

CÊU CHUåN
VÏÌ NGÛÚÂI PH NÛÄ CHÙM
DOHAMIDE

16 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


C

ấc sûã liïåu thânh vùn
Champa ghi trïn cấc vùn
bẫn vưën lâ nhûäng thễ lấ
bng, mẫnh vẫi hóåc giêëy bẫn
côn àûúåc lûu giûä vâ tưìn tẩi úã vng
àêët ngûúâi Chùm úã Panduranga;

nhûng úã phêìn àêët phđa Bùỉc thò àậ
bõ thiïu hy hoân toân kïí tûâ khi
kinh àư Àưì Bân gêìn nhû bõ san
bùçng; cấc cưng trònh àiïu khùỉc
àûúåc lûu lẩi tẩi cấc àïìn thấp cưí
xûa côn sốt lẩi lâ nhûäng cưng trònh
sấng tẩo nghïå thåt àưåc àấo thúâi
xûa ca dên tưåc Champa côn tưìn
tẩi àïën ngây nay lâ nhúâ ghi khùỉc,
chẩm trưí trïn àấ hóåc gẩch nung,
hóåc trïn chđnh nhûäng tûúång àấ,
qua thúâi gian, nhiïìu núi àậ bõ thúâi
tiïët lâm xối môn nhûng cng côn
cố dêëu tđch múã ngộ cho cấc cưng
trònh nghiïn cûáu khoa hổc nhiïìu
thêåp niïn sau nây, gốp cưng lâm
sấng tỗ nhûäng gò àậ bõ che khët
qụn lậng do thiïëu hiïíu biïët. Cấc

tûúång àấ, cấc hònh chẩm khùỉc
nghïå thåt nây, bïn cẩnh cấc hònh
ẫnh thêìn linh theo ÊËn àưå giấo, nưíi
bêåt nhêët vïì mùåt nghïå thåt àiïu
khùỉc, cố hònh ẫnh ca ngûúâi ph
nûä Chùm, vúái nhûäng mêỵu bi tốc
cưí truìn búái trưng rêët lẩ mùỉt; bïn
cẩnh, lẩi côn cố cấc àiïåu ma uín
chuín ca cấc v nûä cung àònh
vư cng tuåt diïåu ca dên tưåc
Chùm. Àùåc biïåt lâ v àiïåu Apsara

kđch àưång mậnh liïåt tđnh hiïëu k
trong nhûäng têìm nhòn tûâ bïn
ngoâi xậ hưåi Chùm, nhûäng nùm
gêìn àêy, côn àûúåc mang ra khai
thấc trong ngânh du lõch, bây ra
mưåt sưë khđa cẩnh lưë lùng nhùçm
khai thấc lúåi nhån, àậ bõ dû lån
ngûúâi Chùm lïn tiïëng bâi bấc sau
àố múái àûúåc chêën chónh lẩi.
Cêu chuån ngûúâi ph nûä
Chùm, xûa vâ nay, qua bưëi cẫnh
vùn hoấ xậ hưåi dên tưåc kïí trïn, cêìn
phẫi mưåt hay nhiïìu quín sấch

dây múái phên tđch chun sêu àïën
núi àïën chưën àûúåc. Nay trong
khn khưí bâi viïët nây, trong mc
tiïu àống gốp tẩo hiïíu biïët trung
thûåc vâ cên bùçng vïì dên tưåc Chùm
trong xậ hưåi Viïåt Nam àûúng thúâi,
ngûúâi viïët chó ghi lẩi cêu chuån
vïì ngûúâi cung nûä M Ï, chuån bâ
Tưí mêỵu Chùm.
1. NÂN G M Ï, NGÛÚÂI
CUNG NÛÄ CHAMPA

Trong lõch sûã Champa, khưng
thêëy ghi cố nhûäng nhên vêåt ph
nûä anh hng lậnh àẩo ngûúâi dên
chưëng ngoẩi xêm, tûúng tûå nhû hai

bâ Trûng Trùỉc, Trûng Nhõ trong
lõch sûã Viïåt. Nhûng mưåt gûúng hy
sinh àêìy nghơa khđ, tiïu biïíu mưåt
giấ trõ vùn hoấ truìn thưëng cao
àểp, nối lïn bẫn chêët trung trinh
trong sấng quët liïåt ca mưåt cung
nûä Chùm àậ àûúåc lûu dêëu vïët àïí
hêåu thïë nhùỉc nhúã vâ thấn phc.
Nâng cung nûä thûúâng àûúåc nïu
danh kêm theo cm tûâ “xêëu sưë”
hóåc “bẩc phûúác” nây àûúåc sûã liïåu
Viïåt ghi lâ “nâng M Ï” ngun
àậ bõ quan qn Àẩi Cưì Viïåt dûúái
quìn lậnh àẩo ca vua L Thấi
Tưng vâo nùm 1044 bùỉt giûä cng
vúái àưng àẫo cung nhên nhẩc nûä
Chùm mang vïì nûúác vúái tđnh cấch
chiïën lúåi phêím, sau khi qn binh
Viïåt àấnh chiïëm vâ phấ hu kinh
thânh Vijaya tûác Àưì Bân, th àư
Champa. Khưng chõu tn lïånh
sang chêìu bïn thuìn vua Àẩi Cưì
Viïåt, nâng M Ï àậ can àẫm cùỉn
rùng nhẫy xëng nûúác trêìm mònh
tûå kïët thc cåc àúâi. Xc àưång
trûúác thấi àưå can trûúâng nây, vua
Viïåt àậ truy tùång ngûúâi cung nûä
Chùm xêëu sưë tûúác võ “Hiïåp Chấnh
Hưå Thiïn”, cho àïën nay, vêỵn côn
cố àïìn thúâ úã Ph L, Hâ Nam,

miïìn Bùỉc Viïåt Nam.
Nhùỉc lẩi nhû lâ mưåt k niïåm
tûúâng nhúá àïën mưåt vâi bêåc àân
anh trong giúái nghiïn cûáu Viïåt
quan têm àïën dên tưåc Chùm lâ gưëc
ngìn ca ngûúâi viïët bâi nây,
trong quấ trònh biïn soẩn quín
“Dên Tưåc Chùm lûúåc sûã”, xët bẫn
nùm 1965 tẩi Sâi Gôn, mưåt têåp sấch

VÙN HIÏËN 17
VIÏÅT NAM


TÛÂ TRONG DI SẪN
thûá 2 sau têåp sấch ca bâ Vûúng
Khẫ Lêm nưåi dung 38 trang, côn
rêët khấi quất, xët bẫn nùm 1936
tẩi Hâ nưåi. Cưë Giấo sû Nghiïm
Thêím, lc àố àẫm trấch Giấm àưëc
Viïån Khẫo cưí, Giấo sû Trûúâng Àẩi
hổc Vùn khoa, lâ ngûúâi àậ gip àúä
biïn soẩn vâ àïì tûåa têåp sấch kïí
trïn cho ngûúâi viïët, mưåt hưm,
khưng biïët àậ tòm àêu ra vâ mang
àïën vúái rêët nhiïìu thđch th mưåt
miïëng giêëy chếp tay bâi tûâ khc
tûåa àïì “Têm sûå Nâng M Ï” ca
thi sơ Tẫn Àâ Nguỵn Khùỉc Hiïëu,
sau àố, tẩo thânh mưåt àïì tâi trao

àưíi rêët hêëp dêỵn vâ hûäu đch tẩi toâ
soẩn tẩp chđ Bấch khoa, Sâi Gôn,
vúái sûå tham gia ca nhûäng bêåc àân
anh nay àậ thânh ngûúâi thiïn cưí
mâ bẫn thên ngûúâi viïët nhúá mậi.
C thïí lâ Nguỵn Hiïën Lï, Bònh
Ngun Lưåc, Nguỵn Ngu Đ... hùèn
nhiïn lâ khưng thïí qụn cưë Lï Ngưå
Chêu, Ch nhiïåm tẩp chđ Bấch
Khoa hêìu nhû bao giúâ cng têån tay
pha chến trâ múâi cấc thên hûäu bẩn
bê. Vêën àïì àûúåc mang ra bân xoay
quanh àiïím, khưng biïët thûåc sûå
ngûúâi cung nûä nây mang tïn
Chùm lâ gò, vò sûã sấch cung àònh
Champa àậ bõ àưët sẩch, khưng côn
lûu lẩi dêëu vïët nâo cẫ, sûã liïåu Viïåt
thò chó ghi lâ “nâng M Ï” vâ nghi
vêën àûúåc nïu lïn bao gưìm cẫ viïåc
M Ï lâ tïn riïng ca nâng hóåc
chó lâ mưåt danh tûâ chung chó àõnh
mưåt ngûúâi xët phất tûâ cấch gổi
ca dên tưåc Chùm. Qua cấc bíi
trao àưíi kiïën, cấc giẫ thiïët dêìn
àûúåc soi sấng...
Theo cẫm hûáng, thi sơ Tẫn Àâ
Nguỵn Khùỉc Hiïëu dïåt nïn nhûäng
vêìn thú àậ trúã thânh bêët h, àổc
lïn nghe tûåa hưì nhû mưåt niïìm àau
cho dên tưåc Chùm úã mưåt thúâi àiïím

khưng may trong lõch sûã, khốc
nâng cung nûä Chùm bẩc phûúác,
dûúái tûåa àïì “Têm sûå nâng M Ï”
nhû sau:
Chêu Giang mưåt giẫi sưng dâi
Thuìn ai than thúã mưåt ngûúâi
cung phi!
Àưì Bân thânh phấ hy
Ngoẩ Phêåt thấp thiïn di
Thânh tan, thấp àưí

18 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

Châng tûã biïåt, thiïëp sinh ly
Sinh k àau lông kễ tûã quy!
Sống bẩc ngân trng
Êm dûúng cấch trúã
Chiïn hưìng mưåt têëm
Phu thï xûúáng ty
Ưi mêy! Ưi nûúác! Ưi trúâi!
Àa ngổc, mêm vâng,
giổt lu rúi.
Nûúác sưng trong àc
Lïå thiïëp àêìy vúi
Bïí bïí, dêu dêu, khốc nưíi àúâi!
Trúâi úi! Nûúác húäi! Mêy trúâi!
Nûúác chẫy, mêy bay, trúâi úã lẩi
Àïí thiïëp theo châng mêëy
dùåm khúi!

Nùm 1979, bẫn thên ngûúâi viïët
àậ mưåt àưi lêìn ài ra ngoâi lao
àưång trong khu àêët lên cêån, àûúåc
dõp dûâng chên úã mưåt ngưi miïëu
nhỗ tïn gổi lâ “miïëu ba Cư”. Vò
ngưi miïëu nhỗ nây cng úã vng
Nam Hâ, vâ liïn quan àïën ph nûä,
cêu chuån “nâng M Ï” àậ àûúåc
liïn tûúãng, nhùỉc nhúã vâ sau àố, àậ
tẩo thânh mưåt àêìu àïì bân tấn hêëp
dêỵn.
2. PƯ INÛ NAGAR, TƯÍ MÊỴU
XÛÁ CHÙM

Nhûäng ai tûâng àïën àêët Nha
Trang, nûúng theo qëc lưå ài vïì
phđa Bùỉc, vûâa bùỉt àêìu bùng qua
cêy cêìu dâi vûúåt con sưng Nha
Trang trưí ra biïín, nhòn vïì ngổn àưìi
thêëp bïn tay trấi thò nhêån ra ngay
mưåt qìn thïí bao gưìm sấu ngưi
thấp cưí xêy bùçng gẩch nung mâu
àỗ sêỵm, kiïíu dấng kiïën trc tûúng
tûå nhû cấc ngổn thấp Chùm khấc
mâ du khấch thûúâng thónh thoẫng
nhêån thêëy nùçm trïn cấc ngổn àưìi
dổc theo qëc lưå song song vúái
dậy ni Trûúâng Sún thùm thùèm
trïn nïìn trúâi.
Qìn thïí thấp úã Nha Trang kïí

trïn, theo ghi nhêån, àậ àûúåc vua
Champa lâ Satyavarman xêy dûång
tûâ nùm 784 nùỉm giûä mưåt vai trô rêët
quan trổng nïëu khưng nối lâ cưët lội
trong àúâi sưëng têm linh ca ngûúâi
dên Chùm mâ phûúng thûác tưn
thúâ thêìn linh chõu ẫnh hûúãng rêët
àêåm nết ÊËn Àưå giấo ngun lâ tưn
giấo àậ du nhêåp vâo vûúng qëc

Champa tûâ bíi àêìu. Trong qìn
thïí thấp Nha Trang, ngûúâi ta tòm
thêëy nhûäng hònh tûúång linga vâ
yoni (bưå phêån sinh dc nam vâ nûä)
biïíu tûúång thuët êm dûúng,
nhûäng biïíu tûúång ba ngưi thêìn
linh Brahma, Vishnu vâ Siva ca
ÊËn àưå giấo àûúåc tưn thúâ. Riïng úã
ngưi thấp chđnh giûäa, cố mưåt bûác
tûúång bùçng àấ, chđnh lâ tûúång thúâ
Pư Inû Nagar àûúåc diïỵn dõch trong
dên gian ngûúâi Viïåt lâ Bâ tưí mêỵu
Chùm. Bûác tûúång nây chó àûúåc y
mùåc y trang àïí thûåc hiïån cng lïỵ
vâo nhûäng ngây quy àõnh trong
nùm, vâ àûúåc giúái nghiïn cûáu lâ
biïíu tûúång hoấ thên thêìn
Baghavati ca ÊËn Àưå giấo.
Theo bâi tng ca do cấc chûác
sùỉc ngêm àổc trong lïỵ cng, àûúåc

nhâ biïn khẫo lậo thânh Phấp
Antoine Cabaton vưën lâ nhâ biïn
khẫo àûúng thúâi vúái Etienne
Aymonier, Louis Finot, Georges
Maspero... tiïn phong xc tiïën
nghiïn cûáu vïì dên tưåc Chùm tûâ
àêìu thêåp niïn 1900, ghi lẩi vâ dõch
ra tiïëng Phấp, àùng tẫi trong trong
têåp chun khẫo “Nhûäng cåc
nghiïn cûáu múái”. Jeanne Leuba,
nhâ biïn khẫo lậo thânh ngûúâi
Phấp, lẩi lâ nhâ biïn khẫo nûä...
Sau àố, cng àậ ghi lẩi trong têåp
sấch “Mưåt vûúng qëc àậ biïën
mêët: Ngûúâi Chùm vâ nghïå thåt
ca hổ” bâi tng ca nưåi dung nhû
sau:
“Nûä thêìn mể ca vûúng qëc
lâ àêëng sấng tẩo ra àêët, cêy cưëi vâ
cấc gưỵ qu. Bâ àậ lâm ra hưåt la vâ
dẩy cho con ngûúâi cêëy trưìng. Trúâi
àậ thđch th ngûãi àûúåc hûúng
thúm ca bưng la trưån lêỵn vúái
hûúng trêìm. Àïí tỗ lông tưn sng,
Po Yang Inû Nagar àậ dêng lïn
trúâi mưåt hưåt la cố cấnh, trùỉng tinh
nhû mưåt ấng mêy. Trúâi àậ cho gieo
trưìng hưåt la nây, lâm sẫn sanh ra
nhiïìu giưëng la. Khấc biïåt do mâu
sùỉc bïì ngoâi, têët cẫ àïìu giưëng nhau

bïn trong.
“Po Yang Inû Nagar th ghết
kễ hung dûä vâ thån vúái kễ tưët
lânh. Ngûúâi ta dêng lïn nûä thêìn
miïëng trêìu bùçng cấnh tay giú lïn.


“Nûä thêìn mể ca vûúng qëc”
côn àûúåc gổi lâ Muk Juk tûác Bâ
àen.
“Ngây xûa, àậ sanh ra nûä thêìn
Po Nagar. Bâ àậ tẩo ra quẫ àêët, cêy
trêìm vâ cêy la.
“Cêy trêìm hûúng vâ cêy linan
xët xûá tûâ Bâ. Khưng khđ bao
quanh nố cố hûúng thúm nhû la;
chđnh bâ àậ tẩo sûác sưëng ca cêy
thiïng liïng.
“Ngûúâi àẫm trấch bêëm ngốn
trỗ vâo lấ trêìu hóåc “Po yang Inû
Nagar” hóåc Po Yang Inû Nagar
Taha lâ võ nûä thêìn linh “Mể ca
Vûúng qëc”, mưåt nûä thêìn oai
quìn nhêët ca ngûúâi Chùm,
thûúâng àûåúåc ghi trïn cấc bia k
Champa. Bâ àậ sanh ra tûâ ấng mêy
vâ bổt biïín. Bâ cố 97 ngûúâi chưìng,
nưíi danh nhûát lâ Po Yang Amû, võ
thêìn linh Cha, sanh ra 38 ngûúâi
con gấi, àûúåc Champa thúâi cưí tưn

thúâ.
Trûåc tiïëp khai thấc bâi kinh
àûúåc cấc chûác sùỉc Chùm ngêm àổc
trong lïỵ cng, gêìn àêy côn àûúåc
gổi lâ “tng ca”, nhâ biïn khẫo
Antoine Cabaton côn ghi thïm:
Vúái nhûäng ngûúâi chưìng àêìu
tiïn, Po Yang Inû Nagar Taha sanh
ra nhiïìu con gấi:
- Po Nagar Dara, àûúåc tưn thúâ
tẩi mưåt lùng miïëu úã Mong Àûác,
phđa Nam vng thung lng Phan
Rang, trong thûãa rång gổi lâ
Hamu Tanran;
- Po Bja Tikuh, Bâ Hoâng
Chåt cố lùng miïëu tưn thúâ úã Pajai,
gêìn Phan Thiïët;
- Po Dara Nai Aneh, Bâ hoâng
nhỗ bế, àûúåc tưn thúâ trong lùng
miïëu bïn búâ sưng Krong Biyuh
(sưng Cấ sêëu), Mong Àûác.
Vúái ngûúâi chưìng thûá 38 lâ Po
Yang Mûh, Po Inû Nagar àậ sanh
ra Po Sah Aneh vâ Po Nagar
Gahla. Theo ghi nhêån ca Antoine
Cabaton, cấc Po con gấi kïí trïn
àïìu côn trinh vâ chó gêy hẩi chûá
khưng lâm àiïìu tưët lânh; ngûúâi
dên Chùm phẫi dêng cng cấc
thêìn nây àïí vûúåt qua bïånh hoẩn

hóåc nhûäng àiïìu khưng tưët lânh
xẫy àïën trong cåc sưëng.

Thấp Bâ Nha Trang. Ẫnh: Wikipedia.

Riïng Po Inû Nagar Taha tûác
Bâ Tưí mêỵu ln ln lâ thêìn che
chúã ngûúâi dên Chùm, nïn àûúåc
ngûúâi dên Chùm tưn kđnh tưn sng
nhû lâ mưåt Tưỵ Mêỵu ca vûúng
qëc thïí hiïån qua cấc lïỵ cng
truìn thưëng hâng nùm hóåc theo
nhu cêìu van vấi cấ biïåt.
Sau khi qn binh triïìu àònh
Àẩi Viïåt tiïën chiïëm vng àêët
Kêuthara trong àố, cố qìn thấp
cưí Po Inû Nagar, ngûúâi Chùm rt
vïì vng Ninh Thån Bònh Thån,
viïåc quẫn trõ vâ àiïìu hânh qìn
thïí thấp nây, trong dên gian Viïåt
gổi lâ Thấp Bâ Nha Trang, trúã
thânh hoân toân thåc ngûúâi Viïåt

àẫm trấch. Mưåt têëm bia àùåt phđa
sau qìn thïí khùỉc ghi bùçng chûä
nưm mưåt vùn bẫn ca Phan Thanh
Giẫn vïì thên thïë Po Inû Nagar nay
àûúåc Viïåt hoấ, gổi lâ Thiïn Y Ana,
nưåi dung cố nhiïìu chi tiïët khấc biïåt
thên thïë theo truìn thuët ca

ngûúâi Chùm. Chó xin ghi nhêån qua
úã àêy viïåc nhâ Nguỵn àậ phong
cho Bâ Thiïn Yana lâ Hưìng nhên
Phưí tïë linh ûáng Thûúång àùèng
thêìn. Vâ tûâ àố, tc thúâ mêỵu àậ
àûúåc loan truìn ra khùỉp dên gian
ngûúâi Viïåt ra àïën àêët Bùỉc nhû tẩi
àïìn thúâ Hôn Chến (Hụë) vâ phđa
Nam àïën Ni Sam vng Chêu
Àưëc, ni Bâ Àen úã Têy Ninh.

VÙN HIÏËN 19
VIÏÅT NAM


TÛÂ TRONG DI SẪN

NGUỴN THIÏËP - LA SÚN PHU TÛÃ
THÊÌN XIN HAI CHÛÄ “THÊÌN TƯËC”
NGUỴN PHAN THỔ

Khi àûúåc Nguỵn Hụå hỗi vïì mûu kïë phấ qn Thanh, La Sún Phu Tûã têu: "Thêìn xin hai chûä "Thêìn Tưëc" vâ chó trong vông 10 ngây lâ nhâ vua
cố thïí quết sẩch giùåc Thanh!".

N

guỵn Thiïëp sinh nùm 1723, qụ lâng Nguåt Aonay lâ xậ Kim Lưåc, huån Can Lưåc, Hâ Tơnh, hiïåu
Hu Minh, tûå Quang Thiïëp. Ưng côn cố nhiïìu tïn
khấc. Riïng Nguỵn Hụå gổi ưng lâ La Sún Phu Tûã, sau
lẩi ban cho tïn lâ La Sún tiïn sinh.

Lc nhỗ, Nguỵn Thiïëp vâ ba anh em trai nhúâ cố mể
chùm sốc vâ ch kêm cùåp nïn àïìu hổc giỗi. Khưng may,
chûa àûúåc 1 nùm thò ch qua àúâi. Nguỵn Thiïëp àau bìn
phất bïånh àiïn, bỗ ài lang thang. Nùm sau, Nguỵn Thiïëp
ra Vinh thi hûúng, àoẩt giẫi, nhûng ưng khưng tiïëp tc thi
hưåi. Ưng trúã vïì qụ chun àổc sấch tđnh l, tûá thû, ng
kinh àẩi àoân... vâ lâm thú. Dêëu chên ưng àùåt gêìn khùỉp
sưng ni miïìn Nam chêu-phđa nam Hưìng Lơnh. Đt lêu sau
ưng lêëy vúå lâ bâ Àùång Thõ Nghi - con gấi trûúãng Thấi Lưåc
Àùång Thấi Vùn úã Uy Viïỵn, Nghi Xn.
Àïën nùm Mêåu Thòn (1748) ưng ra Bùỉc Hâ. Theo
Hoâng Xn Hận thò vâo nùm êëy Nguỵn Thiïëp cố ài thi

20 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

hưåi vâ àưỵ cao. Ưng khưng ra lâm quan mâ trúã vïì dẩy hổc.
Lc nây bấc ưng bõ kiïån, ưng bûåc mònh vâ bïånh lẩi tấi
phất. Tuy vêåy, ưng vêỵn chùm àổc sấch vâ suy ngêỵm vïì
“àẩo”. Nùm 34 tíi, Nguỵn Thiïëp àûúåc bưí hën Anh Àư
(ph Anh Sún, Nghïå An). Tuy thđch sưëng êín dêåt, nhûng
thêìy hổc lâ Nguỵn Nghiïỵm thc gic, nêng àúä, nïn ưng
lẩi ra thi hưåi, rưìi ra lâm quan vò nhâ quấ nghêo. Lâm hën
àẩo 6 nùm, àïën nùm Nhêm Ngổ (1762) ưng àûúåc bưí tri
huån Thanh Chûúng. D vêåy ưng vêỵn khưng hïì ngi
chđ úã êín, nïn cưë tòm àêët lêåp trẩi úã Bi Phong, trïn dậy
Thiïn Nhêỵn. Àïën tíi 46 ưng xin tûâ quan vò bïånh c lẩi tấi
phất. Ưng lâ ngûúâi cố lông ûu ấi, mën àem súã hổc àïí cûáu
àúâi gip dên. Nhûng sưëng trong cấi thúâi nhiïỵu nhûúng nïn
ưng lẩi mën sưëng êín dêåt. Hún nûäa lc àố Lï Duy Mêåt àûa

qn xëng àấnh cấc huån Hûúng Sún, Thanh Chûúng
lâ núi ưng àang trõ nhêåm vâ thêìy hổc lâ Nguỵn Nghiïỵm
lẩi àûúåc cha Trõnh sai ài dểp.


Trẩi Bi Phong ca ưng trïn dậy Thiïn Nhêỵn cố ghïình
sëi êín kđn, khưng hưí bấo qëy nhiïỵu, cố àêët trưìng cêy,
cố khe àấnh cấ. Khi con cấi trûúãng thânh, ưng vúâi lïn
cng tùng gia trưìng cêy, cây rång, ni bô, dïåt vẫi...
Ngây ngây ưng àổc sấch, dẩy vâi ba hổc trô lúán nhỗ, vâ
chiïìu chiïìu dẩo bûúác ngùỉm cẫnh ni non hng vơ. Nhúâ thïë
bïånh c khỗi hùèn.
Tûâ àêëy, Nguỵn Thiïëp nưíi tiïëng lâ võ cao êín. Ngûúâi ta
gổi ưng lâ dc niïn tiïn sinh. Vâo nùm 1780 - nùm Canh
T ưng àûúåc cha Trõnh Sêm triïåu ra Thùng Long vâ àïën
thấng hai nùm sau ưng lẩi trúã vïì. Nùm 61 tíi ưng thu
thêåp vùn thú, soẩn thânh têåp “Hẩnh am thđ cẫo” vâ viïët bâi
“Hẩnh am k” lûúåc thåt cåc àúâi mònh qua 60 nùm bêët
nhû .
Tûâ lc quay vïì sún trẩi, ưng sưëng trong cẫnh nghêo
tng vâ bìn phiïìn vò dên tònh qëc biïën.
Nùm Bđnh Ngổ (1786), Nguỵn Hụå kếo qn ra Bùỉc
diïåt Trõnh. Nguỵn Hụå sai sûá àûa thû vâ vâng, la lïn
sún trẩi múâi Nguỵn Thiïëp ra gip viïåc. Ưng gûãi trẫ phêìn
vêåt, viïët thû phc àấp thoấi thấc, vò l do kếm cỗi, tíi cao,
ëu àau vâ phẫi lo hûúng hoẫ, gia àònh. Lêìn thûá hai, rưìi
lêìn thûá ba, Nguỵn Hụå lẩi gûãi thû, sai sûá àïën múâi Nguỵn
Thiïëp ra gip nûúác. Lc nây Nguỵn Hụå àậ xûng lâ
Chđnh Bònh Vûúng, nhûng trong thû Nguỵn Hụå vêỵn tỗ rộ
thấi àưå chên thânh vâ kđnh trổng hïët mûåc.

Thïë mâ Nguỵn Thiïëp vêỵn khưng chõu ra!
Àïën thấng tû nùm Mêåu Thên (1788) trïn àûúâng ra
Thùng Long trûâ V Vùn Nhêåm, dûâng lẩi Lam Thânh (Hûng
Ngun) Nguỵn Hụå bên gûãi thû múâi Nguỵn Thiïëp
xëng hưåi kiïën. Lúâi thû vêỵn tha thiïët: “Nay thiïn hẩ khưën
khưí, khưng cng phu tûã cûáu gúä thò khưng biïët cng ai...”.
Khưng thïí tûâ nan, ưng àânh xëng ni. Vûâa gùåp mùåt
Nguỵn Hụå trấch ngay: “Àậ lêu nghe àẩi danh. Ba lêìn
cho túái múâi, tiïn sinh khưng thêm ra. tiïn sinh cho quẫ
nhên thùçng giùåc nhỗ, khưng à lâm kễ anh hng trong
thiïn hẩ chùng?”. Nguỵn Thiïëp trẫ lúâi: “Hún 200 nùm nay
quìn vïì tay hổ Trõnh hung bẩo. Vûúng múái àûa qn ra
mưåt lêìn mâ dûát àûúåc, lêåp lẩi nhâ Lï. Vúái danh nghơa lâ anh
hng thò ai lẩi chùèng theo, nối dưëi tưn vua àïí lâ tiïëng thò
hốa ra lâ mưåt kễ gian hng”. Nguỵn Hụå bên àưíi sùỉc
mùåt, ngưìi dõch ra vâ tiïëp àậi rêët trổng. Tuy vêåy, Nguỵn
Thiïëp vêỵn chûa chõu ra gip, Nguỵn Hụå khưng thêët
vổng, vêỵn u cho ưng viïåc chổn àêët dûång àư úã Ph Trẩch
(Lam Thânh), rưìi úã n Trûúâng (tûác lâ Phûúång Hoâng
Trung Àư).
Cëi thấng mûúâi nùm êëy hai mûúi vẩn qn Thanh
theo chên Lï Chiïu Thưëng kếo vâo Thùng Long. Ngây 25
Nguỵn Hụå lïn ngưi hoâng àïë úã Ph Xn, lêëy niïn hiïåu
Quang Trung, rưìi gêëp rt hưåi qn Thu bưå thêìn tưëc tiïën
ra Bùỉc. Àïën Nghïå An, Nguỵn Hụå triïåu Nguỵn Thiïëp
àïën hỗi phûúng lûúåc. Nguỵn Thiïëp dộng dẩc trẫ lúâi:
“Ngûúâi Thanh úã xa túái, mïåt nhổc, khưng biïët tònh hònh khố
dïỵ thïë nâo, thïë nïn chiïën th tiïën vâo. Vâ nố cố bng
khinh àõch. "Thêìn xin hai chûä "Thêìn Tưëc" vâ chó trong
vông 10 ngây lâ nhâ vua cố thïí quết sẩch giùåc Thanh!".

Hụå mûâng lùỉm, trẫ lúâi: “Ưng nối húåp l tưi”.
Sau ngây àẩi thùỉng qn Thanh, vua Quang Trung vïì

àïën Nghïå An vâo thấng ba, lẩi sai sûá àïën múâi Nguỵn
Thiïëp àïën bân qëc sûå. Vua Quang Trung ban thûúãng
cho Nguỵn Thiïëp nhiïìu bưíng lưåc, nhûng ưng dêng súá tûâ
chưëi. Nhâ vua lẩi xëng chiïëu bùỉt ưng phẫi nhêån: “Trêỵm
ba lêìn xa giấ Bùỉc Thânh , tiïn sinh àậ chõu ra bân chuån
thiïn hẩ. Ngûúâi xûa bẫo rùçng: “Mưåt lúâi nối mâ dêng nưíi cú
àưì”. Tûâ àố Nguỵn Thiïët àậ thûåc sûå cưång tấc vúái Têy Sún.
Nguỵn Hụå rêët trổng vổng vâ mën dng tâi nùng ca
ưng, àưìng thúâi mën dng ẫnh hûúãng ca ưng àïí chiïu
têåp sơ phu Bùỉc Hâ vưën kđnh trổng ưng.
Vâo thấng bẫy nùm Tên Húåi (1791) tiïëp chiïëu triïåu
ca vua Quang Trung, Nguỵn Thiïëp vâo Ph Xn. Ưng
dêng lïn vua ba viïåc thiïët ëu: mưåt lâ qn àûác, hai lâ
nhên têm, ba lâ lån hổc phấp. Sau cåc hưåi kiïën chûa
àêìy 10 ngây, Nguỵn Thiïëp vïì àïën sún cûúác thò vua
Quang Trung àậ cố chiïëu truìn: “Ưng tíi, àûác àïìu cao,
têët cẫ sơ phu àïìu trưng ngống nhû ni Thấi Sún, sao Bùỉc
Àêíu. Nay trong nûúác àậ n, trêỵm toan hûng khúãi chđnh
hổc. Ưng àậ lêëy hổc thåt biïån rộ bïn tâ, bïn chđnh. Nay
ban cho ưng hâm chûác Sng chđnh viïån trûúãng cho ưng
hiïåu Ca Sún tiïn sinh vâ giao cho ưng chun coi viïåc dẩy
hổc”.
Nhâ vua lẩi u cho ưng tưí chûác viïåc dõch ra qëc êm
vâ ch thđch sấch tiïíu hổc, tûá thû vâ cấc kinh thû, thû dõch,
àưìng thúâi gip viïåc dõch thåt cho Hoâng giấp Bi Dûúng
Lõch. Cng vúái viïåc lêåp trûúâng (tûác lâ nhû thû viïån bêy
giúâ), dõch sấch theo lúâi têu ca Nguỵn Thiïëp. Vua Quang

Trung rêët chõu àổc sấch. Chùỉc lc nây Nguỵn Thiïëp cng
cố phêìn thoẫ chđ.
Vua Quang Trung àưìng àïí Nguỵn Thiïëp vêỵn úã sún
trẩi mâ vêỵn cố thïí àem súã hổc ra thi thưë gip àúâi. Tiïëc
thay cåc gùåp gúä chûa àûúåc bao lêu thò vua Quang Trung
àưåt ngưåt qua àúâi vâo ngây 29 thấng 7 nùm Nhêm T
(16/9/1972). Mêëy thấng sau, khi àậ minh lùng Quang
Trung, Nguỵn Thiïëp trẫ hïët bưíng lưåc, sưëng cẫnh nghêo
tng trïn Bi Phong, dẩy hổc vâ àổc sấch. Tuy vêåy, cấc
trêën quan Nghïå An vêỵn kđnh trổng ưng vâ vâo dõp Tïët ln
gûãi tiïìn hóåc vêåt phêím lïn biïëu. Lc nây nhâ Têy Sún suy
ëu dêìn, vua Cẫnh Thõnh nhỗ tíi bên xëng chiïëu vúâi
Nguỵn Thiïëp vâo Ph Xn àïí “... Trưng mong tiïn sinh
vâo gip àúä vâ khun bẫo”. Khi Nguỵn Thiïëp vâo àïën
núi, Quang Toẫn (tûác vua Cẫnh Thõnh) hỗi vïì qn sûå. C
trẫ lúâi: “khưng thïí lâm àûúåc”. C khun vua lïn trẫ lẩi àêët
àậ xêm chiïëm, lui vïì giûä Kinh Àưng ngộ hêìu múái cố cú
cûáu vận”. Xin súám dúâi àư ra Thùng Long, cưë kïët nhên têm,
dûå bõ thi hânh phếp tùỉc”.
Khi Nguỵn Ấnh àấnh chiïëm Ph Xn, Nguỵn Thiïëp
bõ mùỉc kểt tẩi àố. Nguỵn Ấnh triïåu ưng àïën hỗi: “Nghe
ngûúâi lâm thêìy Têy Sún, sao lẩi àïí cho ta ra àêy àûúåc?”Ưng trẫ lúâi: “Cố 8 àiïìu trong sấch “trung dung”. Ngûúâi giỗi
thò lâm àûúåc, ngûúâi khưng giỗi thò khưng lâm àûúåc”.
Nguỵn Ấnh bên tiïëp àậi tûã tïë, rưìi xëng chó cho ưng vïì.
Nùm êëy, Nguỵn Thiïëp 79 tíi. Hai nùm sau ưng khưng
bïånh mâ qua àúâi àïí lẩi cho bao thïë hïå mưåt têëm gûúng
sấng chối, mưåt nhên cấch lúán ca kễ sơ: u nûúác, thûúng
dên. “Ph qu khưng mâng, nghêo nân khưng àưíi, uy v
khưng khët”.


VÙN HIÏËN 21
VIÏÅT NAM


TÛÂ TRONG DI SẪN

LÂNG CƯÍ

DÛÚNG LƯI
PHC TOẪN

Lâng Dûúng Lưi thåc xậ Tên
Hưìng, Tûâ Sún, Bùỉc Ninh nùçm
giûäa hai àûúâng qëc lưå 1A vâ 1B,
cấch trung têm Th àư Hâ Nưåi
chûâng 20 cêy sưë vïì phđa Àưng
Bùỉc. Àêy lâ mưåt lâng cưí, cố rêët
súám úã vng àưìng bùçng Bùỉc Bưå.
Vng qụ nây àêët àai mâu múä,
phò nhiïu, dên cû àưng àc nïn
cố nhiïìu thån lúåi cho viïåc sẫn
xët cêy trưìng, lâm nghïì ph,
bn bấn vâ phất triïín vùn hoấ
xậ hưåi. Àùåc biïåt, Dûúng Lưi lẩi cố
mưåt võ thïë quan trổng gùỉn bố

Thúâi gian chûa àûúåc bao lêu, àng mưåt cấi cố tin
“àưång trúâi”: cư Th hưå úã cha tûå nhiïn “khưng chưìng
mâ chûãa”! Dên lâng sûãng sưët bân tấn xưn xao. Cư gấi
thò hưí thển ti nhc, chùèng biïët phên bua thïë nâo. Cư

àau bìn “cêìm lông ra khỗi mấi tam quan” àânh trúã
vïì cấi quấn nhỗ bấn hâng vùåt àïí kiïëm sưëng ni thên
vâ chúâ ngây sinh núã...
Rưìi mưåt àïm mûa giố ngây 12 thấng 2 nùm Giấp
Tët (974) tẩi xốm Àûúâng Sau, trong cấi quấn nhỗ ven
àûúâng bưỵng cố ấnh hâo quang sấng rûåc vâ tiïëng trễ
khốc oa oa lêën ất cẫ tiïëng sêëm chúáp. Ba bâ hâng xốm
vưåi vậ chẩy sang, mưỵi ngûúâi mưåt tay cùỉt rưën, tùỉm rûãa,
lêëy tậ êëm cho àûáa bế... Hổ mûâng rúä reo lïn: “Con
trai” vâ bïë àûáa trễ àïën cấi chộng tre cư Ngâ nùçm. Cư
gấi khưën khưí àố mûâng rúi nûúác mùỉt vâ ưm chùåt àûáa
con vâo lông. Mêëy bâ vui vễ gic cư àùåt tïn cho con.
Cư gấi nghển ngâo xc àưång nối: “Lâng ta lâng Diïn

Àònh Sêëm.

N

gây êëy, lâng Diïu ín (tïn c) múái cố hai xốm
Tiïën Tâi, Tiïën Lưåc vâ ngûúâi úã vêỵn côn thûa
thúát, vùỉng vễ. Giấp phđa àưng bùỉc lâng lâ con
àûúâng “cấi quan” chẩy tûâ Àưng Ngân (ph Tûâ Sún)
vâo cha Phêåt Tđch (Vẩ Phc Tûå). ÚÃ cấi quấn nhỗ àêìu
lâng, cố mưåt cư gấi trễ, xinh àểp, bấn nûúác chê xanh vâ
quâ vùåt. Cư àang mang thai, ài lẩi nùång nhổc, nûúác da
mai mấi, nết mùåt hiïìn tûâ àưn hêåu lc nâo cng tûúi
cûúâi cúãi múã vúái mổi ngûúâi. Nhûng nïëu ai tinh , sệ
nhêån ra trong àưi mùỉt àen sêu thùèm êëy êín chûáa mưåt
niïìm suy tû, lo lùỉng...
Cư gấi êëy tïn Ngâ, “con ưng bâ hổ Phẩm trong

lâng...”, tûâ nhỗ àậ nûác tiïëng nïët na xinh àểp, lẩi hay
lam hay lâm. Nhâ nghêo, mể cha giâ ëu, cư phẫi ài
lâm thụ cho cấc nhâ ph hưå, chûác sùỉc trong vng. Sau
khi cha mể lêm bïånh qua àúâi, do sûå quen biïët tûâ trûúác,
Thiïìn sû Vẩn L Hẩnh tr trò úã cha Tiïn Sún (Thiïn
Têm Tûå) nhêån cư “vâo lâm Th hưå trưng nom, quết
dổn vâ tûúái rau... tẩi cha”.

22 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

ín, thưi, cûá gổi tïn chấu lâ cu ín, cấc bâ ẩ!”
Thêëm thóỉt cêåu bế àậ lïn 3 tíi, nùm Àinh Sûãu
(977) àûúåc Vẩn L Hẩnh “mấch mưëi”, cư gấi hổ Phẩm
àûa con sang nhâ cha Cưí Phấp (lâng Àẩi Àònh) cho
nhâ sû cha nây lâ L Khấnh Vùn “lâm con ni” àïí
àûúåc “ùn mây cûãa Phêåt” vâ theo hổc vộ cưng, thû
phấp... Tûâ àêëy, cêåu bế àûúåc mang cẫ hổ tïn hoân hẫo:
L Cưng ín. Vâ 27 nùm sau, cêåu bế àûúåc sinh ra úã cấi
quấn nhỗ xốm Àûúâng Sau lâng Diïn ín êëy chđnh lâ
vua L Thấi Tưí - Võ vua khúãi nghiïåp Vûúng triïìu L,
khai sấng nïìn vùn minh Àẩi Viïåt vâ tẩo lêåp lïn Kinh
thânh Thùng Long - Th àư Hâ Nưåi ngây nay!
Àïën cëi triïìu Lï thò lâng Diïn ín àûúåc àưíi tïn lâ
Dûúng Lưi. Cấi tïn nây cng gùỉn liïìn vúái bưëi cẫnh lõch
sûã hưìi àố: Nùm Bđnh Ngổ (1006), triïìu àònh nhâ Lï
ngây mưåt suy àưìi. Lï Phong Àơnh giïët anh lâ Lï Long
Viïåt cûúáp ngưi vua vâ lâm nhiïìu àiïìu h bẩi, tân ấc.
Qìn thêìn trong triïìu bêët phc, dên chng khùỉp núi
cùm giêån oấn húân... Cng lc nây, úã Chêu Cưí Phấp liïn



tiïëp xët hiïån nhûäng bâi sêëm, bâi khuën, bâi kïå vâ
thú ph nưåi dung àïìu nối lâ “Nhâ Lï àậ suy tân, nhâ
L sệ lïn thay”. Tûúng truìn rùçng: Hưìi àố úã lâng
Diïn ín àậ xẫy ra mưåt hiïån tûúång k lẩ. Trúâi khưng
mûa, khưng giố bưỵng cố mưåt tiïëng sết lúán àấnh vâo
cêy gẩo cẩnh cha Minh Chêu (Cha Lû) tung ra mưåt
mẫnh vẫi àiïìu cố bâi “ Sêëm ngûä”:
Gưëc cêy thùm thùèm
Ngổn cêy xanh xanh
Cêy hoa àâo rng
Mûúâi tấm hẩt thânh
Àưng mùåt trúâi mổc
Têy sao nấu hònh
Khoẫng sấu, bêíy nùm
Thiïn hẩ thấi bònh
Bâi “Sêëm ngûä” trïn nhû “àiïìm Trúâi” bấo trûúác sûå

Cha Cân Ngun.

ra àúâi ca nhâ L. Quẫ nhiïn, nùm Canh Tët (1010)
L Cưng ín àùng quang lïn ngưi Hoâng àïë. Sau sûå
kiïån nây, cấi tïn lâng Dûúng Lưi ra àúâi. “Lưi” cng lâ
“Sêëm” nïn dên chng trong vng thûúâng gổi nưm lâ
“kễ Àònh” hay “Àònh Sêëm”
Lâng Dûúng Lưi ngây nay gưìm 5 xốm: Tiïën Tâi,
Tiïën Lưåc, Àûúâng Sau (Àònh), Xốm Lễ (Trung Hoâ) vâ
xốm múái (Cưíng Cha) vúái 30 dông hổ, 765 hưå vâ 3.800
khêíu. Nhûäng nùm gêìn àêy, mêåt àưå dên sưë tùng, àïí

ph húåp vúái àõa dû vâ àiïìu kiïån thûåc tïë, xốm Trung
Hoâ àậ lêåp àún võ hânh chđnh thânh mưåt thưn riïng.
Nhûng vïì mùåt tònh cẫm huët thưëng, sinh hoẩt tđn
ngûúäng têm linh vêỵn lâ anh em mưåt nhâ, mưỵi khi viïåc
lâng lẩi ghế vai cng nhau gấnh vấc.
ÚÃ lâng Dûúng Lưi cố mưåt hïå thưëng di tđch lõch sûã
vùn hốa vâ kiïën trc nghïå thåt àêåm àùåc gưìm: Àònh,
Àïìn, Cha, Vùn chó, nghê Miïëu... rêët àấng tiïëc àậ bõ
phấ ài mưåt sưë...! Nhûng hiïån tẩi vúái nhûäng tïn lâng,
tïn àêët, tïn sưng, ngộ xốm, cấnh àưìng... vêỵn nhùỉc nhúã

ngûúâi dên Dûúng Lưi nhúá vïì cưåi ngìn mưåt Vûúng
triïìu. Núi àêy côn lûu giûä àûúåc rêët nhiïìu cưí vêåt nhû:
8 chiïëc ngai vua, 8 bâi võ, 9 àẩo sùỉc phong, chng
àưìng, bia àấ, hoânh phi, cêu àưëi vâ cấc têåp sấch tẩp
vùn cưí... Àêy lâ nhûäng sûã liïåu vư cng qu giấ àïí lẩi
cho àúâi sau.
Lâng Dûúng Lưi nưíi tiïëng cố mưåt ngưi Àònh lúán.
Àònh àûúåc xêy dûång vâo thúâi Lï, nùm Bđnh Dêìn
(1626), niïn hiïåu Vơnh Tưå thûá 6. Àònh thúâ Mể vua L
Cưng ín: “Tun Bẫo Thấi hêåu àûúng cẫnh Thânh
hoâng” vâ Bất võ Tiïn hoâng L triïìu (8 võ vua nhâ L).
Ngưi àònh dûång lïn mưåt dẫi àêët àểp, cao rấo úã phđa
àưng nam lâng, bïn phẫi lâ dông Tiïu Tûúng nûúác
trong vùỉt bùỉt ngìn tûâ Loa Hưì (Àïìn Àêìm) chẫy ra
sưng Thiïn Àûác, phđa bùỉc lâ ngổn Thiïn Sún cố tûúång
Thiïìn Ưng sûâng sûäng hoâi vổng vïì àïìn L triïìu

Cha Cha Lû.


Thấnh Mêỵu. Phđa àưng vâ trûúác mùåt àònh lâ dậy ni
Àẩi Sún chẩy dâi xa túái cha Phêåt Tđch trêìm mùåc, uy
nghiïm.
Vâo àònh lâng Dûúng Lưi, ta phẫi qua mưåt toâ ng
mưn tam têìng (5 cûãa 3 têìng). Àêy lâ mưåt toâ cưíng lúán,
cố giấ trõ kiïën trc nghïå thåt cao, rêët hiïëm úã vng
Kinh Bùỉc. Cưíng cao hún 10 mết, 3 têìng, cûãa vôm, mấi
ngối ưëng, àưìng tr, àên lưìng, lûúäng long chêìu nguåt.
Àûúâng nết cẫi àùỉp hoa vùn, chûä Hấn tinh xẫo. Cấc con
giưëng, viïìn mấi, àêìu tr, àao cën .v..v.. àẩt trònh àưå
àiïu luån khiïën khấch tham quan phẫi sûãng sưët,
khêm phc.
Chïëch sau àònh lâ cha Cha Lû (Minh Chêu). Cùn
cûá vâo Cha Lû tûå bõ (Bia cha Cha Lû) dûång ngây
mưìng 7 thấng 4 nùm Vơnh Tưå 6 ( 1624) cho biïët: Cha
khúãi cưng ngây 13 thấng 10 nùm Qu Húåi, àïën thấng
Giïng nùm sau (Giấp T) thò hoân thânh vâ ngây
mưìng 3 thấng 3 dûång bia cưng àûác. Nhûng dûåa vâo
nưåi dung lúâi vùn trïn quẫ chng àưìng “ Cha Lû tûå

VÙN HIÏËN 23
VIÏÅT NAM


TÛÂ TRONG DI SẪN
chung” (chng cha Cha Lû) àc ngây 13 thấng 3
nùm Mêåu T àúâi Minh Mïånh (1828) do cûã nhên Trêìn
Lai Ph soẩn, cố ghi...“ Dûúng Lưi lâ êëp thang mưåc ca
Thấnh Mêỵu L triïìu, xa xûa àậ cố cha Cha Lû vâ
cha Cân Ngun, cẫ hai cha àïìu cố bia. Vâo nùm

Bđnh Ngổ triïìu L àïìu bõ thêët lẩc...”. Nhû vêåy, nïëu tđnh
trong 216 nùm, Vûúng triïìu L thò cố 3 nùm Bđnh Ngổ:
1066, 1126, 1186. Nïëu nhû vùn chng àậ ghi bia cha
mêët mưåt trong 3 nùm trïn thò cng cấch àêy khoẫng
800 àïën 900 nùm. Búãi vêåy cấc nhâ nghiïn cûáu sûã hổc
cho rùçng: Cha Cha Lû lâng Dûúng Lưi àậ cố rêët lêu
àúâi vâ cố lệ àïën thúâi Lï thò trng tu lẩi.
Ngoâi ra, lâng Dûúng Lưi côn cố àïìn “L triïìu
Thấnh Mêỵu” thúâ riïng bâ Phẩm Thõ úã ngoâi cấnh àưìng
trong khu “Sún lùng cêëm àõa”. Dên lâng àậ lêëy ngây
sinh ca vua L Cưng ín ( 12/2 êm lõch) múã hưåi lâng.
Ngây xûa, lïỵ hưåi Dûúng Lưi tưí chûác rêët to vâ kếo dâi
gêìn chc ngây. Àùåc biïåt nghi thûác tïë lïỵ úã trong àònh rêët
uy nghiïm, long trổng. Côn tc lïå rûúác thò rêët àưng vâ
hoânh trấng, àoân ngûúâi kếo dâi hâng nûãa cêy sưë, sët
tûâ Àïìn vïì Àònh (Vúái nghơa “nhâ Vua àốn mể vïì dûå
hưåi”! Dûúng Lưi cng lâ lâng cố truìn thưëng thûúång
vộ vúái “lô vêåt” nưíi tiïëng úã vng Cưí Phấp, vúái nhûäng
“àư Sûãu”, “àư Chónh” àậ àẩt danh hiïåu cêëp kiïån
tûúáng miïìn Bùỉc. Do vêåy nhûäng ngây hưåi lâng, súái vêåt
lâ núi sưi àưång nhêët, àûúåc nhiïìu àư cố tiïëng khùỉp núi
vïì dûå giẫi. Tiïëng hô reo núi bậi vêåt vûâa dûát thò tiïëng
trưëng chêo àậ rưån rậ nưíi lïn. Vưën lâ “àêët chêo” nïn úã
lâng Dûúng Lưi hêìu nhû ai cng biïët hất vâ rêët nhiïìu
ngûúâi hất hay. Cố lc lâng cố túái 4 àưåi vùn nghïå (2 àưåi
chêo, 1 àưåi cẫi lûúng vâ 1 àưåi quan hổ). Cấc “c trm”,
liïìn anh liïìn chõ, cấc àâo kếp úã Dûúng Lưi àậ ài diïỵn
rêët nhiïìu núi vâ gip àúä xêy dûång phong trâo cho
nhiïìu àõa phûúng kïët nghơa. Ngoâi ra, trong nhûäng
ngây hưåi lâng côn cố nhiïìu trô vui nhû cúâ tûúáng, chổi

gâ, hất quan hổ dûúái thuìn, trïn àònh, thi lâm bấnh,
nêëu cúm, tïm trêìu cấnh phûúång.v..v..rêët vui nhưån vâ
thu ht ngûúâi quanh vng àïën xem rêët àưng. Búãi vêåy
dên gian múái cố cêu “Kếo hưåi kễ Àònh”!
Bao thïë k qua, Dûúng Lưi àậ àûúåc àấnh giấ lâ mưåt
lâng qụ cố truìn thưëng vùn hiïën, cấch mẩng. Qua
hai cåc khấng chiïën chưëng Phấp vâ M, hún 300
ngûúâi con lâng Dûúng Lưi àậ lïn àûúâng chiïën àêëu bẫo
vïå Tưí qëc; 69 liïåt sơ àậ hiïën trổn cåc àúâi, 46 thûúng
binh àïí lẩi mưåt phêìn cú thïí núi chiïën trûúâng vâ 2
ngûúâi mể anh hng àậ dêng hiïën nhûäng àûáa con u
qu ca mònh cho non sưng àêët nûúác!
Trong lao àưång sẫn xët, thúâi k nâo lâng Dûúng
Lưi cng lâ “àiïím sấng àiïín hònh” vïì phong trâo thêm
canh tùng nùng sët la, lâ lấ cúâ àêìu àẩt 8 têën thốc 1
ha ca tónh Hâ Bùỉc c. Mc tiïu “àûa chùn ni lïn
thânh ngânh chđnh”, Dûúng Lưi cng lâ Húåp tấc xậ
àiïín hònh ca toân qëc, àûúåc tùång thûúãng nhiïìu
hn chûúng lao àưång, bùçng khen vâ àûúåc cấc àưìng

24 VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

chđ lậnh àẩo cêëp cao ca Àẫng, Nhâ nûúác vïì àưång viïn
khen ngúåi.
Sau ngây àêët nûúác thưëng nhêët, chuín sang nïìn
kinh tïë thõ trûúâng Dûúng Lưi cng hoâ nhõp vâo sûå àưíi
múái chung ca xậ hưåi. Lâ mưåt lâng thìn nưng, trûúác
kia chó quanh nùm lâm rång àưåc canh cêy la, nay àậ
phất triïín nhiïìu ngânh nghïì khấc àïí hưỵ trúå cho sẫn

xët, nêng cao mûác sưëng cho nưng dên. Sưë ngûúâi thi
vâo cấc trûúâng àẩi hổc, cao àùèng ngây câng nhiïìu.
Hâng loẩt ngûúâi con trong lâng àậ cố hâm cêëp, hổc võ,
danh hiïåu nhû: Nghïå nhên “ bân tay vâng”, Nhâ giấo
ûu t, Låt sû, Bấc sơ, K sû, Thẩc sơ, Kiïën trc sû vâ
nhiïìu ngûúâi àậ trúã thânh lậnh àẩo ch chưët cấc cú
quan, àoân thïí...
Lâng cưí Dûúng Lưi àang tûâng ngây thay da àưíi
thõt. Nhâ cao têìng san sất mổc lïn, vâo lâng ban àïm
ngúä nhû thânh phưë. Trïn cấnh àưìng lâng mưåt khu
cưng nghiïåp lúán àang khêín trûúng xêy dûång. La,
khoai, rau mâu xanh mûúát dûúái nhûäng mấi tưn, lô cao
nhâ mấy. Cẫ lâng khưng côn mưåt mấi nhâ tranh,
khưng côn ngûúâi thiïëu bûäa, chó côn “lo” sùỉm sûãa tiïån
nghi...
Vïì lâng Dûúng Lưi hưm nay, du khấch sệ ngúä
ngâng vïì sûå àưíi thay nhanh àïën chống mùåt. Nhûng
côn mưåt àiïìu bêët ngúâ l th nûäa lâ úã lâng qụ nây cố
nhiïìu sûå trng lùåp vúái kinh thânh Thùng Long-Hâ
Nưåi: 5 cưíng lâng - 5 cûãa ư; 3 cêy cêìu (bùçng àấ) qua
dông Tiïu Tûúng - Hâ Nưåi cố 3 cêìu qua sưng Hưìng; 36
ngộ bân cúâ - 36 phưë phûúâng, Cân Ngun tûå - Cân
Ngun àiïån...
Ngoâi ra côn con sưë 8. Vêng! Con sưë 8 rêët quen
nhûng cng rêët k lẩ, huìn bđ: Lâng Dûúng Lưi thúâ 8
vua nhâ L thò cố 8 núi thúâ cng, 8 giấp hổ lâm giưỵ
vua, 8 phûúâng, 8 hưåi, cêy àa 8 cânh cẩnh àònh, 8 cêy
quếo (mỵm) úã cha Cân Ngun, 8 cêy nhận nưìng
hai bïn sên Rưìng, 8 thûá bấnh thûúâng lâm trong nhûäng
ngây tiïët lïå vâ hưåi lâng...

Hiïån nay, lâng Dûúng Lưi àang têåp trung sûác
ngûúâi, sûác ca tu bưí, tưn tẩo vâ giûä gòn cho qìn thïí di
tđch lõch sûã vùn hốa ngây thïm khang trang sẩch àểp
àïí tiïën túái k niïåm 1000 nùm Thùng Long - Hâ Nưåi.
Àùåc biïåt, vûâa qua ngưi cha Cha Lû àậ àûúåc Nhâ
nûúác, àêìu tû cng nhên dên àống gốp, cưng àûác xêy
dûång lẩi. Sau hún 6 thấng thi cưng àậ khấnh thânh vúái
trõ giấ trïn 750 triïåu àưìng trûúác sûå hên hoan vui mûâng
ca àưng à àẩi biïíu cấc cêëp, khấch thêåp phûúng vâ
toân thïí dên lâng...
Àêët nûúác nhû mưåt con Rưìng lúán àang bay lïn...
Lâng Dûúng Lưi cng àang trong àâ thay àưíi, tiïën bưå,
vùn minh nhanh chống. Qụ hûúng L triïìu Thấnh
Mêỵu “Àònh Sêëm danh hûúng”, “Dûúng Lưi phất tđch”
sệ mậi mậi lâ àiïím sấng huìn thoẩi lung linh, lâ
“lâng vùn hoấ” giêìu àểp tiïu biïíu ca miïìn qụ Bùỉc
Ninh - Kinh Bùỉc!


PHẨM KIM THANH

Tûúng truìn, ngay cẩnh mưåt
bïën bïn búâ Tẫ sưng Hưìng cố hai
cêy bưì àïì lúán, cao túái mêëy chc
mết, bống tỗa rúåp cẫ bïn nây. Vò
thïë, tûâ thúâi L, Bưì Àïì àậ trúã

Ẫnh: Nhêåt Nam.

Àẩi bẫn doanh Bưì Àïì


Hònh ẫnh vua Lï Thấi Tưí trẫ lẩi gûúm thêìn àûúåc tấi hiïån trïn hưì Gûúm.

C

ôn cấch búâ Hûäu khưng xa, ngay bïn hưì Hoân
Kiïëm cố thấp Bấo Thiïn cao ngêët nïn cấc thêìy
phong thy cho rùçng hai cêy Bưì Àïì vâ thấp Bấo
Thiïn àưëi xûáng nhau thò d thùng trêìm, Thùng Long ngân
àúâi vêỵn lâ mẫnh àêët thiïng.
Qua cấc triïìu àẩi phong kiïën vâ cho àïën àêìu thïë k
XIX, àêët Bưì Àïì àûúåc àưíi tïn thânh Lêm Hẩ Ấi Mưå vâ Lêm
Hẩ Ph Hûåu, sau àố lẩi àưíi thânh Ph Viïn, nay thåc
phûúâng Bưì Àïì, qån Long Biïn.
Thấng Giïng nùm Àinh Mi (1427), Lï Lúåi - Nguỵn
Trậi quët àõnh chuín àẩi bẫn doanh ca nghơa qn
Lam Sún tûâ Têy Ph Liïåt (nay thåc xậ Ng Hiïåp, huån
Thanh Trò) lïn bïën Bưì Àïì àïí tiïån cho viïåc chó huy chiïën
dõch vêy thânh Àưng Quan. Lï Lúåi cho dûång lêìu nhiïìu
têìng vâ hùçng ngây, ưng lïn têìng cao nhêët quan sất àõch.
Têìng dûúái, Nguỵn Trậi soẩn thẫo thû tûâ, chiïëu biïíu cho
Lï Lúåi àïí d Vûúng Thưng ra hâng. Nhên dên cấc lâng xậ
xung quanh nghe tiïëng nghơa qn Lam Sún àậ nư nûác
tông qn vâ phc v chiïën àêëu. Cố cêu àưìng dao:
Nhong nhong ngûåa Ưng àậ vïì
Cùỉt cỗ Bưì Àïì cho ngûåa Ưng ùn
Chđnh tẩi àẩi bẫn doanh Bưì Àïì, Nguỵn Trậi àậ viïët
hâng chc bûác thû d hâng cấc tûúáng giùåc àang cưë th úã
thânh Àưng Quan vâ cấc thânh khấc nhû Diïu Àiïu, Cưí
Lưång... Quan trổng nhêët, khố khùn nhêët lâ d hâng Vûúng

Thưng. Àố chđnh lâ kïë sấch “mûu phẩt têm cưng”, gốp
phêìn quan trổng vâo thùỉng lúåi ca nghơa qn Lam Sún.
Nhûäng bûác thû d hâng àêìy tđnh chiïën àêëu nhûng cng
thêëm àêåm tinh thêìn nhên nghơa ca Nguỵn Trậi, sau nây
àûúåc têåp húåp trong sấch “Qn trung tûâ mïånh têåp”. Ưng
côn soẩn bâi vùn cho Hưåi thïì úã phđa Nam thânh Àưng
Quan khi giùåc Minh do Vûúng Thưng thưëng lơnh tûâ trong
thânh ra hâng vâo ngây 22-11-1427.
Lêìn àêìu tiïn trong lõch sûã, trïn mẫnh àêët Bưì Àïì,
Nguỵn Trậi lâ ngûúâi àêìu tiïn viïët bẫn giao ûúác - mưåt loẩi
hiïåp ûúác cho qn àõch tûå xûng lâ thiïn triïìu hng mẩnh
àậ àêìu hâng qn dên Àẩi Viïåt khưng àiïìu kiïån, hển àïën
thấng Chẩp nùm Àinh Mi sệ rt qn vïì nûúác. Cng tẩi
àẩi bẫn doanh nây, theo sấch “Kiïën vùn tiïíu lc” ca Lï
Qu Àưn, khi Lï Lúåi cho múã khoa thi àêìu tiïn vúái àïì bâi

“Hiïíu d thânh Àưng Quan”. Trong khoa thi, Àâo Cưng
Soẩn, ngûúâi xậ Thiïån Phiïën, huån Tiïn Lûä, tónh Hûng
n, àưỵ àêìu.
Tûå hâo vúái truìn thưëng anh dng ca qụ hûúng àêët
nûúác, nhên dên Bưì Àïì côn lûu truìn cêu ca:
Giùåc sang thò giùåc phẫi vïì
Giùåc àïën Bưì Àïì thò giùåc phẫi tan
Lïỵ àùng quang vâ qëc hiïåu Àẩi Viïåt
Thấng 3-1428, tẩi dinh Bưì Àïì, Lï Lúåi hưåi hổp tûúáng
lơnh, àõnh cưng ban thûúãng, àưìng thúâi tiïën hânh tưí chûác lẩi
bưå mấy nhâ nûúác àïí vâo thânh. Rùçm thấng Tû nùm Mêåu
Thên (1428), Lï Lúåi vâ mưåt sưë qìn thêìn tûâ doanh trẩi Bưì
Àïì dúâi sang thânh Àưng Quan lâm lïỵ àùng quang tẩi àiïån
Kđnh Thiïn, ban “Cấo bònh Ngư”, lêëy niïn hiïåu lâ Thån

Thiïn, lêëy lẩi qëc hiïåu Àẩi Viïåt, àưíi tïn thânh Àưng Quan
lâ Àưng Kinh. Ưng chia cẫ nûúác thânh 5 àẩo, àûáng àêìu
mưỵi àẩo lâ Hânh khiïín. ÚÃ ngưi chó àûúåc 6 nùm (14281433), nhûng tûâ núi “àïë àư ca mn àúâi” mâ L Cưng
ín àậ sấng sët lûåa chổn, Lï Lúåi xêy dûång nïìn mống
ca triïìu àẩi múái, múã ra bûúác phất triïín hûng thõnh cho àêët
nûúác. Trong Àẩi Viïåt sûã k toân thû, sûã gia Ngư Sơ Liïn àậ
ca ngúåi Lï Thấi Tưí: “Vua hùng hấi dêëy nghơa qn àấnh
dểp giùåc Minh. Sau 10 nùm thò thiïn hẩ àẩi àõnh. Àïën khi
lïn ngưi àậ êën àõnh låt lïånh, chïë tấc lïỵ nhẩc, múã khoa thi,
àùåt cêëm vïå, xêy dûång quan chûác, thânh lêåp ph huån,
thu thêåp sấch vúã, múã mang trûúâng hổc, cố thïí gổi lâ cố
mûu kïë xa rưång múã mang cú nghiïåp”.
Nùm 1882, khi thûåc dên Phấp chiïëm àûúåc thânh Hâ
Nưåi, nhiïìu cưng trònh vùn hốa quanh Hưì Gûúm bõ Phấp
phấ bỗ nhû cha Bấo Ên, mưåt phêìn ca àïìn Bâ Kiïåu vâ
àònh lâng Phc Tư àïí xêy bưët Hâng Trưëng (nay lâ tr súã
Cưng an qån Hoân Kiïëm). Cho àïën nay, cấc nhâ nghiïn
cûáu lõch sûã cng chûa hiïíu vò sao Kinh lûúåc sûá Hoâng Cao
Khẫi lẩi hûng cưng àïí xêy tûúång vua Lï bïn búâ Hưì Gûúm.
Ưng Hâ Àònh Àûác, ngûúâi cố nhiïìu nùm nghiïn cûáu ra
Hưì Gûúm àậ àïì nghõ Hâ Nưåi lêëy ngây Lï Lúåi àùng quang
(Rùçm thấng Tû) hùçng nùm lâm ngây hưåi àïí ngûúâi dên Hâ
Nưåi nối riïng, cẫ nûúác nối chung tûúãng nhúá vua Lï vâ
(HNM)
nhûäng bïì tưi hiïìn.

VÙN HIÏËN 25
VIÏÅT NAM