TIÏËN TÚÁI K NIÏÅM 50 NÙM ÀÛÚÂNG TRÛÚÂNG SÚN

MỂ QUẪNG BỊNH
THANH THẪO

Tûúång àâi Mể Sët

Mai cùỉt ngang Trûúâng Sún
Àïm nay nùçm nhâ mể
Vộng mùỉc chếo hai tûâng
Mâ ng say àïën thïë
Tûâ mai sưëng giûäa rûâng
Tûâ mai lâ chiïën sơ
Àïm cëi àêët Quẫng Bònh
Chng con lâ con mể
Nhûäng àûáa múái xa nhâ
Nùçm vộng côn nối múá
Hânh qn ngang búâ tre
Àïm cưìn lïn nưỵi nhúá
Mể mang êëm nûúác chê
Rốt vâo con tûâng àûáa
Ngưi nhâ vûâa dûång lẩi
Tốc mể bẩc nhiïìu rưìi
Mêëy nùm úã hêìm sêu
Àïën cưåt nhâ côn mc
Phấo bom câo mùåt àêët
Sưëng mêìn rùng mể úi?

Hïët gẩo thò àïën khoai
Kïí gò, thúâi cố giùåc
Sùỉn khư mể xùỉt lất

Ùn hoâi, cng quen thưi
Nhâ trûúác lúåp lấ gưìi
Nhâ sau thò lúåp àêët
Nhâ trûúác rưång ba gian
Nhâ sau lâ hêìm chêåt
Sau, trûúác vêỵn nhâ mònh
Côn tònh lâng, nghơa nûúác
Côn cấc con qua àêy
Côn Trûúâng Sún trûúác mùåt
Bom hùỉn thẫ àïm ngây
Mể n lông rùng àûúåc
Mể úi, àïën mai nây
Lâ chng con vûúåt dưëc
Àónh mưåt ngân linh mưåt
Àêìu tûúãng chẩm mùåt trúâi
Vûåc thùèm êìm tiïëng thấc
Ngúä ài vâo råt àêët

Ngûúâi ta bẫo Trûúâng Sún
Cao nhêët vâ sêu nhêët
Àûâng lo nhiïìu mể úi
Chng con rưìi qua têët!
Tûâ nhâ mể àïm nay
Mấi gưìi vâ hêìm àêët
Rấ khoai khư xùỉt lất
Mưåt êëm nûúác chê tûúi...
Chng con ài àấnh giùåc
Ngây tốc mể bẩc rưìi
Ng lẩi mưåt àïm thưi
Núi mưåt àúâi mể sưëng

Núi giố Lâo cất bỗng
Chõu hïët phêìn ti bom
Xế ngûåc múã con àûúâng
Vúái nhûäng ngûúâi ra trêån
Tûâ lông mể Quẫng Bònh
Trûúâng Sún thânh nhỗ lùỉm.


VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
Tẩp chđ xët bẫn 02 k/thấng
K chđnh ra ngây 25 hâng thấng
K chun àïì Vùn hốa - Kinh tïë ra ngây 10 hâng thấng
Giêëy phếp hoẩt àưång bấo chđ sưë 397/GP-BVHTT
vâ sưë 41/GP-SÀBS

Toâ soẩn - Trõ sûå
48 Hûúng Viïn - qån Hai Bâ Trûng - Hâ Nưåi
ÀT&Fax: 04.8210904
Email:
Vùn phông Ban chun àïì
Sưë 6 - lư 12 B Trung n - Trung Hôa - Hâ Nưåi
ÀT: (84.4) 2118229
Cú quan àẩi diïån tẩi TP.HCM
288B, An Dûúng Vûúng, Qån 5, TP.HCM
ÀT: 08.8353878

4.Nghïå thåt dên tưåc Viïåt Nam àûúåc
hoan nghïnh úã Nhêåt Bẫn


Cú quan àẩi diïån tẩi miïìn Trung vâ Têy Ngun
Têìng 5 Khấch sẩn Eiffel, 117 Lï Àưå, Àâ Nùéng
ÀT: 0511. 647529
Fax: 0511. 811972

7.Lïå àểp mûâng xn

Ch nhiïåm
GS Hoâng Chûúng

8.Phất triïín thïë mẩnh àa lơnh vûåc,
khai thấc hiïåu quẫ ch àïì nùm
Ngoẩi giao Vùn hoấ

41.Thêìy tưi: tiïíu khc thûá ba, nhûäng
àiïìu chûa nối

HOÂNG CHÛÚNG

BĐCH NGỔC

Tưíng biïn têåp
TS Phẩm Viïåt Long

HOÂNG TËN ANH

ÀINH VÙN ÀÛÁC

44.K niïåm xûa ca “anh lậo àa
tònh”

NGUỴN TRÛÚÂNG

46.GS Lï Vùn Thiïm - ngûúâi àùåt nïìn
mống cho giấo dc àẩi hổc Viïåt
Nam

10.Ngoẩi giao vùn hoấ
Phố Tưíng Biïn têåp Thûúâng trûåc
NB Nguỵn Thïë Khoa
Phố Tưíng Biïn têåp
NB Nguỵn Thïë K
TS Nguỵn Minh San
NB Trêìn Àûác Trung
Trûúãng ban Trõ sûå
NB Nguỵn Hoâng Mai
Giấm àưëc cú quan àẩi diïån tẩi TP.HCM
NB Vộ Thânh Tên
Phố Giấm àưëc cú quan àẩi diïån tẩi TP.HCM
NB Tõnh Hẫi
Thû k tôa soẩn
NB Tûâ My Sún
NB Tưë Hoa
Hưåi àưìng Biïn têåp
Thûúång tûúáng Nguỵn Nam Khấnh - GS V
Khiïu - GS.NSND Trêìn Bẫng - GSTS Trêìn Vùn
Khï - GS Trûúâng Lûu - GSVS Hưì Sơ Võnh - NS
V Mậo - GSTS Thấi Kim Lan - NSND. TS
Phẩm Thõ Thânh - NSND Àùång Nhêåt Minh - TS
Àoân Thõ Tònh - GSTS Nguỵn Thuët Phong
Trònh bây

Tûâ My Sún - Trõnh Tiïën Hng
Bòa 1:
Bâ chấu (àấ)
Tûúång ca Nguỵn Thõ Hôa
Tâi trúå phất hânh
Doanh nghiïåp sấch Thânh Nghơa
TP. Hưì Chđ Minh
In tẩi
Cưng ty in Cưí phêìn Sao Viïåt, Hâ Nưåi
Giấ:

22.000à

HÂ HUY KHOẤT
THẤI KIM LAN

13.Chûä Vẩn - mưåt biïíu tûúång cưí xûa
ca sûå tûâ bi

48.Nghïå thåt rưëi Tây
NGUỴN TËN LONG

50.Châng hổa sơ bấn mëi

NELI MAGDALINI SFIGOPOULOU

14.Lïỵ tïë Xậ Tùỉc

NGUỴN VÙN HỔC


52.Hm xấm miïìn Trung mưåt thã
THANH HOÂ

LÏ VIÏËT THỔ

16.Khưng nïn biïíu diïỵn Linh vêåt
trưëng àưìng

54.Hoâng Qunh Mai - Dõu dâng vâ
“say”...

DÛÚNG ÀỊNH MINH SÚN

20.Lâng Vẩc - Mưåt cội têm linh

PHẨM NGỔC ANH

56.Chêåp chúân lau sêåy...

LÏ BẤ LIÏỴU

22.Ngây nghinh ưng bïn vâm sưng
ưng Àưëc
NGUỴN LÏ HƯÌNG HÛNG

24.Tûâ nhûäng truìn thuët vïì
ngìn gưëc Quan hổ
NGUỴN THÏË KHOA

30.Ấnh sao bùng khưng bao giúâ tùỉt

NGUỴN N THÏË

34.Phẩm Ngổc Khụ, ưng lâ ai?
NGUỴN HUY THÙỈNG

38.Chïë Lan Viïn vâ hânh trònh “tòm
lẩi ta”
V QÌN PHÛÚNG

NGUỴN NGỔC TÛ

58.Cúm Hïën Hụë
TRÊÌN KIÏM ÐOÂN

60.Thiïn àûúâng Bẫo Sún
NGUỴN THÕ THU HÂ

62.Hưì Ba Bïí - Viïn ngổc xanh giûäa
rûâng Viïåt Bùỉc
V HẪI SA

64.Phûúång V - Lâng vùn hiïën
DIÏN KHẤNH

68.Mưåt vng tíi thú M trân àêìy
êm nhẩc Viïåt
NGUỴN THUËT PHONG

70.“Bẫn nùng” sùn ẫnh Marc Riboud



4.Vietnamese traditional art’s welcomed
in Japan
HOANG CHUONG

VU QUAN PHUONG

41. My teacher: the third small words,
those haven’t said yet

7. Good custom to celebrate new year
BICH NGOC

8.Develop strength of many fields,
exploit theme of diplomaticing culture
Year effectly

DINH VAN DUC

44. Old memory of “amorous fellow”
NGUYEN TRUONG

46. Prof Le Van Thiem - Man made basic
of Vietnamese education
HA HUY KHOAT

HOANG TUAN ANH

48. Art of Tay puppet


10. Diplomaticing culture

NGUYEN TUAN LONG

THAI KIM LAN

13. Swastika - an old symbol of
mercifulness
NELI MAGDALINI SFIOPOULOU

50. Paintist sells salt
NGUYEN VAN HOC

52. Tiger in the Medium Area one-time

14. To sacrifice to Land

LE VIET THO
THANH HOA

16. Do not perform relic of kettledrum

54. Hoang Quynh Mai - gentle and
passionate
PHAM NGOC ANH

DUONG DINH MINH SON

20. Vac Villagle - Area of spirit


56. Cane-brake dozes
NGUYEN NGOC TU

LE BA LIEU

22. Day of looking sideways rivulet into
Mr Doc River
NGUYEN LE HONG HUNG

24. Legend of the origin of Quan Ho
songs
NGUYEN THE KHOA

58. Mussel rice in Hue
TRAN KIEM DOAN

60. Bao Son paradise
NGUYEN THI THU HA

62. Ba Be Lake - Sapphire of Viet Bac
forest

28. Dong Nhac De Ba - Trinh Chua lady
NGOC ANH

30.Light of bolide is not put out
NGUYEN YEN THE

34. Pham Ngoc Khue, Who are you?
NGUYEN HUY THANG


38. Che Lan Vien and itinerary “look for
myself again”

VU HAI SA

64. Phuong Vu - cultural village
DIEN KHANH

68. Area of childhood in America‘s
brimful Vietnamese music
NGUYEN THUYET PHONG

70. Instinct to hunt for picture
Marc Riboud


SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN

NGHÏÅ THÅT DÊN TƯÅC VIÏÅT NAM

ÀÛÚÅC HOAN NGHÏNH ÚÃ NHÊÅT BẪN
GS HOÂNG CHÛÚNG

Nhêån lúâi múâi ca Tưíng cc Nghïå thåt
Nhêåt Bẫn (thåc Bưå Vùn hoấ Nhêåt Bẫn)
vâ Hiïåp hưåi Biïíu diïỵn Nghïå thåt Dên
gian Nhêåt Bẫn, Trung têm Nghiïn cûáu
Bẫo tưìn vâ Phất huy Vùn hoấ Dên tưåc àậ
tuín chổn mưåt sưë nghïå sơ xët sùỉc úã

Nhâ hất Chêo Viïåt Nam, cng cấc nghïå sơ
úã Trung têm Nghiïn cûáu Êm nhẩc dên
tưåc Viïåt Nam húåp thânh mưåt àoân nghïå
thåt 15 ngûúâi tham gia Liïn hoan Nghïå
thåt Biïíu diïỵn Dên gian Qëc tïë tẩi
Tokyo tûâ ngây 15-21/2/2009. Àoân àậ
cố hai bíi diïỵn rêët thânh cưng tẩi Nhâ
hất Qëc gia Tokyo vâ mưåt bíi tẩi hưåi
thẫo Qëc tïë vïì nghïå thåt trònh diïỵn dên
gian chêu Ấ úã Osaka, thânh phưë lúán thûá
hai ca Nhêåt Bẫn.

NSÛT Vên Quìn

C

hûúng trònh ca Àoân
mang túái liïn hoan qëc tïë
gưìm cố sấu tiïët mc. Múã
àêìu lâ bâi hất Múâi nûúác múâi trêìu,
thïí hiïån phong tc hiïëu khấch ca
ngûúâi dên Viïåt Nam àưëi vúái khấch
lẩ “Mưỵi khi khấch àïën chúi
nhâ/Àưët than quẩt nûúác, pha trâ
múâi ngûúâi xúi..”...Tiïëp theo lâ trđch
àoẩn chêo Thõ Mêìu lïn cha do
hai NSÛT Vên Quìn vâ Thu
Dung biïíu diïỵn. Tiïët mc àậ gêy

4


VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

hûáng th cho khấn giẫ Nhêåt Bẫn vò
ngûúâi Nhêåt vêỵn ngûúäng mưå Phêåt
giấo. Thêåm chđ hổ côn hiïíu vâ nối
àûúåc cêu “Nam mư a di àâ phêåt”
theo giổng Nhêåt. Sûå trng húåp vùn
hoấ êëy lâ nhûäng ëu tưë gêy hûáng
th cho khấn giẫ úã xûá mùåt trúâi
mổc. Àùåc biïåt tiïët mc hất xêím do
nhẩc sơ Mai Tuët Hoa biïíu diïỵn
vúái bâi “Cưng cha nghơa mể sinh
thânh” vúái cêy àân nhõ Mai Tuët
Hoa vûâa àân vûâa hất trong êm

àiïåu dõu ngổt thiïët tha sêu lùỉng,
khiïën cho cẫ hưåi trûúâng 1200 ngûúâi
nhû nđn lùång rưìi cëi cng vưỵ tay
kếo dâi. Khấn giẫ Nhêåt cng tỗ ra
rêët thđch th khi cấc cư gấi Quan
hổ mùåc ấo tûá thên, àưåi nốn quai
thao hất bâi “Mûúâi thûúng” cố
nhẩc àïåm vâ àiïåu hất àưi khưng
cố nhẩc àïåm. Àấng ch lâ àẩo
diïỵn Nhêåt côn cho Anh hai quan
hổ ài trïn chiïëc cêìu bùỉc tûâ cûãa
phông khấn giẫ vâo sên khêëu núi



“Thõ Mêìu lïn cha”

Mai Tuët Hoa vúái bâi xêím “Cưng cha
nghơa mể sinh thânh”

“Ba giấ àưìng”

Chõ hai quan hổ àang ngống chúâ...
rưìi hổ hất giao dun, bưåc lưå chêët
trûä tònh sêu lùỉng ca dên ca Viïåt
Nam. Tiïët mc cëi cng ca
chûúng trònh lâ Chêìu vùn - Ba giấ
àưìng do NSÛT Vên Quìn vâ tưëp
nûä biïíu diïỵn. Tuy hònh thûác biïíu
diïỵn vâ êm nhẩc rêët múái lẩ vúái
ngûúâi Nhêåt, nhûng ëu tưë têm linh
trong nưåi dung tiïët mc àậ hoân
toân chinh phc khấn giẫ xûá súã
hoa Anh àâo. Àùåc biïåt àïën phêìn
cëi tiïët mc, khi Bâ cha Thûúång
ngân ài trïn chiïëc cêìu phất lưåc thò

hai bïn cêìu khấn giẫ àûáng dêåy dú
tay hûáng lêëy nhûäng chiïëc oẫn nhû
àốn nhêån vêåt thiïng ca trúâi phêåt
ban cho. Rêët tiïëc lâ lưåc quấ đt mâ
ngûúâi xin thò quấ nhiïìu...
Dûúâng nhû Ban tưí chûác Liïn
hoan qëc tïë Tokyo mën dânh sûå

ûu tiïn cho Àoân Viïåt Nam, nïn
àậ sùỉp xïëp cho àoân biïíu diïỵn úã
phêìn cëi dâi hún vâ khi bíi biïíu
diïỵn kïët thc thò cấc nghïå sơ Viïåt
Nam àûúåc àûáng lẩi châo khấn giẫ
úã tiïìn àâi nhû mưåt sûå tưn vinh àùåc
biïåt. Tiïëp theo lâ cấc àoân Nhêåt ùn

mùåc rûåc rúä trong nhiïìu sùỉc mâu
dên tưåc bưỵng xët hiïån tûâ dûúái
“lông àêët” nhoi lïn, sau lûng hổ lâ
mưåt hâng tre trc xanh tûúi dûúái
lìng ấnh sấng àùåc tẫ câng lâm
cho sên khêëu vư cng rûåc rúä vâ
câng tưn thïm vễ àểp ca nhûäng
cư gấi Viïåt Nam. Cấc nghïå sơ Nhêåt
Bẫn tiïën dêìn ra tiïìn àâi sên khêëu
nùỉm tay cấc nghïå sơ Viïåt Nam rưìi
dng con vêåt thiïng kiïíu àêìu rưìng
àưåi lïn àêìu tûâng nghïå sơ Viïåt Nam
nhû ban phûúác lânh cho mưỵi
ngûúâi...

Àoân nghïå sơ Viïåt Nam giao Lûu vúái cấc nghïå sơ qëc tïë

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

5



SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN
Nïëu khấn giẫ úã Tokyo hêìu hïët
lâ nhûäng ngûúâi u nghïå thåt
phẫi mua vế rêët àùỉt trûâ khấch múâi
ca Bưå Vùn hoấ Nhêåt vâ Àẩi sûá
quấn ta thò úã Osaka-Sa Kai khấn
giẫ hêìu hïët lâ cấc nhâ nghiïn cûáu
Nhêåt,
Trung
Qëc,
Lâo,
Campuchia... Vâ nïëu úã sên khêëu
Nhâ hất Qëc gia Tokyo cûåc k
hoânh trấng vâ cûåc k nghiïm
ngùåt vúái khoẫng cấch giûäa ngûúâi
diïỵn vâ ngûúâi xem. (Khấn giẫ
khưng àûúåc tùång hoa, khưng àûúåc
àïën gêìn sên khêëu, khưng àûúåc
quay phim chp ẫnh...) thò úã SaKai ngûúâi xem dïỵ dâng tiïëp cêån
vúái sên khêëu, kïí cẫ quay phim,
chp ẫnh. Vò àêy hêìu hïët lâ àẩi
biïíu dûå Hưåi thẫo qëc tïë vïì nghïå
thåt dên gian chêu Ấ. Vâ mùåc d
lâ nhûäng nhâ nghiïn cûáu, nhûng
hổ vêỵn bõ nghïå thåt dên gian
Viïåt Nam cën ht, vâ tònh cẫm
êëy àûúåc thïí hiïån bùçng nhûäng
trâng vưỵ tay kếo dâi.
ÚÃ àêy phẫi cưng nhêån mưåt

àiïìu lâ cưng tấc nghiïn cûáu giúái
thiïåu nghïå thåt vư cng quan
trổng, c thïí lâ nïëu khưng cố
nhûäng lúâi giúái thiïåu ca GS
Tomoaki Fujii vïì vùn hoấ dên tưåc
Viïåt Nam, vïì nhûäng nết tûúng
àưìng vùn hoấ Nhêåt-Viïåt, vïì nhûäng
àùåc sùỉc ca chêo, quan hổ, hất
xêím, chêìu vùn... thò cố lệ hiïåu ûáng

nghïå thåt khưng àûúåc cao, búãi
ngûúâi xem khưng thïí lêìn àêìu mâ
hiïíu àûúåc nhûäng loẩi hònh nghïå
thåt Viïåt Nam múái lẩ diïỵn ra trïn
sên khêëu Nhêåt.
Cng cêìn nối thïm rùçng, cưng
nghïå biïíu diïỵn hiïån àẩi ca nûúác
bẩn àậ gốp phêìn lâm nïn thânh
cưng ca chûúng trònh ca Àoân
Viïåt Nam tẩi Festival Tokyo 2009.
Vâ mưåt àiïìu tưi phẫi nhùỉc túái lâ sûå
hưỵ trúå tinh thêìn ca Àẩi sûá quấn
Viïåt Nam tẩi Tokyo, cng nhû
Tưíng lậnh sûå Viïåt Nam tẩi Osaka
àậ lâm cho àoân chng tưi thêëy
êëm lông vâ tûå hâo dên tưåc trïn àêët
Nhêåt. Àiïìu àố àûúåc thïí hiïån ngay
tûâ bíi giao lûu àêìu tiïn àûúåc
nûúác bẩn tưí chûác hïët sûác trang
trổng. Tẩi àêy vïì phđa bẩn chó cố

bâi phất biïíu chđnh thûác ca ưng
Tưíng cc trûúãng Vùn hoấ Nhêåt
Bẫn, côn lẩi lâ bâi phất biïíu ca
Tham tấn cưng sûá Viïåt Nam vâ bâi
phất biïíu ca Trûúãng àoân Viïåt
Nam. Cng vúái bâi phất biïíu,
Àoân Viïåt Nam côn giúái thiïåu vúái
bẩn bâi ca quan hổ vâ àưåc têëu sấo
mêo. Cẫ hưåi trûúâng nhiïåt liïåt hoan
nghïnh vâ cấc nghïå sơ Nhêåt âo lïn
xin chp ẫnh vúái nghïå sơ Viïåt
Nam, tẩo thânh mưåt khưng khđ
hûäu nghõ thùỉm tònh Viïåt - Nhêåt.
Chng tưi côn vinh hẩnh àûúåc
àïën thùm àẩi sûá quấn ca ta, tẩi

Tokyo, àûúåc thùỉp hûúng trïn bân
thúâ Bấc Hưì, vâ àûúåc chiïu àậi mốn
phúã Viïåt Nam cng vúái nhûäng
mốn quâ khấc nûäa.
Anh Hâ - tham tấn chđnh trõ àẩi
sûá quấn ca ta cho biïët: Àêy lâ
Àoân nghïå thåt Viïåt Nam àêìu
tiïn àûúåc vâo biïíu diïỵn tẩi Nhâ
hất Qëc gia Tokyo - mưåt nhâ hất
lúán nhêët, hiïån àẩi nhêët ca Nhêåt
Bẫn. Giấ vế úã àêy túái 6,7 triïåu àưìng
Viïåt Nam. Anh Hâ côn cho biïët,
ngûúâi xem rêët thđch hất xêím, hất
chêo, hất quan hổ vâ chêìu vùn...

nối chung lâ àoân àậ gêy àûúåc
ẫnh hûúãng rêët tưët vïì vùn hoấ Viïåt
Nam, thûåc hiïån tưët chđnh sấch
ngoẩi giao vùn hoấ ca Chđnh ph,
gốp phêìn thc àêíy nûúác bẩn trong
viïåc tiïëp tc viïån trúå ODA cho Viïåt
Nam.
Chng tưi cng hïët sûác cẫm
àưång khi vûâa àùåt chên túái thânh
phưë Sa Kai àậ thêëy anh Lï Àûác
Lûu - Tưíng lậnh sûå vâ anh Linh
ph trấch vùn hoấ túái thùm vúái têët
cẫ têëm lông u qu nghïå thåt
dên tưåc. Cấc anh tỗ ra rêët tiïëc lâ
Àoân khưng thïí úã lẩi diïỵn phc v
riïng cho Viïåt Kiïìu úã Osaka vò bâ
con rêët thiïët tha àûúåc xem nghïå
thåt ca nûúác nhâ.
Trûúác khi lïn àûúâng vïì nûúác,
chng tưi côn àûúåc chđnh quìn
thânh phưë SaKai chiïu àậi êím thûåc
Nhêåt Bẫn, àûúåc cấc bẩn Nhêåt Bẫn
àûa ài tham quan cấc àïìn cha, di
tđch nưíi tiïëng ca OsaKa. Bẩn tiïỵn
chng tưi ra têån sên bay, lâm th
tc cho tûâng ngûúâi, cho àïën pht
chốt àïìu bùỉt tay ưm hưn thùỉm
thiïët vâ hển gùåp lẩi úã Tokyo, úã
Osaka vâ úã Hâ Nưåi...


Nghïå thåt dên gian Nhêåt Bẫn tham dûå
Liïn hoan

6

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


LÏå ÀỂP MÛÂNG XN
BĐCH NGỔC

Nhû àậ thânh mưåt lïå àểp, khi xn vïì, tïët àïën, nhûäng ngûúâi hoẩt àưång vùn hốa dên tưåc lẩi gùåp mùåt nhau trong mưåt chûúng trònh nghïå
thåt vò cưång àưìng. Xn 2007, chûúng trònh vui tïët cng cấc em thiïëu nhi cố hoân cẫnh àùåc biïåt; xn 2008, chûúng trònh “Àïm hất
xêím vâ trưëng qn mûâng xn Mêåu T” vâ xn 2009 nây lâ chûúng trònh “Nhûäng ngưi sao nghïå thåt dên tưåc”. Àêy lâ nhûäng àïm
nghïå thåt mûâng xn thêåt àùåc biïåt, ngûúâi diïỵn khưng nhêån th lao, ngûúâi xem côn àống gốp vâo hôm tûâ thiïån.

À

ûáng ra tưí chûác nhûäng chûúng trònh nây, Trung
têm Nghiïn cûáu Bẫo tưìn vâ Phất huy Vùn hoấ
Dên tưåc vâ tẩp chđ Vùn Hiïën Viïåt Nam mën
cố mưåt hoẩt àưång mûâng Àẫng, mûâng xn thûåc sûå
nghơa: giúái thiïåu nhûäng vễ àểp ca nghïå thåt truìn
thưëng dên tưåc vâ gip àúä nhûäng ngûúâi nghïå sơ nghêo,
nhûäng trễ em cố hoân cẫnh khố khùn cố mưåt cấi tïët êëm
cng. Ba nùm qua, chûúng trònh ngây câng àûúåc nhiïìu
àún võ nghïå thåt, nhiïìu nghïå sơ cng nhû cấc doanh
nghiïåp hẫo têm hûúãng ûáng nhiïåt tònh.
Chûúng trònh nghïå thåt vò cưång àưìng xn 2009

mang tïn “Nhûäng ngưi sao nghïå thåt dên tưåc” giúái
thiïåu mưåt sưë nghïå sơ xët sùỉc cố mùåt trong Àoân nghïå
thåt Viïåt Nam tham gia Festival Nghïå thåt Dên gian
thïë giúái tưí chûác tẩi Nhêåt Bẫn vâo giûäa thấng 2 nùm
2009 vâ chûúng trònh giúái thiïåu nghïå thåt Viïåt Nam
tẩi cấc trûúâng Àẩi hổc M sệ àûúåc tưí chûác trong giûäa
nùm 2009. Cẫ hai sûå kiïån nây àïìu do Trung têm
Nghiïn cûáu Bẫo tưìn vâ Phất huy Vùn hoấ Dên tưåc tưí
chûác thûåc hiïån theo lúâi múâi ca Bưå Vùn hoấ Nhêåt Bẫn
vâ cấc trûúâng àẩi hổc M. Tham gia chûúng trònh nây
ngoâi nhûäng nghïå sơ tâi nùng trïn miïìn Bùỉc côn cố
TS.NSÛT Bẩch Tuët, ngûúâi àûúåc khấn giẫ cẫ nûúác
hêm mưå vâ àưìng nghiïåp mïånh danh “Cẫi lûúng chi
bẫo” trong hún 40 nùm qua, mưåt tâi nùng lúán ca nghïå
thåt cẫi lûúng. TS.NSÛT Bẩch Tuët vêỵn tûå bỗ tiïìn ti
mua vế bay ra Hâ Nưåi àïí giúái thiïåu lẩi vúái khấn giẫ
Th àư hònh ẫnh mưåt Thấi hêåu Dûúng Vên Nga rûåc
sấng vâ chõ àậ ng hưå toân bưå th lao biïíu diïỵn àïí gốp
lâm quâ tùång cho cấc nghïå sơ vâ trễ em cố hoân cẫnh
khố khùn úã Hâ Nưåi vui tïët K Sûãu. Trong chûúng trònh
biïíu diïỵn nây, Bẩch Tuët àậ vinh dûå àûúåc trao tùång
giẫi thûúãng cao qu mang tïn Danh nhên Àâo Têën.
Cng cố mùåt vúái ngưi sao cẫi lûúng Bẩch Tuët, cấc
ngưi sao ca nghïå thåt chêo, chêìu vùn, quan hổ, hất
xêím... nhû cấc NSÛT Vên Quìn, Thu Dung, Lûúng
Dun vâ cấc nghïå sơ trễ Ngổc Sún, Thu Hâ, Àònh Bêíy,
Mai Tuët Hoa àậ lâm nïn mưåt chûúng trònh nghïå
thåt truìn thưëng dên tưåc àêìy mâu sùỉc vâ cën ht

NSÛT Bẩch Tuët biïíu diïỵn trong chûúng trònh “NNSNTDT”


ngûúâi xem. Àïí tưí chûác àûúåc chûúng trònh nây vâ cố
hâng trùm phêìn quâ tïët tùång cho cấc nghïå sơ cao tíi,
cấc nghïå sơ nghêo vâ trễ em khuët têåt lâ cố sûå tâi trúå
ca Cưng ty TNHH Chu Viïåt vâ Tưíng Giấm àưëc Lï
Hẫi Chêu. GS anh hng Lao àưång V Khiïu - 94 tíi,
Àẩi sûá àùåc mïånh toân quìn nûúác Rumani Dumitru
Olaru... àậ àïën dûå vâ trûåc tiïëp trao tùång quâ cho cấc
nghïå sơ nghêo vâ cấc em khuët têåt úã Cưng ty Cưng
nghïå thưng tin PWD Soft. Trûúác àố, trong ngây hổp
mùåt cưång tấc viïn ca Tẩp chđ Vùn Hiïën Viïåt Nam tẩi
TP Hưì Chđ Minh (17.1.2009), Cưng ty Chu Viïåt cng àậ
tùång quâ cho nhûäng nghïå sơ lậo thânh nưíi tiïëng nhû
nhẩc sû Nguỵn Vơnh Bẫo, cấc NSND Ba Vên, Lïå Thi,
nhâ viïët kõch Nguỵn Tûúâng Nhêỵn...

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

7


SÛÅ KIÏÅN BỊNH LÅN

phất triïín thïë
BƯÅ TRÛÚÃNG HOÂNG TËN ANH

Trong khưng khđ tûng bûâng ca nhûäng ngây àêìu nùm 2009, Bưå Vùn hoấ, Thïí thao vâ Du lõch tưí chûác bíi gùåp mùåt thên mêåt cấc àưìng chđ lậo
thânh cấch mẩng, Nghïå sơ nhên dên, Nhâ giấo Nhên dên, Giấo sû, tấc giẫ àûúåc tùång Giẫi thûúãng Hưì Chđ Minh, Giẫi thûúãng Nhâ nûúác vïì vùn
hổc nghïå thåt, cêëp trûúãng cấc àún võ thåc Bưå àậ nghó hûu hiïån àang sưëng tẩi Hâ Nưåi nhên dõp Tïët àïën. VHVN trđch àùng bâi phất biïíu ca

Bưå trûúãng Bưå Vùn hoấ, Thïí thao vâ Du lõch Hoâng Tën Anh tẩi bíi gùåp mùåt nây.

B

ưå Vùn hoấ, Thïí thao vâ Du
lõch ln ghi nhêån vâ àấnh
giấ cao lông nhiïåt thânh,
niïìm àam mï cưëng hiïën, tinh thêìn
sấng tẩo, sûå cưë gùỉng nưỵ lûåc ca cấc
àưìng chđ àïí tẩo nïn nhûäng cưng
trònh, tấc phêím, sẫn phêím, thânh
tđch cố giấ trõ cao; giẫng dẩy, àâo
tẩo vâ dòu dùỉt cấc em hổc sinh,
sinh viïn àẩt nhiïìu giẫi thûúãng
qëc tïë, tư thùỉm bẫn sùỉc vùn hoấ,
khùèng àõnh bẫn lơnh ca ngûúâi

Viïåt Nam, dên tưåc Viïåt Nam.
Nhiïìu võ lậnh àẩo cấc àún võ àậ
àống gốp nhûäng kiïën têm huët
vò sûå phất triïín ca Ngânh. Thay
mùåt Lậnh àẩo Bưå Vùn hoấ, Thïí
thao vâ Du lõch, chng tưi xin ghi
nhêån vâ bây tỗ lông cẫm ún sêu
sùỉc àưëi vúái nhûäng cưng lao, sûå
àống gốp, quan têm ca cấc àưìng
chđ vâo thânh tđch chung ca
Ngânh trong sët nhûäng nùm vûâa
qua.


Nùm 2008 vûâa qua lâ nùm àêìu
tiïn Ngânh vùn hoấ, thïí thao vâ
du lõch thûåc hiïån chûác nùng,
nhiïåm v quẫn l àa ngânh, àa
lơnh vûåc theo Nghõ quët ca Qëc
hưåi vâ sûå phên cưng ca Chđnh
ph. Mùåc d gùåp nhiïìu khố khùn,
thûã thấch, ẫnh hûúãng lúán vâ trûåc
tiïëp tûâ khng hoẫng kinh tïë thïë
giúái, nhûng vúái tinh thêìn àoân kïët,
tđch cûåc, ch àưång khùỉc phc khố
khùn, cấn bưå, cưng chûác, viïn
Võnh Hẩ Long

8

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


chûác, ngûúâi lao àưång toân Ngânh
àậ àẩt àûúåc nhûäng thânh tûåu
quan trổng trong viïåc thûåc hiïån kïë
hoẩch cưng tấc nùm 2008 vâ kïë
hoẩch 5 nùm 2006-2010. Tưí chûác,
bưå mấy quẫn l ca Ngânh tûâ
Trung ûúng àïën cú súã àûúåc kiïån
toân, phất huy hiïåu lûåc, hiïåu quẫ.
Vùn hoấ tiïëp tc phất huy vai trô
lâ “nïìn tẫng tinh thêìn ca xậ hưåi”;

thïí thao thânh tđch cao àẩt thânh
tđch tưët tẩi Olympic Bùỉc Kinh 2008,
Àưåi tuín Bống àấ qëc gia Viïåt
Nam àoẩt chûác vư àõch Giẫi Bống
àấ Àưng Nam Ấ (AFF Suzuki Cup
2008); du lõch àûúåc àấnh giấ lâ
àiïím àïën an toân vâ hêëp dêỵn nhêët
Àưng Nam Ấ”, lâ ngânh dõch v
àûáng àêìu doanh thu ngoẩi tïå vïì
xët khêíu, àống gốp khoẫng 5%
GDP.
Nùm 2008, bïn cẩnh cưng tấc
“ngoẩi giao kinh tïë” vâ “ngoẩi
giao chđnh trõ”, “ngoẩi giao vùn
hoấ” àậ àẩt àûúåc nhiïìu thânh tđch,
gốp phêìn khưng nhỗ trong viïåc
giúái thiïåu nhûäng thânh tûåu ca
cưng cåc àưíi múái àêët nûúác.
Thưng qua viïåc tưí chûác cấc hoẩt
àưång giao lûu vùn hoấ àưëi ngoẩi,
cấc lïỵ hưåi, ngây hưåi vùn hoấ, thïí
thao vâ du lõch, chng ta àậ giúái
thiïåu vúái bẩn bê qëc tïë vïì mưåt
Viïåt Nam vúái mưi trûúâng chđnh trõ
ưín àõnh, kinh tïë phất triïín, àêët
nûúác hoâ bònh, cẫnh quan tûúi
àểp, con ngûúâi thên thiïån, giâu
lông mïën khấch. Nùm 2008, lêìn
àêìu tiïn nhiïëp ẫnh Viïåt Nam àậ
Nùm 2008: nùm Du lõch Mïkưng - Cêìn Thú


àoẩt Cp thïë giúái cåc thi ẫnh
nghïå thåt àen trùỉng lêìn thûá 29
vúái bưå ẫnh “Nïëp vùn hoấ truìn
thưëng ca ngûúâi dên tưåc thiïíu sưë
Têy Ngun - Viïåt Nam”; bưå phim
“Bao giúâ cho àïën thấng mûúâi”
àûúåc bònh chổn lâ mưåt trong 18 bưå
phim chêu Ấ xët sùỉc nhêët mổi
thúâi àẩi. Nhiïìu sûå kiïån vùn hoấ,
thïí thao, du lõch àûúåc tưí chûác tẩi
Viïåt Nam thânh cưng rûåc rúä, àố lâ
cấc sûå kiïån: Cåc thi Hoa hêåu
Hoân v thïë giúái 2008; Cåc thi
bùỉn phấo hoa qëc tïë lêìn thûá nhêët
tẩi Àâ Nùéng; Festival Hụë 2008,
Festival Têy Sún - Bònh Àõnh, Viïåt
Nam àùng cai tưí chûác vâ thi àêëu
thânh cưng, xïëp thûá 2 trïn tưíng sưë
80 qëc gia vâ vng lậnh thưí tẩi
Giẫi vư àõch Cúâ vua trễ thïë giúái
v.v... Cåc vêån àưång bêìu chổn
Võnh Hẩ Long, Vûúân qëc gia
Phong Nha - Kễ Bâng, àónh
Phanxiphùng lâ K quan thiïn
nhiïn thïë giúái múái vâ cấc hoẩt
àưång trong khn khưí nùm du lõch
qëc gia Mïkưng - Cêìn Thú 2008
àậ àẩt àûúåc nhûäng kïët quẫ rêët
àấng khđch lïå.

Bïn cẩnh nhûäng thânh tđch àậ
àẩt àûúåc, chng tưi cng nhêån
thêëy rùçng, sûå phất triïín, chêët
lûúång cấc hoẩt àưång vùn hoấ, gia
àònh, thïí dc thïí thao vâ du lõch
côn nhûäng ëu kếm, bêët cêåp. Viïåc
bẫo tưìn, phất huy cấc giấ trõ vùn
hoấ truìn thưëng d cố nhûäng cưë
gùỉng nhûng hiïåu quẫ chûa cao,
côn nhûäng di sẫn vùn hoấ xëng

Thi bùỉn phấo hoa qëc tïë tẩi Àâ Nùéng

cêëp, bõ xêm hẩi; quẫn l lïỵ hưåi chûa
chùåt chệ; cấc thiïët chïë vùn hoấ côn
thiïëu, khai thấc sûã dng hiïåu quẫ
thêëp; mûác hûúãng th vùn hoấ ca
nhên dên côn thêëp vâ chïnh lïåch
lúán; Chêët lûúång phong trâo “Toân
dên àoân kïët xêy dûång àúâi sưëng
vùn hoấ, khu phưë, thưn, bẫn vùn
hoấ nhiïìu núi côn chûa thûåc chêët,
nùång vïì hònh thûác; cưng tấc quẫn
l cấc hoẩt àưång vùn hoấ-nghïå
thåt, sẫn xët bùng àơa, v
trûúâng, karaoke... côn ëu kếm;
tònh trẩng bẩo lûåc gia àònh, suy àưìi
vïì àẩo àûác truìn thưëng vêỵn côn
xẫy ra; àẩo àûác thïí thao côn
nhûäng vi phẩm, bẩo lûåc thïí thao

chûa àûúåc ngùn chùån, côn gêy bûác
xc trong dû lån; tẩi mưåt sưë núi,
tònh trẩng ư nhiïỵm mưi trûúâng
trong khai thấc vâ phất triïín du
lõch vêỵn côn...
Trong thúâi gian túái, Bưå
VHTTDL sệ têåp trung àïí phất
triïín thïë mẩnh àa lơnh vûåc, khai
thấc hiïåu quẫ ch àïì nùm Ngoẩi
giao Vùn hoấ 2009, tùng cûúâng àêìu
tû Nhâ nûúác, huy àưång cấc ngìn
lûåc xậ hưåi àïí phất triïín VHTTDL,
àïí cố nhiïìu cưng trònh, tấc phêím,
sẫn phêím múái, thânh tđch cao
hûúáng àïën 1000 nùm Thùng Long,
Hâ Nưåi.
Viïåt Nam àang hưåi nhêåp mẩnh
mệ, trúã thânh mưåt thânh viïn tđch
cûåc ca cưång àưìng qëc tïë. Tònh
hònh múái àùåt ra nhiïìu cú hưåi cng
nhû thấch thûác àưëi vúái Ngânh, àôi
hỗi chng ta phẫi ch àưång hún
nûäa àïí sấng tẩo àûúåc nhiïìu cưng
trònh, tấc phêím, sẫn phêím, thânh
tđch cao... cố giấ trõ vïì tû tûúãng vâ
nghïå thåt, cố tấc dng sêu sùỉc àưëi
vúái àúâi sưëng tinh thêìn ca nhên
dên, bưìi dûúäng têm hưìn, nhên cấch
vâ bẫn lơnh vùn hoấ Viïåt Nam.


VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

9


DIÏỴN ÀÂN VÙN HIÏËN

NGOẨI GIAO VÙN HOẤ
THẤI KIM LAN

1

. Khng Viïåt Thiïìn sû lâm thú
“Vûúng Lang qui tûâ” tiïỵn sûá giẫ
nhâ Tưëng nối lïn chđ tûå
cûúâng ca Àẩi Viïåt trong bíi àêìu
dûång nûúác àem àïën sûå kđnh trổng
ca cûúâng bang. Àố lâ vùn bẫn
ngoẩi giao súám nhêët trong lõch sûã
bang giao Viïåt - Trung, trong àố ëu
tưë vùn hoấ àûúåc sûã dng nưíi bêåt nhû
mưåt “viïn ngổc” vùn chûúng sấng rúä
ca gia tâi vùn hổc Viïåt Nam.
Willy Brandt ph phc trûúác àâi
k niïåm nẩn nhên Àûác qëc xậ tẩi
Warschau trong cåc viïëng thùm
ngoẩi giao nûúác Balan nùm 1970, àậ
lâm cho chđnh dên chng Àûác vâ cẫ
thïë giúái xc àưång. Giêy pht têm linh

êëy àậ lâ giêy pht mùåc niïåm sêu xa
nhêët - khưng chó riïng cho W. Brandt
mâ cẫ toân thïë giúái - vïì hêåu quẫ ca
chiïën tranh, mưåt hânh àưång sấm hưëi
tưåi ấc ca thïë hïå ài trûúác vâ cêìu
nguån cûúng quët tấi lêåp hoâ bònh
nhû lâ hûúáng ài tûúng lai cho thïë hïå
mai sau. Thưng àiïåp ngoẩi giao vùn

hoấ êëy khưng hoânh trấng, nố chó lâ
pht chưëc cấi khuu gưëi, nhûng lâ
pht chưëc cố giấ trõ ca cẫ gia tâi vùn
hoấ trûúác sau ca mưåt dên tưåc: Cấi
q gưëi àậ trúã nïn biïíu tûúång phêím
chêët vïì “vùn hoấ ngoẩi giao”.
Phấp Thån Thiïìn sû cẫi trang
lâm lấi àô tiïỵn sûá giẫ Trung Qëc L
Giấc vïì nûúác, ûáng khêíu àưëi àấp thú
vúái sûá giẫ àậ lâm cho L Giấc khêm
phc vùn tâi nûúác Nam.
Bill Clinton dêỵn thú Nguỵn Du
àậ lâm cho bêìu khưng khđ ngoẩi giao
giûäa hai nûúác cûåu th trúã nïn thên
thiïån. Sûå truy nhêån vùn hoấ nûúác
ngûúâi bây tỗ hûúáng chung sưëng
hoâ bònh, vâ chung sưëng hoâ bònh
chđnh lâ mc tiïu vùn hoấ.
Vâ khưng phẫi lâ vđ d cëi cng,
võ vua anh hng Trêìn Nhên Tưng
tiïën sûá giẫ Trung Qëc Trûúng Lêåp

Àẩo sau hai lêìn àẩi thùỉng qn
Ngun bùçng “Àêìy mêm bấnh cën
nhû hưìng ngổc, Phong tc tûâ xûa
ca nûúác Nam”. Múâi ngûúâi trûúác kia

lâ àõch th nay lâ sûá giẫ hoâ bònh
nïëm mốn bấnh cën ca trúâi Nam,
àïí biïët ùn chúi khưng chó cao lûúng
m võ, mâ côn lâ sûå tinh tïë tâi hoa
ca ngûúâi biïët nêëu vâ ngûúâi biïët ùn
theo phong tc nûúác Nam. nhõ lâ
lúâi nhùỉn nh, tưn trổng khấc biïåt vùn
hoấ lâ àiïìu kiïån chung sưëng hoâ
bònh.
Lûúäng qëc Trẩng ngun Mẩc
Àơnh Chi kïë thûâa truìn thưëng tûå ch
nhâ Trêìn, trẫ lúâi cêu àưëi, lâm thú àïí
tỗ rộ quan àiïím minh triïët Àưng
phûúng vïì nhên cấch qn tûã - tiïíu
nhên, cng vúái tâi ûáng biïën cûåc k tâi
hoa vâ trđ tụå àậ gêy sûå kđnh nïí nhên
tâi nûúác Viïåt trong mùỉt kễ àưëi tấc
quìn uy nhêët thiïn hẩ thúâi bêëy giúâ.
Ngoẩi giao vùn hoấ cố trấch nhiïåm
àôi truy nhêån sûå bònh àùèng trong
phêím chêët vùn hoấ.
Thânh cưng ngoẩi giao ca W.
Brandt, Clinton, Phấp Thån,
Khng Viïåt, Trêìn Nhên Tưng, Mẩc
Àơnh Chi khưng chó nùçm úã “nûúác sún”


Tưíng thưëng M Bill Clinton bùỉt tay nhûäng ngûúâi
dên Viïåt Nam, trïn mưåt tôa nhâ úã con phưë àưëi
ẪNH: AP
diïån Vùn Miïëu, ngây 17/11/2000.

Ngoẩi trûúãng Australia Stephen Smith chùỉp tay
khêën sau khi thùỉp hûúng tẩi Qëc Tûã Giấm

10

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

Willy Brandt ph phc trûúác àâi k niïåm nẩn nhên Àûác qëc xậ tẩi Warschau trong cåc viïëng thùm
ngoẩi giao nûúác Balan nùm 1970


“ngoẩi giao” mâ chđnh lâ úã chêët “tưët
gưỵ” ca vùn hoấ. ÚÃ àêy chđnh chêët
gưỵ vùn hoấ àậ lâm cho hânh àưång
ngoẩi giao àẩt àïën sûác thuët phc
mẩnh mệ nhêët, khi ngoẩi giao khưng
côn lâ “diplomatie” theo nghơa “lâm
mùåt” khếo lếo lõch sûå bïn ngoâi, hay
nghïå thåt xậ giao húâi húåt àốn tiïëp
nhùçm àẩt lúåi riïng, cưí sy ûu thïë cho
mưåt nhốm hay hoa m xiïím nõnh lêëy
lông mưåt têåp àoân.
Sûác thuët phc êëy cố àûúåc

chđnh lâ khi ngoẩi giao trúã nïn thûåc
chêët vùn hoấ toẫ ra tûâ bïn trong ca
mưåt dên tưåc qua hânh trẩng ca
ngûúâi mang thưng àiïåp qëc gia.
Thûåc chêët vùn hoấ êëy mang
chiïìu dây ca cẫ lõch sûã qëc gia.
Hún thïë nûäa, thûåc chêët vùn hoấ
chđnh lâ hưìn nûúác, hay cng chđnh lâ
lûúng tri ca cẫ dên tưåc mâ ngûúâi àẩi
diïån mang ra cưëng hiïën úã nûúác
ngoâi, nhû mưåt biïíu hiïån nhên cấch
gêëp àưi: vûâa lâ nhên diïån cấ nhên
àưìng thúâi lâ ca têåp thïí trong sûå thïí
hiïån húåp nhêët giûäa ch thïí lâm ngoẩi
giao vâ vùn hoấ àêët nûúác mâ chđnh
ch thïí chuín àẩt ra ngûúác ngoâi.
2. Àõnh nghơa ngoẩi giao vùn hoấ
ca mưåt nûúác nhû thïë lâ àõnh nghơa
hay xấc àõnh lẩi vùn hoấ ca nûúác êëy
trong vai trô “lâm mïìm” mổi mêu
thỵn gay gùỉt mâ mưåt qëc gia phẫi
gấnh chõu trong àiïìu kiïån thúâi gian
vâ khưng gian àa chiïìu kđch: thûác
hiïån tẩi trong phẫn tónh quấ khûá vâ
viïỵn tûúång tûúng lai.
Chđnh tđnh vûâa àa dẩng vûâa àùåc
th ca khấi niïåm vùn hoấ lâm cho
ngoẩi giao vùn hoấ khưng chó lâ “k
thåt” ngoẩi giao ca mưåt ngoẩi giao
àoân vúái sưë lûúång nhûäng qui ûúác

qëc tïë cêìn phẫi thi hânh trong viïåc
bang giao qëc tïë. Cng khưng chó
lâ bưín phêån ca mưåt tu viïn vùn
hoấ trong bưå ngoẩi giao cêìn chuín
tẫi câng nhiïìu câng tưët nhûäng biïën
cưë “events” vùn hoấ tûâ qëc nưåi ra
nûúác ngoâi. Vùn hoấ vûúåt lïn trïn
mổi “sưë lûúång”, àôi hỗi phêím chêët.
Trong nghơa êëy, ngoẩi giao vùn
hoấ chûa phẫi “vùn hoấ” bao lêu vùn
hoấ chó lâ mưåt cưng c cho chđnh trõ
ngoẩi giao (CTNG). Cưng c hoấ
vùn hoấ cho chđnh trõ cố nguy cú lâm
cho vùn hoấ chó trúã nïn nhûäng hònh
nưåm khưng hưìn, àem àïën nguy cú

Ngây nay Viïåt Nam àậ tẩo mưåt võ thïë chđnh trõ àûúåc qëc tïë truy nhêån. (Trong ẫnh: Phố Tưíng thưëng,
Th tûúáng UAE Mohammed Bin Rashid Al Maktoum àốn Th tûúáng Nguỵn Têën Dng thùm Cấc tiïíu
Vûúng qëc Ẫ rêåp thưëng nhêët, ngây 15-02-2009. Ẫnh: TTXVN

mâi nhùén bẫn sùỉc dên tưåc thânh mưåt
thûá nûúác sún giẫ tẩo. Hêåu quẫ cố thïí
àem àïën nhûäng tấc dng ngûúåc nhû
lai cùng, mêët gưëc, lïå thåc vùn hoấ.
3. Nhòn trïn phûúng diïån hânh
àưång, ngoẩi giao vùn hoấ bao gưìm
hai chiïìu kđch:
Thûá nhêët CTNG cố bưín phêån
chuín tẫi hònh ẫnh ca mưåt qëc
gia trïn mổi lậnh vûåc chđnh trõ, kinh

tïë, xậ hưåi vâ vùn hoấ ra nûúác ngoâi,
mc àđch lâ lâm tưët hún nhûäng quan
hïå vúái cấc qëc gia khấc cng nhû
dên chng ca cấc nûúác êëy.
Thûá hai, hêåu quẫ ph ca cưng
tấc nây - “ph” vò khưng nùçm trong
mc àđch ngoẩi giao - tuy bïn lïì
nhûng lẩi rêët quan trổng: quấ trònh
thûåc hiïån ngoẩi giao vùn hoấ gip
cho chđnh qëc gia ch thïí (cấ nhên
vâ têåp thïí) cố cú hưåi sưëng àưång tûå
phẫn tónh àïí biïët mònh lâ ai, àang
mùåc ấo gò, àang úã trong ngưi nhâ
nâo, àang suy tû, ùn ëng ra sao.
Chđnh quấ trònh tûå tri cố tđnh phẫn

tónh trẫ lui vïì “nûúác ca sûá giẫ” lẩi
tẩo nïn sûác tấc dng lêu dâi vïì sûå
nhêån diïån bẫn lai nhêët thïí ca con
ngûúâi qëc nưåi. Nhû thïë ngoẩi giao
vùn hoấ àưìng thúâi lâ sûå phẫn tónh nưåi
giao vïì chđnh cùn cûúác vùn hoấ ca
mưåt ngûúâi hay cẫ mưåt dên tưåc.
Cố thïí lêëy vđ d nûúác Àûác vâ
Nhêåt Bẫn sau thïë chiïën thûá II. Sau
cåc àẩi bẩi toân diïån, nûúác Àûác
àûáng trûúác mưåt thấch àưë phẫi tûâ bỗ
nhûäng gấnh nùång phấ sẫn ca ch
nghơa àïë qëc vùn hoấ mâ vûúng
triïìu vâ ch nghơa qëc xậ àïí lẩi,

àưìng thúâi nưỵ lûåc suy tû vïì quấ khûá,
truìn thưëng cng nhû àiïìu kiïån chia
àưi àêët nûúác tẩo bûúác tiïën trong
tûúng lai. Trong bưëi cẫnh êëy, ngoẩi
giao vùn hoấ àậ àống mưåt vai trô
quan trổng thay thïë nhûäng thûúng
lûúång bố båc gùỉt gao vïì qn sûå
trong viïåc àẩi diïån ra nûúác ngoâi:
ngoẩi giao vùn hoấ cố bưín phêån tòm
lẩi mưëi quan hïå ca ngûúâi Àûác trong
trêåt tûå qëc tïë vâ liïn qëc gia. Àưìng

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

11


DIÏỴN ÀÂN VÙN HIÏËN
thúâi mưỵi hònh thûác àẩi diïån cho trong
vâ ngoâi nûúác àïìu àûúåc quan sất tẩi
qëc nưåi. Àõnh hûúáng quan hïå ngoẩi
giao trïn trûúâng qëc tïë bêëy giúâ
thoất thai ngay trong tiïën trònh tûå
chónh àưën lẩi diïån mẩo, àấnh giấ múái
vïì giấ trõ suy tûúãng hay sûã dng lẩi
truìn thưëng hoâ bònh ca nûúác Àûác.
Vai trô thûåc sûå ca vùn hoấ trong
ngoẩi giao tẩo àiïìu kiïån khẫ thïí
chung sưëng hoâ bònh vúái thïë giúái,

nhûng àưìng thúâi nïìn hoâ bònh êëy àậ
tẩo nïn mưåt truìn thưëng vùn hoấ
múái cho chđnh nûúác Àûác. Chđnh
ngûúâi Àûác àậ hûúãng th mưåt nïìn vùn
hoấ hoâ bònh ln ln àûúåc phẫn
tónh cưng khai tûâ cưng tấc ngoẩi giao
vâ ngûúåc lẩi cưng tấc ngoẩi giao
nhêån àûúåc nưåi dung vùn hoấ qëc
nưåi àïí phưí biïën ra nûúác ngoâi. Mưåt
mẩng lûúái ngoẩi giao vùn hoấ xậ hưåi
àûúåc hònh thânh, ngoâi tđnh cấch àẩi
diïån phấp l qëc gia: Nhûäng trung
têm ngưn ngûä vùn hoấ, hưåi àoân
giao lûu, qu bẫo trúå vùn hoấ, cấc tưí
chûác vùn hoấ qëc tïë, sấng kiïën tû
nhên thêm nhêåp trïn mổi lậnh vûåc
kinh tïë, xậ hưåi, vùn hoấ.
Cố thïí nối, song song vúái nhûäng
nưí lûåc phất triïín àêët nûúác khấc,
ngoẩi giao vùn hoấ Àûác àậ gốp phêìn
lâm cho thûúng hiïåu “made in
Germany” chiïëm lơnh “thïë lûåc mïìm”
àêìy uy tđn vâ àậ àem lẩi thùỉng lúåi
chđnh trõ khưng nhỗ nhû ngây hưm
nay.
Cng thïë trûúâng húåp Nhêåt Bẫn,
sûå giẫi giấp qn sûå àậ tẩo cho Nhêåt
bẫn khưng hânh àưång gò khấc hún lâ
triïín khai sấng tẩo vùn hoấ trong
hoâ bònh trïn têët cẫ cấc lậnh vûåc tûâ

k nghïå àiïån tûã, xe húi, m thåt, tû
tûúãng, vùn chûúng, tưn giấo... Thưng
àiïåp ngoẩi giao ca Nhêåt lâ hònh ẫnh
mưåt nûúác Nhêåt hoâ bònh àêìy tđnh
nhên bẫn sêu xa àïën tûâ sấng tẩo vâ
khếo lếo m thåt ca nïìn vùn hoấ
àẩi chng. Thûúng hiïåu “made in
Japan” cố ai trïn thïë giúái mâ khưng
àïí mùỉt ghế qua vâ khố lông tûâ chưëi?
Mùåc d chđnh sûå thânh cưng nây àậ
gêy lẩi khuynh hûúáng “ch nghơa
qëc gia” àêìy phẫn cẫm, nhûng Nhêåt
Bẫn thûác rộ uy tđn ca nố ài tûâ vùn
hoấ àẩi chng, mùåc d ch trng
trúã lẩi thïë lûåc qn sûå àang lâ thúâi
sûå.

12

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

Viïåt Nam àậ àûúåc thïë giúái biïët
àïën trong cåc chiïën giânh àưåc lêåp,
giẫi phống thåc àõa àêìy cam go.
Mưåt Viïåt Nam chiïën tranh àậ gêy
dêëu êën lïn lûúng tri ca nhên loẩi.
Mưåt Viïåt Nam bõ chiïën tranh tân phấ
vêỵn côn mang thûúng tđch khùỉp núi.
Cåc chiïën chưëng lẩi nghêo àối

àang dêìn bûúác tiïën lïn nhúâ sûå àưíi
múái chđnh sấch kinh tïë. Ngây nay
Viïåt Nam àậ tẩo mưåt võ thïë chđnh trõ
àûúåc qëc tïë truy nhêån.
Mưåt khoẫng thúâi gian dâi lậnh
vûåc vùn hoấ chûa àûúåc àùåt ra àng
mûác song song vúái xu thïë vâ phong
trâo hưåi nhêåp toân cêìu.
Nhûäng hiïån tûúång vùn hoấ gêìn
àêy cho thêëy phêìn nưíi ca mưåt thûá
vùn hoấ bung ra tûâ ngộ sau mâ
khưng ài tûâ thûác sêu xa vïì vùn hoấ
nhû lâ bẫn sùỉc vâ bẫn lơnh dên tưåc.
Nhûäng hiïån tûúång hoânh trấng àûúåc
mïånh danh lâ vùn hoấ nhû thi hoa
hêåu, thi sùỉc àểp à mổi cấch khưng
thïí che giêëu t lïå mêët cên bùçng ca
hònh ẫnh Viïåt Nam trïn thïë giúái khi
so vúái thûåc trẩng mua bấn ph nûä ra
nûúác ngoâi, hiïån tûúång gấi àiïëm,
bïånh têåt, ư nhiïỵm mưi sinh... Trong
thûåc chêët, ‘thi” hay “bấn” nïëu lẩm
dng àïìu cng biïíu hiïån tònh trẩng
suy àưìi ca vùn hoấ.
Hiïån nay ngoẩi giao vùn hoấ
àang àûúåc àấnh giấ vâ xấc àõnh têìm
vốc àïí theo kõp vúái trâo lûu toân cêìu
hoấ.
Àõnh nghơa lẩi khấi niïåm vùn hoấ
trong toân thïí nưåi hâm ca nố thêåt

cêìn thiïët trong bưëi cẫnh toân cêìu
hiïån nay.
Trong thúâi àẩi toân cêìu hoấ
khưng cố mưåt qëc gia riïng lễ nâo
àûúåc xem hay tûå cho lâ siïu cûúâng,
ngûúåc lẩi sûå tin tûúãng vâo cưång tấc
vâ truy nhêån trang trổng cấc nïìn vùn
hoấ khấc biïåt hêìu trấnh khỗi nhûäng
tranh chêëp qëc gia àang àûáng trûúác
nhûäng thûã thấch toân cêìu hoấ.
Nhûäng vêën àïì nhû nghêo àối, bêët
ưín kinh tïë, thûúng mẩi, sûác khoễ, k
thåt, bẫo vïå mưi sinh vâ tranh chêëp
chđnh trõ cố thïí àûúåc nghiïn cûáu
trong viïỵn tûúång vùn hoấ. Vùn hoấ
cố thïí lâ chòa khoấ cho giẫi àấp
nhûäng vêën nẩn trïn, búãi vò vùn hoấ
tẩo nïn cú súã nhêån diïån sûác mẩnh
tưìn sinh ca dên tưåc trong thïë giúái,

song hânh cng nhûäng dên tưåc khấc.
Vùn hoấ chđnh lâ cấi cêìu nưëi sûå cưång
tấc vúái cấc dên tưåc khấc, vúái truìn
thưëng giấ trõ vâ phất triïín lõch sûã. Chó
khi nâo ta truy nhêån sûå khấc biïåt,
chng ta hổc àûúåc lâm thïë nâo cho
mổi cưång tấc tưët àểp hún hêìu giẫi
quët nhûäng vêën nẩn chung.
Triïët l ca ngoẩi giao vùn hoấ
dûåa trïn ngun tùỉc chung sưëng hoâ

bònh. Triïín khai ngoẩi giao vùn hoấ
cố nghơa triïín khai sûå thưng cẫm
hiïíu biïët lêỵn nhau, tẩo nïn niïìm tin
vâ àưëi thoẩi àïí xêy dûång cưång sûå
giûäa ngûúâi vâ ngûúâi, giûäa cấc qëc
gia. Thêu têåp, trao àưíi kinh nghiïåm,
tri thûác chun mưn àïí trấnh nhûäng
hiïíu lêìm giûäa nhûäng ngûúâi chung
sưëng trïn àõa phûúng, vng, qëc
gia, qëc tïë, hêìu tiïën àïën thưng cẫm
vâ cưång tấc.
Genscher, mưåt trong nhûäng nhâ
ngoẩi giao thânh cưng ca nûúác Àûác
cho rùçng chđnh trõ cêìn vùn hoấ, búãi vò
chđnh trõ chó tòm thêëy chđnh nố khi nố
tûå nhêån ra chđnh mònh lâ tiïëng nối
ca vùn hoấ” (1989). Quan àiïím ca
ưng lẩi câng rộ hún: “Vùn hoấ lâ àiïìu
kiïån khưng thïí thiïëu (condition sine
qua non) tẩo nïn bẫn lai cùn cûúác
ca chđnh trõ”
Thûåc chêët vùn hoấ êëy rưët cng lâ
cấi hưìn dên tưåc, hay lâ lûúng tri, àẩo
l ca cẫ mưåt dên tưåc. Búãi vò vùn hoấ
cao nhêët ca con ngûúâi giûäa loâi
ngûúâi chđnh lâ vễ àểp àẩo àûác ca
mưỵi cấ nhên bưåc phất tûâ sûå chiïm
nghiïåm thânh têm vïì diïån mc qëc
gia trong quấ trònh hònh thânh dên
tưåc, hôa nhõp vâ theo kõp vúái lên

bang, vúái toân thïë giúái trong mc
àđch cao nhêët lâ chung sưëng hoâ
bònh, ngûúâi ngûúâi trong ngoâi hoâ
húåp hẩnh phc.
Àùåt vêën àïì àẩo àûác vùn hoấ - mâ
àố chđnh lâ hoâ bònh - nhû lâ nïìn
tẫng ca ngoẩi giao vùn hoấ cố
nghơa trúã lẩi kïët lån cho rùçng: “Mưỵi
ngûúâi lâ sûá giẫ ca vùn hoấ mònh!”
vúái àiïìu kiïån ngûúâi êëy àûúåc hûúãng
trổn vển mưåt nïìn giấo dc àẩo àûác
vùn hoấ sấng tẩo vâ nhên bẫn trûúác
ngûúäng cûãa toân cêìu. Tûâ àố con
ngûúâi vùn hoấ lâ àiïìu kiïån khưng thïí
thiïëu, hay nối cấch khấc lâ khúãi thy
ca ngoẩi giao vùn hoấ.
Saigon 09. 01. 2009


CHÛÄ VẨN
mưåt biïíu tûúång cưí xûa
ca sûå tûâ bi
NELI MAGDALINI SFIGOPOULOU

hïë giúái àậ biïët mưåt cấch
rưång rậi vïì chûä Vẩn trong
mưåt khoẫng thúâi gian dâi
trûúác cåc chiïën thïë giúái lêìn thûá
hai, nố lâ biïíu tûúång ca trđ tụå vâ
sûå tûâ bi. Vúái mưåt lõch sûã khoẫng

3000 nùm, biïíu tûúång chûä Vẩn cố
ngìn gưëc tûâ vùn hoấ ÊËn Àưå vâ
Phûúng Têy cưí àẩi.
Nố tiïu biïíu cho sûå chuín
àưång khưng ngûâng - mưåt sûå
chuín àưång giưëng nhû sûå chuín
àưång ca cưëi xay giố hay cưëi xay
nûúác. Nố quay liïn tc theo chiïìu
kim àưìng hưì vâ ngûúåc chiïìu kim
àưìng hưì. Khi nố quay thån chiïìu
kim àưìng hưì, nố àẩi diïån cho nùng
lûúång v tr, sûác mẩnh vâ trđ
thưng minh; khi nố quay ngûúåc
chiïìu kim àưìng hưì nố àẩi diïån cho
sûå tûâ bi. Nố cng tiïu biïíu cho sûå
hâi hoâ ca v tr vâ sûå cên bùçng
ca cấc phđa àưëi lêåp.

T

Chûä "Vẩn" lâ tiïëng Phẩn vâ cố
nghơa lâ "dêëu hiïåu tûå thïí hiïån".
Nối cấch khấc, nố lâ mưåt kđ hiïåu
ca "sûå tûå thûåc hiïån", vâ dêëu hiïåu
ca mưåt Giấc Giẫ, hay côn àûúåc
biïët àïën nhû lâ mưåt võ Phêåt. Do àố,
cấc võ Phêåt thûúâng àûúåc mư tẫ
trong cấc tấc phêím nghïå thåt lâ
mang kđ hiïåu nây trïn ngûåc hay
trïn lông bân tay ca hổ.

Chûä Vẩn (swastika) nối chung
àûúåc cưng nhêån lâ lâ sûå kïët húåp
ca hai tûâ "Su" vâ "Asati". "Su" cố
nghơa lâ "tưët àểp" vâ "Asati" cố
nghơa lâ "tưìn tẩi". Theo ngûä phấp
tiïëng Phẩn, khi hai tûâ àûúåc kïët
húåp, chng trúã thânh Swasti. Côn
"-ka" lâ hêåu tưë. Nïëu nhû sûå suy
diïỵn ca chûä Vẩn nây lâ àng, thò
nghơa vùn hổc ca chûä àố sệ lâ
"hậy àïí cho àiïìu tưët àểp àûúåc
thùỉng thïë".
Àưëi vúái cấc nïìn vùn hốa
Phûúng Têy, nhû Hy Lẩp, Celtic,

Phêìn Lan, vâ cấc nïìn vùn hốa bẫn
xûá khấc, chûä Vẩn cng tûâng lâ mưåt
biïíu tûúång rêët quan trổng. Nố àậ
àûúåc sûã dng trong hêìu hïët cấc
lơnh vûåc nghïå thåt nhû dïåt vẫi,
kiïën trc, gưëm sûá vâ tẩc tûúång.
Cấc vùn hốa Têy Phûúng gổi nố lâ
bấnh xe ấnh sấng. ÚÃ Trung Qëc,
nố àûúåc biïët àïën nhû lâ biïíu tûúång
chûä Vẩn. Vẩn lâ tûâ àưìng êm vúái
mûúâi nghòn, mưåt con sưë thûúâng
àûúåc sûã dng àïí bao hâm toân bưå
sûå sấng tẩo ca v tr.
Khi Adolf Hitler lêëy chûä Vẩn
lâm biïíu tûúång cho mònh, hùỉn hy

vổng cố àûúåc sûác mẩnh v tr ca
chûä àố cho mònh. Kïí tûâ àố, thïë giúái
hiïån àẩi àậ liïn tûúãng chûä Vẩn nây
vúái chïë àưå vâ hïå tû tûúãng ca
Hitler. Tẩi Àûác, biïíu tûúång nây
vêỵn bõ coi lâ mưåt sûå só nhc lúán lao.
Àậ àïën lc cêìn khưi phc lẩi võ trđ
thûåc sûå vâ nghơa ngun thy
ca chûä Vẩn nây.

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

13


TÛÂ TRONG DI SẪN

LÏỴ TÏË XẬ TÙỈC
THANH HOÂ

Xûa nay, chuån cng tïë khưng côn lâ chuån lẩ, nhûng viïåc tïë Xậ Tùỉc lâ mưåt viïåc lúán mang têìm qëc gia àẩi sûå. Vò thïë, trong viïåc
cng tïë, cấc vua thúâi Nguỵn àậ xïëp lïỵ tïë Xậ Tùỉc vâo hâng “Àẩi tûå”, trûúác “Trung tûå” vâ “Qìn tûå”, tûác àûáng àêìu trong cấc viïåc tïë
lïỵ ca qëc gia.

Àoân Ngûå àẩo do voi chiïën dêỵn àêìu
Àân Xậ Tùỉc trong ngây àẩi lïỵ

14


VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

Lïỵ tam sinh gưìm cố trêu, dï, lúån

Àđch thên nhâ Vua lâm lïỵ tïë cấo trúâi àêët


T

heo sấch “Àẩi Nam hưåi àiïín
sûã lïå”, vâo nùm Gia Long
thûá 8 (1809), nhâ vua àậ
xëng chó rùçng: “Tûâ nay vïì sau
àân Xậ Tùỉc cûá ba nùm mưåt kò vua
thên àïën lâm lïỵ, lêëy cấc nùm T,
Ngổ, Mậo, Dêåu lâm chín...”. Nhû
vêåy cng à thêëy lïỵ tïë xậ tùỉc lâ
mưåt lïỵ rêët cố nghơa àưëi vúái triïìu
àònh.
Theo nhû cấch lđ giẫi ca ngûúâi
xûa thò “Xậ” cố nghơa lâ àân thúâ
thêìn thưí àõa, “Tùỉc” lâ àân thúâ thêìn
ng cưëc. Phâm àậ lâ con ngûúâi
sinh ra trong àúâi ai cng àïìu nhúâ
àêët mâ úã, nhúâ thốc la àïí ùn, cho
nïn xûa kia ngay tûâ thiïn tûã cho
àïën hẩng thûá dên ai nêëy cng àïìu
coi trổng viïåc tïë thêìn Xậ Tùỉc. Vò
thïë danh tûâ “Xậ Tùỉc” côn hâm cấi

sêu xa hún àố lâ chó àêët nûúác vâ
dên tưåc.
ÚÃ Viïåt Nam, nưng nghiïåp lâ
nïìn tẫng ca sûå sưëng, cho nïn xûa
kia khi lïn ngưi cấc vua àïìu rêët
ch trổng àïën viïåc phất triïín nưng
nghiïåp. Ngûúâi xûa quan niïåm
rùçng: “Phi thưí bêët lêåp, phi cưëc bêët
thûåc, vûúng giẫ dó thưí vi trổng vi
thiïn hẩ cêìu phc bấo cưng”, cố
nghơa lâ: “Khưng cố àêët thò khưng
thïí trưìng trổt, khưng cố ng cưëc
thò khưng cố cấi ùn. Ngûúâi lâm vua
lêëy àêët lâm trổng vò thiïn hẩ cêìu
thêìn àêët cho phc lưåc, may mùỉn”.
Vò thïë cấc vua nûúác Nam khi lïn
ngưi thûúâng lêåp àân Xậ Tùỉc àïí tïë
thêìn àêët vâ thêìn ng cưëc àïí cêìu
mong cho dên giâu nûúác mẩnh,
khđch lïå mn dên chùm lo cêëy cây
lâm giâu chđnh àấng, vâ cng lâ
cấch àïí thïí hiïån cấi àûác hiïëu sinh
ca nhâ vua.
Bân vïì tc tïë Xậ Tùỉc, mưỵi triïìu
mưỵi khấc, nhûng àïën triïìu
Nguỵn, triïìu àẩi phong kiïën cëi
cng ca Viïåt Nam, thò lïỵ tïë Xậ Tùỉc
àûúåc tưí chûác quy mư vâ quy c
hún nhiïìu. Theo sûã c cho biïët,
vâo thấng Ba, nùm Gia Long thûá 5

(1806), nhâ vua cho xêy àân Xậ Tùỉc
úã phđa hûäu Hoâng thânh Hụë, tûác
thåc àõa bân phûúâng Thån Hoâ,
thânh phưë Hụë hiïån nay.
Vïì cú bẫn, hùçng nùm, xn thu

nhõ kò, lïỵ tïë Xậ Tùỉc lẩi àûúåc triïìu
àònh àûáng ra tưí chûác. Trûúác khi tïë
mưåt ngây, cấc con àûúâng tûâ Àẩi
Nưåi àïën àân Xậ Tùỉc phẫi àûúåc
quết dổn sẩch sệ. Trûúác àố, tûâ nhâ
vua cho àïën vùn vộ bấ quan, ngûúâi
nâo tham dûå vâo lïỵ tïë Xậ Tùỉc cng
àïìu phẫi trai giúái chay tõnh àïí giûä
mònh trong sẩch.
Àïí chín bõ cho lïỵ tïë, Bưå Lïỵ vâ
Nưåi v àûúåc phấi àïën àân Xậ Tùỉc
sûãa sang bây biïån àêìy à lïỵ vêåt, àưì
thúâ vâ hûúng ấn. Hưm chđnh lïỵ, hai
bïn àûúâng tûâ cûãa Ngổ Mưn àïën
àân Xậ Tùỉc cố qn lđnh vâ cúâ quẩt
àûáng uy nghiïm, àên àëc chong
thêu àïm sët sấng. Trïn hûúng
ấn úã àân tïë ngoâi cấc thûá nghi
trûúång vâ àưì thúâ cng thûúâng thêëy
côn cố thïm lïỵ tam sinh gưìm ba
con vêåt lâ trêu, dï, lúån.
Trûúác bân thúâ lúán, nhâ vua
mònh mùåc hoâng bâo, lûng àeo àai
ngổc thên chinh àûáng ra lâm ch


tïë. Sau lûng vua vùn vộ bấ quan ấo
mậo chónh tïì, hâng ng thùèng lưëi,
nết mùåt trang nghiïm kđnh cêín ci
àêìu hânh lïỵ. Lïỵ tïë cûá thïë diïỵn ra
trong bêìu khưng khđ trang nghiïm
vúái nhiïìu nghi thûác phûác tẩp
nhûng trang trổng, thânh kđnh vư
cng. Ngay sau lïỵ tïë chđnh thûác,
khi vua àậ rt vïì Àẩi Nưåi, dên
chng àõa phûúng trong vng vâ
du khấch thêåp phûúng sệ àûúåc
phếp lïn àân dêng hûúng cêìu cho
mûa thån giố hoâ, ma mâng bưåi
thu, àúâi àúâi no êëm.
Ngây nay, chđnh quìn Thânh
phưë Hụë àậ cho phc hưìi lïỵ tïë
quan trổng nây nhùçm bẫo tưìn mưåt
vưën vùn hoấ qu ca dên tưåc.
Àưìng thúâi qua àố tẩo tiïìn àïì vâ cú
súã cho viïåc xêy dûång hưì sú di tđch
Àân Xậ Tùỉc àïí tûâ àố cố thïí tiïën túái
viïåc àïì xët cưng nhêån lïỵ tïë Xậ Tùỉc
lâ di sẫn vùn hoấ phi vêåt thïí ca
nhên loẩi.

Ẫnh: Trổng Chđnh, Àinh Cưng Hoan, Thanh Hôa

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


15


TÛÂ TRONG DI SẪN

KHƯNG NÏN BIÏÍU DIÏỴN

LINH VÊÅT TRƯËNG ÀƯÌNG
DÛÚNG ÀỊNH MINH SÚN

"...Nhâ khẫo cưí hổc Hâ Vùn Têën viïët: Ài tòm cưåi ngìn ca kơ thåt vâ nghïå thåt ca trưëng àưìng khưng phẫi chó lâ àïí bẫo vïå
niïìm tûå hâo ca qụ hûúng trưëng àưìng, mâ côn àïí bấc bỗ nhûäng lån thuët mën tòm ngìn gưëc trưëng àưìng cng nhû nïìn
vùn minh Àưng Sún ngoâi biïn giúái Viïåt Nam. Qua àêy, bấc bỗ nhûäng kiïën cho rùçng Thêìn Àưìng Cưí lâ mưåt nhẩc khđ, vâ dng
loẩi cưí vêåt têm linh nây àïí biïíu diïỵn trïn sên khêëu nhû tiïët mc “giậ” trưëng àưìng úã lïỵ hưåi Àïìn Hng vâ tiïët mc hoâ têëu trưëng
àưìng ca cha con Bấ Phưí..."

16

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


T

rưëng àưìng lâ cưí vêåt têm linh ca vûúng quìn,
cho nïn mổi hiïån tûúång diïỵn ra cố liïn quan àïën
loẩi cưí vêåt nây àïìu àûúåc sûã sấch ghi lẩi khấ àêìy
à, song khưng thêëy nối viïåc mưåt tưëp ngûúâi àûáng
“giậ” trưëng àưìng thânh mưåt tiïët mc biïíu diïỵn. Nhûng

lêu nay chng ta coi trưëng àưìng lâ mưåt nhẩc khđ vâ
àûa ra tiïët mc “giậ” trưëng àưìng úã Lïỵ hưåi Àïìn Hng,
coi àố lâ tiïët mc truìn thưëng ca vùn hoấ dên tưåc.
Hóåc nghïå sơ Bấ Phưí côn theo “thûúng hiïåu” loẩi cưí
vêåt têm linh nây àïí àc mưåt chiïëc trưëng àưìng nhûng
àậ àấnh trấo húåp kim ca nhẩc khđ vâ àûa lïn sên
khêëu hôa têëu vúái àân nhõ, côn húåp kim àưìng thau ca
loẩi cưí vêåt nây khưng thåc nhẩc khđ.
Trong khi àố, gêìn 40 àêìu sấch trong thû tõch cưí ca
Trung Qëc àïìu àậ ghi chếp nhûäng hiïån tûúång cố liïn
quan àïën trưëng àưìng, nhûng phẫi àïën sấch Cûåu
Àûúng thû (thïë k thûá X CN) múái nối viïåc “àấnh
trưëng” chûá khưng cố sấch nâo nối viïåc tưëp ngûúâi àûáng
“giậ” trưëng àưìng cẫ. Côn úã Viïåt Nam thò cấc thû tõch
tiïu biïíu nhû: Viïåt àiïån u linh, Àẩi Viïåt sûã k toân thû,
Lơnh Nam chđch quấi, Àẩi Nam nhêët thưëng chđ thò
khưng nối viïåc biïíu diïỵn trưëng àưìng.
Thû tõch ca ta ghi chếp trên trổng loẩi vêåt linh nây
vâ gổi lâ Thêìn Àưìng Cưí. lêåp àïìn thúâ bưën ma hûúng
khối. Sấch Viïåt àiïån u linh cho biïët àïìn Thêìn Àưìng Cưí
ca tónh Thanh Hoấ toẩ lẩc trïn ni Àan Nï, huån An
Àõnh. Tûúng truìn àïìn úã àêy àûúåc lêåp tûâ thúâi cố
trưëng àưìng Àưng Sún, côn àïìn thúâ Ngâi úã àûúâng Thy

Khụ- Hâ Nưåi lâ thúâ vổng, múái cố tûâ thúâi àêìu nhâ L
vâ àđch thên nhâ vua àïën cng tïë .
Mưỵi dên tưåc trong xậ hưåi tiïìn sûã thûúâng cố mưåt
“vêåt thiïng” tûúång trûng cho quìn uy ca t trûúãng
vâ dên tưåc: cố tưåc “vêåt thiïng” lâ chiïëc “gêåy”, cố tưåc lẩi
dng chiïëc “m” (chiïëc “gêåy”- cấi “nốn” ca Chûä

Àưìng Tûã vâ Tiïn Dung- Lẩc Viïåt), hóåc cố tưåc lẩi dng
mưåt thûá v khđ nâo àố. Vúái ngûúâi Thiïn Cha giấo thò
“vêåt thiïng” cao nhêët lâ Kinh Thấnh, thûá àïën lâ cêy
Thấnh giấ, côn ngûúâi Viïåt tưåc thò “vêåt thiïng” cao nhêët
lâ “hêm”- côn gổi lâ Thêìn Àưìng Cưí, thûá àïën lâ êën
àưìng cố viïìn dêy Tú hưìng (cån thûâng) xung quanh.
Vò vêåy, chng tưi cố bâi viïët nây, àïí trònh bây lẩi vêën
àïì trïn nhû sau:
Trưëng àưìng lâ dõch tûâ chûä àưìng cưí ca Trung
Qëc, do tûúáng Mậ Viïån ngy tẩo ra, khi y àûa qn
sang àấnh chiïëm Giao Chó ca Hai Bâ Trûng lêìn thûá
nhêët nùm 40 - 43 sau Cưng Ngun (Lï Mẩnh Thất).
Trong cåc chiïën àêỵm mấu àố, Mậ Viïån àậ bùỉt trïn
300 cûâ soấi, Lẩc tûúáng ca cåc khúãi nghơa àây sang
Linh Lùng vâ tõch thu hïët “vêåt thiïng” (trưëng àưìng)
ca hổ. Viïåc cûúáp “vêåt thiïng” lâ àoẩt quìn t
trûúãng, côn cưëng nẩp “vêåt thiïng” lâ tỗ lông thìn
phc (quan niïåm xûa). Àiïìu àố chûáng tỗ “vêåt thiïng”
(trưëng àưìng) gùỉn liïìn vúái cûâ soấi, Lẩc tûúáng lâ lûåc
lûúång lậnh àẩo Viïåt tưåc chưëng Hấn: Trưëng àưìng biïíu
tûúång cho linh hưìn vâ quìn uy ca t trûúãng nûúác
Vùn Lang - Giao Chó, lâ “vêåt thiïng” hiïåu triïåu dên tưåc
àûáng lïn chưëng ngoẩi xêm.
Mậ Viïån nhêån thêëy giấ trõ têm linh ca loẩi cưí vêåt
nây, cho nïn y thûåc hiïån mưåt loẩt cấc biïån phấp nhùçm
lâm mêët tđnh têm linh ca loẩi cưí vêåt êëy. Trûúác hïët y
cêëm ngûúâi Lẩc Viïåt sẫn xët, tâng trûä “vêåt thiïng”
(trưëng àưìng). Thûá àïën y gổi loẩi “vêåt thiïng” êëy lâ
àưìng cưí - mưåt nhẩc khđ, ngoâi ra côn cưí v cho viïåc
àc vâ àấnh trưëng àưìng trong nhûäng quan lẩi ca cấc

qån úã vng Lûúäng Quẫng, cho nïn ngây nay úã bïn
àố múái nhiïìu trưëng àưìng vâ cố tiïët mc àấnh trưëng
àưìng rưm rẫ, hoânh trấng àïën thïë. Thûá ba, khi vïì
nûúác, Mậ Viïån dng sưë trưëng àưìng cûúáp àûúåc úã Giao
Chó àc ngûåa, àùåt trûúác cûãa àiïån Tun Àûác vúái thêm
: Loẩi “vêåt thiïng” ca Lẩc Viïåt chó nhû con ngûåa cho
àïë chïë Hấn cûúäi.
Sấch Hêåu Hấn thû ca Phẩm Viïåp (424-425) quín
54 mc Mậ Viïån truån chếp nhû sau: “Viïån hiïëu k
mậ, thiïån biïåt danh mậ û Giao Chó àùỉc Lẩc Viïåt àưìng
cưí, nậi tr vi mậ thûác... mậ cao tam xđch ng thưën vi tûá
xđch tûá thưën, hûäu chiïëu trđ Tun Àûác àiïån hẩ dơ vi
danh mậ thûác n” - nghơa lâ: Mậ Viïån thđch cûúäi
ngûåa, giỗi phên biïåt ngûåa tưët xêëu. Ưng ta lêëy àûúåc
trưëng àưìng Lẩc Viïåt úã Giao Chó bên àc thânh ngûåa
mêỵu... ngûåa cao 3 thûúác 5 têëc (khoẫng hún 1m), vông
thên ngûåa 4 thûúác 4 têëc (khoẫng 1,5m), vua xëng
chiïëu àùåt ngûåa mêỵu trûúác cûãa àiïån Tun Àûác àïí lâm
ngûåa mêỵu (hùèn vng àố) sệ n.

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

17


TÛÂ TRONG DI SẪN
Tiïëp àïën sấch Quẫng Chêu k ca Bi Thõ xët
hiïån vâo khoẫng nùm 420-487 ghi lẩi hiïån tûúång ngûúâi
L, Lậo sûã dng trưëng àưìng úã thïë kó thûá III (CN), sấch

àậ thêët truìn, chó côn lẩi nhûäng àoẩn dêỵn àïí ch giẫi
cho Hêåu Hấn thû vâ àûúåc bẫo tưìn trong vùn bẫn Hêåu
Hấn thû. Àoẩn vùn àố nhû sau: “L, Lậo tr àưìng vi
cưí duy cao àẩi vi qu diïån khoất trûúång dû sú thânh
huìn û àònh khùỉc thêìn trđ tûãu chiïu chđ àưìng loẩi lai
giẫ doanh mưn hâo ph tûã nûä dơ kim ngên vi àẩi thoa
chêëp dơ khêëu cưí khêëu cấnh lûu dó ch nhên dậ”, nghơa
lâ: Ngûúâi L ngûúâi Lậo àc àưìng lâm trưëng. Trưëng lêëy
cao lúán lâm qu, mùåt trưëng rưång hún 1 trûúång(?) Lc
múái àc xong, treo trưëng úã sên, bíi sấng bây rûúåu
múâi àưìng loẩi àïën. Ngûúâi àïën àêìy cûãa. Con trai con
gấi nhâ hâo ph lêëy vâng bẩc lâm thoa lúán, cêìm thoa
gộ trưëng, gộ xong àïí thoa lẩi cho nhâ ch. Ngûúâi L
ngûúâi Lậo chó cû dên phi Hấn úã Quẫng Chêu, tưåc danh
nây xët hiïån trong thû tõch thúâi Tam Qëc (thïë k III)
mâ nay cố ngûúâi coi lâ tưí tiïn ngûúâi Choang.
Nhû vêåy, chó cêìn dêỵn hai cûá liïåu xët hiïån súám
nhêët trong thû tõch ca Trung Qëc, àậ cho ta thêëy:
Tïn gổi “àưìng cưí” do tûúáng Mậ Viïån nhâ Hấn ngy
tẩo ra tûâ àêìu Cưng Ngun (40- 43) - ( Hêåu Hấn Thû.
Cûá liïåu thûá hai lâ ngûâúi L ngûúâi Lậo àc trưëng àưìng
xong, thò treo trưëng trûúác sên... vâ dng thoa “ gộ” vâo
trưëng àưìng, chûá khưng dng di àïí “àấnh” trưëng
(Quẫng Chêu k).
Cố thïí nối chi tiïët cûåc k quan trổng úã àêy lâ trưëng
àưìng múái àc xong mâ “khưng àấnh thûã”, chó dng
thoa “gộ” vâo trưëng. Àố lâ hiïån tûúång khưng bònh
thûúâng. Ngây nay úã nhâ cha àc chng xong, ngûúâi
ta lâm lïỵ “thûã” chng: trang nghiïm, cêín trổng.
Chng àûúåc treo lïn giấ, ph vẫi àỗ àùåt trûúác sên.

Thêìy cha dûång Àân trâng hûúng khối kđnh cấo vúái
àûác Phêåt vâ thưí thêìn: dêng à lïỵ, cêìu khêën thêëu àẩt
thiïn àõa thưí thêìn thò múái àûúåc “thûã” chng. Nhûng
ngûúâi L, Lậo khi àc trưëng àưìng xong, khưng lâm lïỵ
“thûã trưëng”. Chûáng tỗ viïåc àc trưëng àưìng ca ngûúâi
L - Lậo khưng phẫi nhùçm lêëy tiïëng vang ca loẩi “cưí”
nây. Hùèn lâ dng lâm “vêåt thiïng” biïíu tûúång quìn
uy ca t trûúãng vâ dên tưåc . Mưåt tđn hiïåu nûäa cho ta
thêëy viïåc àc trưëng àưìng khưng phẫi viïåc ca ngûúâi
bònh dên mâ ca bêåc vûúng quìn. Àố lâ tinh thêìn ca
loẩi “vêåt thiïng” (hêm) do tưí tiïn ca ngûúâi Vùn Lang
- Giao Chó tẩo ra vâ truìn k thåt àc “vêåt thiïng”
nây sang vng Lûúäng Quẫng.
Tûâ viïåc dng “thoa gộ vâo trưëng” trong sấch
Quẫng Chêu k ca Bi Thõ xët hiïån vâo àêìu thïë k
thûá V (CN), hóåc cấc thû tõch khấc ca Trung Qëc úã
giai àoẩn àêìu nây nhû sấch Têën thû - tấc phêím thïë k
thûá VII ghi lẩi viïåc nùm 378 ngûúâi Di úã Quẫng Chêu
phấ tiïìn àc trưëng àưìng, hóåc sấch Trêìn thû cng thïë
k thûá VII ghi lẩi viïåc khoẫng nùm 551, Êu Dûúng
Ngưỵi àấnh Trêìn Vùn Triïåt úã Quẫng Chêu, lêëy àûúåc
nhiïìu chiïën lúåi phêím. dêng lïn vua trưëng àưìng lúán

18

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

chûa tûâng cố. Nhûng nhûäng sấch nây àïìu chó múái nối
viïåc àc trưëng àưìng vâ cêìm thoa “gộ” vâo trưëng, chûá

chûa cố sấch nâo nối viïåc dng di “àấnh” trưëng àưìng
cẫ. Phẫi àïën sấch Cûåu Àûúâng thû, tấc phêím hoân
thânh nùm 937 - 946 múái xët hiïån viïåc àấnh trưëng
àưìng vâ coi trưëng àưìng lâ mưåt nhẩc khđ.
Sấch Cûåu Àûúâng thû àûa ra hai tû liïåu: Mưåt lâ mc
Êm nhẩc chđ àậ ghi: Tiïët cưí lâ trưëng àưìng - àc bùçng
àưìng. Mưåt mùåt trưëng p xëng, àấnh lïn mùåt trïn.
Loẩi trưëng àưìng ca Nam Di, Ph Nam, Thiïn Trc
àïìu nhû thïë. Sấch Cûåu Àûúâng thû lâ ca tấc giẫ úã
trung ûúng, côn trûúác àố cố sấch àõa phûúng vúái tiïu
àïì Linh biïíu lc dõ ca Lûu Tn lâ quan lẩi úã Quẫng
Chêu vâo khoẫng nùm 889 – 903 ghi rùçng: Nhẩc ca
ngûúâi Man Di cố trưëng àưìng, hònh dấng nhû u cưí
(trưëng cố thên eo lẩi) nhûng chó mưåt àêìu cố mùåt. Mùåt
liïìn vúái thên. Àc toân bùçng àưìng. Thên trưëng àêìy
(nhiïìu) hònh cưn trng: cấ, hoa, cỗ. Toân thên àïìu àùån
dây hún hai phên. Àc rêët giỗi. “Àấnh trưëng” tiïëng
vang trong trễo khưng kếm tiïëng mai ra. Trong thúâi
Trinh Ngun Phiïn Qëc (Myanmar) dêng nhẩc, cố
ưëc ngổc vâ trưëng àưìng, múái biïët nhâ t trûúãng Nam
Man àïìu cố trưëng àưìng ([3]).
Trong Hưåi thẫo qëc tïë, “Êm nhẩc truìn thưëng
trong bưëi cẫnh toân cêìu hoấ” tẩi Hâ Nưåi (ngây 89/8/2004) mưåt àẩi biïíu ca Myanmar trong mưåt Tham
lån àậ dêỵn lẩi diïìu nây (ghi chếp ca chng tưi).
Nhû vêåy tûâ thïë k thûá X trúã ài – tûác lâ sau 900 nùm
– kïí tûâ khi Mậ Viïån gổi loẩi “vêåt thiïng” êëy lâ “àưìng
cưí” thò thû tõch ca Trung Qëc múái chđnh thûác gổi
loẩi cưí vêåt kia lâ “cưí”- mưåt nhẩc khđ vâ nối ngoa lïn:
“àấnh trưëng àưìng nghe tiïëng trong trễo” (sấch Lơnh
biïíu lc dõ). Nhûng thûåc chêët àấnh trưëng àưìng chó

nghe tiïëng bõch bõch mâ thưi, nïn múái nối “Tiïëng trong
trễo nhû tiïëng mai ra”. Tiïëng mai ra cng bõch bõch,
chûá lâm gò cố êm thanh trong trễo!
Chó cêìn dêỵn mêëy cûá liïåu ban àêìu trong thû tõch cưí
ca Trung Qëc à thêëy: Viïåc dûång àûáng mưåt “vêåt
thiïng” àïí thúâ cng “hêm” trong nïìn vùn hoấ têm linh
ca Lẩc Viïåt - Giao Chó thânh “cưí ” mưåt nhẩc khđ lâ cố
tûâ khi Mậ Viïån múã miïång nối ra (40-43 CN) nhûng
phẫi 4 thïë k sau thò thû tõch Trung Qëc múái àõnh
danh chûä “cưí” bùçng Hấn tûå (trong sấch Hêåu Hấn thû)
vâ dng thoa àïí “gộ” vâo “cưí”, hiïån tûúång diïỵn ra vâo
thïë kó thûá III (C.N) úã ngûúâi L - Lậo (sấch Quẫng Chêu
k). Ngoâi ra côn phẫi qua mưåt sưë tấc phêím nûäa nhû
Têën thû, Trêìn thû, Tu thû vâ phẫi àïën Cûåu Àûúâng
thû (937- 946) múái chđnh thûác gổi trưëng àưìng lâ nhẩc
khđ trong mc “Êm nhẩc chđ” ca sấch nây. Bùỉt àêìu tûâ
thïë k thûá X trúã ài thò thû tõch ca hổ àưìng loẩt, chđnh
thûác gổi loẩi vêåt linh êëy lâ “cưí” (trưëng) mưåt nhẩc khđ
vâ àấnh “trưëng àưìng”.
Viïåc giúái thưëng trõ ngoẩi bang dng th àoẩn phấ
nất mưåt dông cưí vêåt vùn hoấ têm linh ca Viïåt tưåc
thânh “cưí” (trưëng) - mưåt nhẩc khđ. Hùèn kễ nối ra lúâi


“cưí” cng thêëy ngûúång mưìm, àïën khi ngûúâi cêìm bt viïët thânh
chûä “cưí” bùçng Hấn tûå trïn giêëy, cng thêëy run tay. Búãi vò dên tưåc
bõ hẩi sệ truìn nưëi tûâng thïë hïå mâ nguìn ra kễ xoấ mêët mưåt
hiïån vêåt trong bẫn sùỉc vùn hoấ têm linh ca hổ. Vâ àïën mưåt thúâi
nâo àố thò con chấu ca tưåc bõ hẩi sệ nghiïn cûáu, tòm ra ngìn gưëc
ca vêåt linh êëy, lêëy lẩi cấi tinh thêìn têm linh ban àêìu ca nố.

Viïåc nhêån thûác vïì tinh thêìn ca vêåt “hêm” nây àậ àûúåc ngûúâi
Viïåt bùỉt àêìu thûåc hiïån tûâ khi nûúác nhâ giânh lẩi quìn tûå ch.
Thû tõch ca cấc triïìu àẩi nûúác Àẩi Viïåt àïìu ghi chếp trên trổng
loẩi “vêåt thiïng” lâ “hêm” nây vâ gổi lâ Thêìn Àưìng Cưí, lêåp miïëu
thúâ, àđch thên nhâ vua àïën cng tïë nhû àïìn Thêìn Àưìng Cưí Hâ
Nưåi. Côn nïëu lâ “trưëng” - mưåt nhẩc khđ - thò khưng thïí diïỵn ra
hiïån tûúång trïn. Ngoâi ra, trong dên gian, ngûúâi lâng Ngổc L,
huån Bònh Lc, tónh Hâ Nam khi àâo àûúåc cưí vêåt nây (1893) nay
gổi lâ “trưëng” Ngổc L, hổ àûa vâo thúâ trong àònh lâng, mậi vïì
sau múái àûúåc àûa vïì trûng bây úã Trûúâng Viïỵn Àưng bấc cưí, nay
lâ Bẫo tâng lõch sûã Trung ûúng úã Hâ Nưåi .
Viïåc trên trổng, tưn thúâ loẩi vêåt “hêm” nây àûúåc thïí hiïån úã
chưỵ: tûâ dên gian àïën vûúng quìn vâ thû tõch bấc hổc àïìu khưng
núi nâo nối àïën hiïån tûúång “àấnh trưëng àưìng” - ngûúâi ta coi cấch
àấnh trưëng àưìng nhû àiïìu kiïng dê, cêëm k - “hy”.
Phẫi chùng, tûâ àố “vêåt thiïng” nây àûúåc phất tấn hóåc chuín
mêỵu sang àc úã cấc nûúác Àưng Nam Ấ cưí, àïí thúâ cng vâ “êën tđn”
ca cấc T trûúãng àûúng thúâi ca cấc vng àố. Àiïìu nây cng
àûúåc cấc hổc giẫ tûâng àïì cêåp àïën.
Ph. Hïgú (P.Heger) ngûúâi Ấo vúái sấch Nhûäng trưëng kim khđ úã
Àưng Nam Ấ (1902) àậ phên trưëng àưìng lâm 4 loẩi, k hiïåu I, II,
III, IV. Ưng lâ ngûúâi àêìu tiïn coi trưëng àưìng loẩi I xët xûá úã miïìn
Bùỉc Viïåt Nam, cho nïn ưng àậ lêëy hoa vùn ca trưëng àưìng loẩi
nây (trưëng Sưng Àâ) lâm tiïu chđ àïí so sấnh vúái hoa vùn cấc loẩi
trưëng àưìng úã vng Àưng Nam Ấ cưí (khi àố trưëng Ngổc L chûa
àûa vïì Hâ Nưåi).
Hóåc sấch Lõch sûã nghiïn cûáu trưëng àưìng úã chêu Êu ca L.
Bezacier phêìn múã àêìu àậ ghi: Nùm 1715 nhâ du lõch ngûúâi Àûác Se
Vil cho biïët: úã àẫo Lu-ang (mưåt àẫo nhỗ nùçm giûäa Timor) vâ
Timor La t (Timor La ut) cố mưåt "cấi chng thêìn kò", thêåt ra lâ

mưåt cấi trưëng bùçng àưìng thau. Vêåt linh thúâ cng ca dên àõa
phûúng.
Côn H. Loofs - Wissowa ngûúâi Australia vúái thuët “Biïíu
chûúng vûúng quìn” (reqalia) thò trưëng àưìng lâ vêåt tûúång trûng
cho quìn lûåc húåp phấp. Ưng cho rùçng cố mưåt quìn uy tưn giấo
tưìn tẩi úã Bùỉc Viïåt Nam trong thúâi cưí, tûúng tûå vúái quìn uy ca
Giấo hoâng úã phûúng Têy. Theo ưng, cấc t trûúãng bưå lẩc úã nhiïìu
núi ca vng Àưng Nam Ấ àậ cûã sûá bưå àïën Bùỉc Viïåt Nam àïí xin
cêëp cấc trưëng àưìng, mâ vúái chng, hổ àûúåc lâm Vua húåp phấp.
Àố lâ nhûäng kiïën cêìn thiïët cho giúái khoa hổc Viïåt Nam trong
nghiïn cûáu vïì Thêìn Àưìng Cưí.
Nhâ khẫo cưí hổc Hâ Vùn Têën viïët: Ài tòm cưåi ngìn ca kơ
thåt vâ nghïå thåt ca trưëng àưìng khưng phẫi chó lâ àïí bẫo vïå
niïìm tûå hâo ca qụ hûúng trưëng àưìng, mâ côn àïí bấc bỗ nhûäng
lån thuët mën tòm ngìn gưëc trưëng àưìng cng nhû nïìn vùn
minh Àưng Sún ngoâi biïn giúái Viïåt Nam. Qua àêy, bấc bỗ nhûäng
kiïën cho rùçng Thêìn Àưìng Cưí lâ mưåt nhẩc khđ, vâ dng loẩi cưí
vêåt têm linh nây àïí biïíu diïỵn trïn sên khêëu nhû tiïët mc “giậ”
trưëng àưìng úã lïỵ hưåi Àïìn Hng.

NGUỴN HOA

Àêët vâ tưí qëc
Khưng chó cố
Cấnh cô, cấnh vẩc lùån lưåi
Khối trùỉng vúân bay mấi rẩ
Tiïëng sấo diïìu chúi vúi...
Côn hưìn bao àúâi, xûúng, thõt, mấu, mưì hưi
Ngûúâi vïì àêët...
Àêët

Cố mùỉt
Anh ấnh nhòn
Linh thiïng
Khưng chia cùỉt
Khưng bấn mua
Àêët - Tưí qëc!

Cẫm hûáng vïì tranh
L Ưng vổng nguåt
Em. Vêìng trùng rùçm
Tỗa thúm mi thđnh
R rï
Khiïën anh
Ngúä Ngû Ưng
Húáp nguåt ùn thïì
Ùn thïì

Sêëm núã
Anh
Sêëm núã
Thấng ba
Em
Trưí cúâ
Hoa la!

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

19



TÛÂ TRONG DI SẪN

LÂNG VẨC - MƯÅT CỘI TÊM LINH
Bâi, ẫnh: LÏ BẤ LIÏỴU

Qua 9 lêìn tưí chûác, Lïỵ hưåi lâng Vẩc àậ chđnh thûác trúã thânh mưåt Lïỵ hưåi truìn thưëng hưåi à nhûäng ëu tưë têm linh, nhûäng sùỉc mâu
vùn hoấ trong àúâi sưëng ca àưìng bâo cấc dên tưåc miïìn àêët Ph Qu - têy bùỉc Nghïå An. Àêy lâ mưåt lïỵ hưåi àûúåc tưí chûác ngay tẩi
khu Di chó khẫo cưí Lâng Vẩc, àûúåc Bưå VHTT (c) cưng nhêån vâ cêëp bùçng Di chó khẫo cưí Qëc gia nùm 1999 - thåc xậ Nghơa Hoâ,
cấch trung têm thõ xậ Thấi Hoâ (Nghïå An) trïn 4 Km vïì phđa Nam.

N

ùçm trong thïë àêët thiïng, ba mùåt tûåa lûng vâo
ni hiïím, phđa Têy hûúáng ra dông sưng
Hiïëu hưåi à khđ êm dûúng. Ngân nùm
trûúác, núi àêy àậ hònh thânh mưåt lâng ngûúâi Viïåt cưí
phất triïín cûåc thõnh trong quấ trònh múã cội ca cha
ưng.Trẫi qua bao biïën àưång lõch sûã, thúâi gian lâm xối
môn àïí lâng Vẩc dêìn dêìn chòm trong qụn lậng. Têët
cẫ àïìu lùång chòm trong lông àêët, chó côn nhûäng
truìn thuët, nhûäng huìn thoẩi vïì mưåt lâng Vẩc
cưí, vïì chiïëc Vẩc 18 quai, vïì mưåt àẩo qn àưìn tr
ca mưåt Lẩc tûúáng tûâ thûúã Hng Vûúng trong quấ
trònh múã cội àưìn tr tẩi vng àêët thiïng nây... Bẫng
lẫng trong mân sûúng huìn thoẩi, cho àïën mưåt
ngây thấng Tû nùm 1972, rêët ngêỵu nhiïn khi hâng
ngân cấn bưå àoân viïn thanh niïn huån Nghơa Àân
ra qn lâm cưng trònh thu lúåi àùỉp àêåp Àẩi Vẩn lêëy
nûúác tûúái cho vng àêët phđa nam huån àậ phất hiïån

chiïëc trưëng àưìng lâng Vẩc àêìu tiïn, àïí tûâ àố bùỉt àêìu
giúã lẩi nhûäng trang sûã ca lâng Vẩc mưåt thúâi, mưåt

Lïỵ rûúác trưëng àưìng vâ cấc linh vêåt lâng Vẩc (Lïỵ hưåi nùm 2008)

20

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

thûúã xa xûa... dêëu êën ca quấ trònh múã mang búâ cội
ca cha ưng tûâ thûúã Hng Vûúng dûång nûúác... Cng
tûâ àố, qua nùm lêìn khai qåt (1972-1973-1980-1990
vâ 1991) vúái quy mư cêëp Qëc gia vúái sûå tham gia
ca cấc chun gia khẫo cưí trong vâ ngoâi nûúác,
trong àố cố 5 nhâ khẫo cưí Nhêåt Bẫn vâo nùm 1990,
1991- trïn tưíng diïån tđch 1.438 m2 àậ phất hiïån àûúåc
1.228 hiïån vêåt cố giấ trõ, trong àố cố 665 hiïån vêåt
bùçng àưìng thåc Vùn hoấ Àưng Sún. Khưng chó
nhûäng chiïëc trưëng àưìng Hï-gen loẩi I thåc nïìn vùn
hoấ Àưng Sún - linh khđ qëc gia - vâo hâng àểp nhêët
trong sưë nhûäng trưëng àưìng àûúåc phất hiïån úã Viïåt
Nam, nhûäng hiïån vêåt bùçng àưìng nhû lûúäi ròu, dao
gùm, mi tïn... àïën nhûäng miïëng hưå têm giấp,
nhûäng bao tay bùçng àưìng cấc vộ tûúáng thúâi xûa vêỵn
dng, àûúåc tòm thêëy trong nhûäng ngưi mưå tấng úã àêy
cng à cú súã àïí chûáng minh cho sûå cố mùåt vâ tưìn
tẩi ca cû dên Viïåt cưí vâ nhûäng ngûúâi lđnh chiïën thúâi
cấc Vua Hng trïn úã miïìn têy xûá Nghïå xûa...



Theo cấc bêåc cao niïn tẩi àêy kïí lẩi: Thûúã xa xûa,
vng àêët nây cố mưåt àẩo qn ca Vua Hng do mưåt
Lẩc tûúáng trưng coi. Ngoâi viïåc gòn giûä búâ cội àêët Viïåt,
nhûäng chiïën binh nây côn dẩy cû dên lâng Vẩc canh
tấc la nûúác, lâm cưng viïåc tùçm tang, dẩy nghïì th
cưng àan lất, àc àưìng vúái nhûäng k thåt cao biïíu
hiïån nïìn vùn minh thúâi Êu Lẩc. Thûúã êëy, lâng Vẩc cûåc
thõnh. Mưëi quan hïå giûäa cû dên vúái quan binh àưìn tr
hïët sûác mêåt thiïët. Khi thanh bònh,binh lđnh cng cû
dên cng nhau cêëy hấi trïn àưìng rång, lc cố giùåc,
dên lâng vâ nhûäng ngûúâi lđnh chiïën lẩi cng sất cấnh
bïn nhau. Sau nhûäng trêån chiïën thùỉng lúåi, hay vâo dõp
hưåi ma lïỵ tïët... dên lâng lẩi gốp gẩo thốc lúån gâ àïí
chung vui. Àïí àun nêëu thûác ùn cho cẫ lâng vâ quan
binh, ngûúâi ta phẫi dng àïën chiïëc vẩc khưíng lưì 18
quai múái à.Nhûäng dõp nhû thïë, cẫ vng àêët rưång lúán
ngây àïm nhưån nhõp êm vang tiïëng trêìm hng trưëng
àưìng xen tiïëng chiïng cưìng...
Nùm 1999, tûâ nhûäng giấ trõ àđch thûåc qua nhûäng
hiïån vêåt àûúåc tòm thêëy, khu Di chó khẫo cưí lâng Vẩc
àûúåc Bưå VHTT (c) cưng nhêån vâ cêëp bùçng Di chó khẫo
cưí cêëp Qëc gia, vâ cng tûâ àố hònh thânh Lïỵ hưåi Lâng
Vẩc àïí àưìng bâo cấc dên tưåc trong vng cố dõp tòm vïì
cội têm linh, nhúá vïì mưåt thúâi mưåt thã Hng Vûúng
dûång nûúác. Lïỵ hưåi lâng Vẩc hâng nùm chđnh thûác àûúåc
tưí chûác vâo cấc ngây Mưìng 7, Mưìng Tấm vâ Mưìng 9
thấng Hai-trûúác Giưỵ tưí Hng Vûúng mưåt thấng.Vúái
lõch trònh Lïỵ hưåi, tûâ trong sêu xa ngûúâi dên núi àêy vêỵn
têm nguån rưìi àêy Lïỵ hưåi Lâng Vẩc sệ trúã thânh mưåt

Lïỵ hưåi vïì vúái cưåi ngìn ca àưìng bâo miïìn têy Nghïå
An. Trong cấc k lïỵ hưåi, ngoâi nhûäng nghi lïỵ têm linh,
nhûäng hưåi thi vùn hoấ thïí thao... nùm nâo cng khưng
thïí thiïëu cấc cåc thi tòm hiïíu vïì àêët nûúác - con ngûúâi
qụ hûúng vúái sûå tham gia rêët àêìy à vâ nhiïåt tònh ca
cấc nam thanh nûä t àïën tûâ 32 xậ, thõ trêën trong huån.
Cấc trô chúi, cåc thi thïí thao dên gian truìn thưëng
thûúång vộ nhû thi kếo co, thi bùỉn nỗ, thi àêëu vêåt dên
tưåc... nhûäng bíi giao lûu vùn hoấ vùn nghïå vúái nhûäng
lân àiïåu dên ca dên v mang àêåm bẫn sùỉc vùn hoấ dên

tưåc. Àùåc biïåt trong lïỵ hưåi hâng nùm côn cố Liïn hoan
cưìng chiïng vúái nhûäng v àiïåu àùåc trûng ca tûâng dên
tưåc thïí hiïån qua nhûäng giân cưìng chiïng dên tưåc Thấi,
dên tưåc Thưí - nhûäng dên tưåc anh em chiïëm sưë àưng
hiïån àang chung sưëng àoân kïët trïn vng àêët Ph
Qu- thûåc sûå àûa lẩi khưng khđ hâo hng sưi nưíi sët
trong nhûäng ngây diïỵn ra lïỵ hưåi.
Lïỵ hưåi lâng Vẩc nùm 2009 (lêìn thûá 10) àûúåc tưí chûác
trong cấc ngây tûâ 7 - 9 thấng Hai êm lõch. Àêy lâ nùm
àêìu tiïn thõ xậ Thấi Hoâ tưí chûác kïí tûâ ngây chia tấch
vâ thânh lêåp thõ xậ trïn cú súã huån Nghơa Àân c. Tûâ
khi hònh thânh vâ àûa Lïỵ hưåi lâng Vẩc vâo sinh hoẩt
àúâi sưëng vùn hoấ ca ngûúâi dên vng àêët Ph Qu
cho àïën nay, mưỵi nùm lâ mưåt dõp àïí Lïỵ hưåi thïm hoân
thiïån xûáng vúái têìm vốc ca vng àêët àûúåc xem lâ miïìn
àêët cưí tẩi khu vûåc miïìn ni têy bùỉc Nghïå An.
Cëi nùm 2006, bùçng ngìn vưën ngên sấch nhâ
nûúác 1,2 t, chđnh quìn súã tẩi àậ tiïën hânh xêy dûång
Àïìn lâng Vẩc àïí lâm núi thúâ cng vâ tiïën hânh cấc

nghi lïỵ têm linh trong cấc k lïỵ hưåi. Ngưi àïìn cố thiïët
kïë 3 gian lúåp ngối êm dûúng cố diïån tđch sûã dng 154
m2 cng vúái toân bưå trang bõ nưåi thêët dânh cho nhûäng
nghi lïỵ thúâ cng theo têåp quấn, sên àïìn, cưíng Tam
quan trong khn viïn 1000 m2 tẩi võ trđ phất hiïån
chiïëc trưëng àưìng lâng Vẩc àêìu tiïn vâo thấng Tû nùm
1972. Cëi nùm 2007, cưng trònh àậ cú bẫn hoân thânh
vâ chđnh thûác àûúåc àûa vâo sûã dng trong lïỵ hưåi lêìn
thûá 9. Gian giûäa ca Àïìn lâ ấn thû thúâ cấc Vua Hng
vúái bûác hoânh phi khùỉc nưíi bưën chûä àẩi tûå Vẩn cưí anh
linh bùçng chûä hấn, hai bïn lâ khấm thúâ cấc bêåc tiïìn
nhên cố cưng khai phấ vâ hònh thânh lâng Vẩc vúái àưi
cêu àưëi chûä hấn: ÛÁc viïn cưng àûác tng sún ấn/Vẩn cưí
ln cao tiïåp linh tûâ. Ngoâi ra côn cố mưåt sưë cêu àưëi cố
nưåi dung nhúá ún vâ ca ngúåi cưng àûác ca cấc bêåc tiïìn
nhên àûúåc àùåt trang trổng àïìn thúâ.
Thấng Hai lẩi vïì, sau nhûäng ngây giấ lẩnh, sùỉc
xn lẩi bûâng sấng trong nùỉng súám. Trïn cấc nễo
àûúâng qụ vng àêët àỗ Bazan miïìn têy, mổi ngûúâi lẩi
nấo nûác cng nhau trêíy hưåi lâng Vẩc.

Sên Àïìn lâng Vẩc trûúác giúâ Cấo ët (Lïỵ hưåi 2008)

V àiïåu cưìng chiïng (trong Lïỵ hưåi lâng Vẩc)

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

21



TÛÂ TRONG DI SẪN

NGÂY NGHINH ƯNG BÏN VÂM SƯNG ƯNG ÀƯËC
NGUỴN LÏ HƯÌNG HÛNG

Sưng Ưng Ðưëc vâm, giûäa thấng hai êm lõch, trïn con àûúâng dêỵn ra lùng ưng Nam Hẫi, nhiïìu
ngûúâi ùn bêån chónh tïì, nấch bûng, tay xấch, àêìu àưåi nhûäng mêm bấnh, mêm xưi, mêm trâ, mêm
trấi cêy cố ph giêëy kiïëng mâu àỗ, mêm àêìu heo bổc múä sa. Cố ngûúâi xấch tôn ten cùåp gâ, cùåp
võt, nấch kểp chai rûúåu àïë côn àêìy. Thêëy cẫnh nêìy cng à biïët nùm vûâa qua ma biïín trng,
vêåy ngây nghinh ưng chùỉc chùỉn sệ linh àònh...

heo truìn thuët, tc thúâ cấ
ưng ca ngû dên nûúác ta cố
àêu tûâ àúâi xûãa àúâi xûa lêån, hưìi
trûúác thúâi Gia Long, cấ ưng chûa cố
chûác tûúác, lc àố ngû ph côn gổi lâ
thêìn Nam Hẫi. Mưỵi khi ra khúi gùåp
sống to, giố lúán, ghe sùỉp chòm, ngû
ph hê nhau gổi lúán : "Thêìn Nam Hẫi
cûáu tưi vúái !". Tûác thò thêìn trûâng lïn kï
lûng àúä lûúân ghe lưåi mưåt mẩch àûa
nghe vư búâ. Theo hêìu thêìn cố cùåp cấ
àao, cùåp cấ àao nêìy ngoâi viïåc bẫo
vïå thêìn côn cố quìn xûã tûã nïëu thêìn
lâm khưng trôn bưín phêån. Thđ d nhû
cố tiïëng ngû dên kïu cûáu, thêìn chêåm
trïỵ àïí ghe chòm, ngûúâi chïët, lêåp tûác
cùåp cấ àao day ngang chếm mưỵi con
mưåt àao thò thêìn sệ bõ àûát lòa ra ba

khc.
Lc cha Nguỵn bõ qn Têy
Sún rûúåt chẩy ra biïín, bêët ngúâ gùåp
bậo, thuìn sùỉp àùỉm, àấm qn sơ hê
nhau kïu cûáu, thêìn liïìn chẩy túái àúä
thuìn rưìng àûa vư hôn Sún Rấi, nhúâ
àố mâ vua thoất nẩn. Sau nêìy khưi
phc àûúåc giang sún, vua nhúá ún
phong cho thêìn chûác Nam Hẫi Tûúáng
Qn. (Cng lc vua cng phong cho
loâi rấi trùỉng úã hôn Sún Rấi lâ Lang
Lẩi Ðẩi Tûúáng Qn).
Nhûäng lùng têím khấc àïìu cố ngây
thưëng nhûát àïí cng giưỵ hâng nùm,
nhûng lùng ưng Nam Hẫi thò khưng,
cho túái nghi thûác lïỵ bấi cng khấc

T

22

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

nhau. Chưỵ nâo cố cấ ưng ly chưỵ àố
cố lùng. Ngûúâi ta lêëy ngây cấ ưng ly
àêìu tiïn lâm giưỵ, ngây àố àûúåc gổi lâ
ngây nghinh ưng. Nhûäng vng ven
biïín nûúác ta cố rêët nhiïìu lùng ưng
Nam Hẫi, nhûng ngây nghinh ưng

khưng trng nhau lâ vêåy.
Ngûúâi nâo gùåp ưng ly àêìu tiïn
phẫi nhêån lâm con trûúãng vâ chõu
tang ba nùm. Theo dõ àoan, trong thúâi
gian chõu tang ngûúâi con trûúãng phẫi
chõu nghêo khưí, sau àố múái cêët lïn
àûúåc.
Bíi sấng thấng hai nùm 1948,
ưng Tû Ðẩo ài kếo lûúái rng ngoâi
bậi, thêëy ưng ly nùçm trïn bậi bn,
ưng Tû súå bõ nghêo nïn bỗ con nûúác
lûúái hưm àố mâ trưën vïì xốm. Sau àố
cố ưng àêíy rëc, gùåp ưng nêìy khưng
súå nghêo nïn nhêån lâm con trûúãng rưìi
trúã vïì xốm kïu bâ con ra thónh ưng
vư. Thónh, cố nghơa lâ bây nhang àên,
lêåp bân hûúng ấn àem chưỵ ưng ly
vấi lẩy. Xong cưåt ài, xỗ mang ưng
båt vư lấi ghe kếo. Bâ con hò hc cẫ
bíi nhûng “thónh” ưng khưng chõu ra.
Cố mưåt ngûúâi ài bẩn cho ưng Tû nối
lẩi, chđnh ưng Tû múái lâ ngûúâi thêëy
ưng ly àêìu tiïn. Bâ con vúä lệ ra, ben
cho ngûúâi vư xốm bùỉt ưng Tû ra lâm
lïỵ chõu tang vâ nhêån lâm con trûúãng,
cố nhû vêåy ưng múái chõu cho thónh vïì.
Ðem ưng vư àêìu xốm, ngûúâi ta
àâo mưåt cấi hêìm rưìi bỗ ưng xëng.

Trong thúâi gian nêìy, bâ con trong xốm

lûúái cng nhau àưën cưåt, xễ lấ cêët lùng.
Chúâ àïën khi ưng sònh, rậ hïët thõt, múái
hưët cưët bỗ vư mưåt chiïëc quấch vâ lêåp
bân àïí lïn thúâ. Ngây gùåp ưng ly lâ
ngây mûúâi sấu thấng hai nùm 1948.
Dên trong xốm lêëy ngây àố lâm lïỵ
nghinh ưng hâng nùm. Vïì sau cố
thïm hai ưng ly nûäa, thânh ra sưng
Ưng Ðưëc vâm túái nùm bẫy mûúi tấm
cố ba ưng, hâi cưët àûúåc àûång riïng ba
quấch.
Hưìi àố dên cû côn đt vâ nghêo nïn
cêët lùng lúåp mấi, dûâng vấch bùçng lấ
dûâa nûúác, cưåt bùçng cêy àûúác, nùçm tú
hú bïn vâm. Mưỵi nùm túái ma giố
nam mûa to giố lúán, lùng thûúâng bõ
tưëc nốc, bâ con trong xốm phẫi xm
nhau sûãa sang lẩi, Sau nêìy dên cû t
vïì àưng, sưng Ðưëc vâm trúã nïn thõnh
vûúång, bâ con bân nhau lêåp thânh hưåi
lùng. Trong hưåi gưìm cố hưåi trûúãng, hưåi
phố, ban tâi chấnh, ban êím thûåc, ban
tiïëp tên. Ngoâi ra côn cố àưåi lên, vâ
mûúâi hai ngûúâi khiïng nhâ giâng. Hưåi
côn ni mưåt ưng giâ àïí giûä lùng, ưng
êëy àûúåc gổi lâ ưng Tûâ Lùng.
Ngoâi lïỵ lưåc hâng nùm ra, hưåi lùng
cng lâm àûúåc nhûäng viïåc tûâ thiïån
cho bâ con trong xốm. Nhâ nâo cố
àấm ma, àấm cûúái, cố thïí ra lùng

mûúån chến, àa, bân ghïë. Ðấm ma
nâo sang trổng cố thïí mûúån ln nhâ
giâng (lc nêìy mûúâi hai ngûúâi khiïng


nhâ giâng trúã thânh àẩo tò). Tïët thò cố
àưåi lên, ma gip vui, lên ùn àûúåc bao
nhiïu tiïìn àïìu àem vïì cho hưåi. Ðoân
lên nêìy do ưng Tûâ Lùng hën luån,
nhúâ ưng cố vộ Thiïëu Lêm truìn lẩi
cho cấc anh trong àưåi nïn con lên
àûúåc mang rêu bẩc. Ðùåc biïåt àoân
lên nêìy, ngoâi lên, àõa ra côn cố thïm
ưng Tïì ma thiïëc bẫng dêỵn àêìu.
Sau nùm 1968, lùng ưng àûúåc dúâi
vư àêìu khu hai ven rûâng, mùỉm. Bêy
giúâ lùng àûúåc xêy lẩi thânh hònh chûä
nhûåt, mấi xiïn lúåp tưn, vấch xêy búâ
tûúâng, tư vưi vâng nhúåt, chên tûúâng
viïìn mâu àỗ. Phđa sau lâ mưåt chấi
rưång lúåp thiïëc, vấch lấ lâm nhâ bïëp.
Trong bïëp cố hai chẫo àng àùåt trïn
chiïëc lô àûúåc àùỉp bùçng àêët, bïn cẩnh
lâ bìng chûáa nưìi niïu, chến, àa.
Phđa sau nhâ bïëp lâ mưåt sân lậng de
ra mế rẩch, lâ chưỵ cẩo heo, nhưí lưng
gâ, lưng võt vâ rûãa chến àa... Phđa
trûúác mưåt khoẫng sên rưång cố cưåt cúâ
cao, núi àêy lêu lêu mêëy anh trong
àoân lên ngûáa nghïì cố thïí xấch lên

ra dúåt. Trong lùng àûúåc ngùn ra lâm
hai gian : mưåt bïn thúâ ưng, mưåt bïn
lâm phông khấch cố xïëp ba dậy bân,
gốc trong cố mêëy bưå vấn ngûåa lốt liïìn
nhau, dânh riïng cho mêëy bâ ngưìi
ëng trâ, ùn trêìu, tấn gêỵu.
Bïn gian thúâ Ưng, trïn bân thúâ cố
ba cấi quấch mâu àỗ àûång cưët ba
Ưng. Ưng ly àêìu tiïn àïí chđnh giûäa
kï lïn húi cao mưåt cht, côn hai ưng
ly sau nêìy àïí hai bïn tẫ hûäu. Sau ba
cấi quấch, trïn vấch tûúâng cố hâng
chûä àỗ àïì NAM HẪI TÛÚÁNG QN.
Trûúác ba cấi quấch cố mưåt lû hûúng
lúán. Cẩnh bïn trấi àùåt mưåt bân thúâ thúâ
nhûäng oan hưìn ngûúâi chïët vò nghïì
biïín. Phđa ngoâi cố hai têëm mân mâu
vâng viïìn ren kim tuën. Ngây thûúâng
mân àûúåc ph xëng, ngây lïỵ àûúåc
vến lïn àïí lưå rộ hai cùåp àao ca cấ
àao dâi gêìn hai thûúác vùỉt chếo nhau,
phđa trûúác bân thúâ lâ mưåt khoẫng
trưëng àïí hânh lïỵ.
Lïỵ nghinh ưng àûúåc cûã hânh lc
hûâng àưng, vò hổ phẫi àûa ưng vïì biïín
tûâ sấng cho túái chiïìu tưëi múái trúã vư.
Sấng súám, chiïëc nhâ giâng àậ rấp
sùén àïí trûúác sên cúâ. Nhûäng ngûúâi
theo nghinh ưng àûúåc phc v cúm
nûúác trûúác. Nhốm khiïng nhâ giâng

bêån àưìng phc, ấo qìn àen viïìn ren
mâu vâng. Ðưåi lên cng sùén sâng àêìy
à, ấo thun trùỉng, qìn àen cố hai

sổc trùỉng dổc sn hai bïn ưëng qìn.
Giúâ hânh lïỵ thò phẫi chúâ mêëy ưng coi
giúâ tưët quët àõnh, nhûng bùỉt båc
phẫi ban sấng múái kõp.
Túái giúâ nghinh Ưng, trûúác bân thúâ,
nhốm khiïng nhâ giâng àûáng xïëp
hâng hai bïn tẫ hûäu, day mùåt lïn bân
thúâ. Phđa trïn, trûúác bân thúâ, cố sấu
ưng bêån lïỵ phc mâu vâng, àêìu àưåi
mậo cấnh chìn. Bấc Tû Ðẩo vúái tû
cấch con trai trûúãng bêån ấo dâi khùn
àống mâu àen, ài ra lẩy trûúác, xong
ưng bûúác vư àûáng mưåt bïn. Sau àố,
sấu ưng bêån lïỵ phc bûúác ra àûáng
trûúác bân thúâ vông tay ngang trấn.
Tiïëp theo, nhốm khiïng nhâ giâng
bûúác ra xïëp hâng tû cng vông tay
ngang trấn. Mưåt trong sấu ưng bêån lïỵ
phc bûúác túái trûúác bân thúâ àổc mưåt
bâi vùn chiïu hưìn :
Hưìn húäi... hưìn húäi... Xa cêy xa cưëi,
xa cưåi xa nhânh, cëi bậi àêìu gânh,
hm tha sêëu bùỉt, chïët vò thùỉc ngùåt,
manh ấo chến cúm, U-Minh àỗ lôm,
rûâng trâm xanh biïëc, ta thûúng ta tiïëc,
lêåp àân giẫi oan... ú... hưìn húäi... hưìn

húäi ú... ú... Bấi !
Têët cẫ mổi ngûúâi úã phđa sau àïìu
xëng gưëi, mổp sất àêët lẩy mưåt lẩy.
Túái khi nghe tiïëng 'hûng' múái cho hai
tay lïn gưëi, àûáng dêåy. Tiïëp tc 'hûng
bấi, bấi hûng' mưåt chùåp, têët cẫ dẩt ra
hai bïn tẫ hûäu, àûáng y nhû c. Liïìn
theo àố trưëng chiïng nưíi lïn, Tïì Thiïn
qy thiïët bẫng v v dêỵn àêìu lên,
àõa tûâ ngoâi ma vư, túái trûúác bân thúâ
Ưng lẩy ba ly rưìi quay àêìu trúã ra
ngoâi ma cêìm chûâng, àúåi àấm
khiïng nhâ giâng lïn bân thúâ chia
nhau bưën ngûúâi mưåt quấch cưët Ưng,
khiïng ra àïí lïn nhâ giâng. Dêỵn àêìu
lâ àoân lên, kïë tiïëp lâ con trai trûúãng
ca ưng bûng lû hûúng, sau àố lâ sấu
ưng bêån lïỵ phc tiïëp theo giâng. Phđa
sau chốt côn cố mưåt àấm ngûúâi ài
theo hưå tưëng. Tiïëng chiïng, tiïëng
trưëng rm beng, cẫ àoân ài dổc theo
xốm, ra túái búâ sưng, cố hai chiïëc ghe
lúán nưí mấy chúâ sùén. Mưåt chiïëc chúã
cưët Ưng, mưåt chiïëc chúã àoân lên. Sau
khi nhûäng ngûúâi theo àûa xëng ghe
xong hïët, ghe bùỉt àêìu tấch bïën trûåc
chó ra vâm. Ghe chúã àoân lên chẩy
trûúác, ghe chúã cưët ưng theo sau.
Chiïng trưëng cûá tiïëp tc lng tng
xêng... Lc nêìy àoân lên côn sung

sûác lùỉm, ngûúâi thay phiïn nhau ma,
ưng àõa leo lïn túái mui ghe, àu trïn

cưåt hâng hẫi, Tïì Thiïn qy thiïët
bẫng v v...
Mùåc dêìu nhûäng ngây nêìy giố tưët,
biïín ïm rêët tiïån cho ghe lûúái ra khúi,
nhûng chấnh ngây nghinh Ưng, ngû
dên trong vng phẫi cho ghe àêåu lẩi
mưåt ngây àïí tiïỵn àûa ưng vïì biïín.
Ghe àûúåc nưí mấy trûåc sùén trong búâ,
chúâ cho àoân ghe chúã Ưng ra rúái giûäa
sưng, hê nhau mưåt lûúåt ưì ẩt tấch bïën
nưëi ài ghe nhinh ưng. Ghe nâo
siïng thò chẩy àûa ưng sët bíi, lâm
biïëng àûa ra khỗi vâm rưìi quay trúã vư.
Ðoân ghe nghinh ưng chẩy ra
hûúáng têy, khỗi hôn Chëi, chẩy dổc
xëng hûúáng nam, vông trúã lïn
hûúáng bùỉc, vư hôn Ðấ Bẩc thò trúâi àậ
xïë chiïìu. Ngây trûúác nghe nối ngûúâi
ta chẩy túái khi nâo thêëy Ưng vổi ( tûác
lâ thêëy cấ ưng trûâng lïn phung nûúác)
múái chõu cho ghe trúã vïì. Bêy giúâ mấy
mốc nhiïìu quấ, Ưng súå, khưng dấm
trûâng lïn nûäa nïn múái chẩy vư vâo lc
trúâi chiïìu.
Chiïìu xëng, àoân ghe cng vûâa
vïì bïën. Nhûäng ngûúâi theo àûa àấm
chó cố ngưìi nïn khưng thêëm mïåt. Duy

cố àoân lên, thay phiïn nhau ma tûâ
sấng túái chiïìu nïn trưng àậ mïåt lûâ. Tïì
Thiïn, thiïët bẫng vấc vai, xi lú ài
trûúác, ưng Ðõa giùỉt quẩt bïn hưng xui
xõ theo sau. Trưëng, chiïng àấnh cêìm
chûâng, lên lêu lêu gêåt àêìu mưåt cấi cho
cố lïå, anh v ài bêy giúâ khưng côn
khôm lûng ma cho giưëng con lên,
mâ àûáng thùèng ngûúâi lïn, hai tay cêìm
hai ròa ài quẩt lïn quẩt xëng, trưng
con lên bêy giúâ àđt àêìu bùçng trún
nhau.
Sau khi khiïng nhâ giâng vïì lùng,
àùåt ba cấi quấch lïn bân thúâ, lâm
thïm mưåt mân 'hûng bấi, bấi hûng',
àổc thïm bâi 'hưìn húäi hưìn húäi...' xong,
mẩnhnh ai nêëy vïì nhâ tùỉm rûãa, dơ
nhiïn khưng qụn chêåp tưëi phẫi trúã lẩii
lùng.
Tưëi hưm àố, trai trấng trong xốm
àng rûổu àïë vúái mêëy ưng giâ
say...chïët bỗ ! Lc àêìu côn nối
chuån ma mâng trúâi trùng mêy
nûúác. Chùåp sau rûúåu vâo lúâi ra cố húi
ưìn âo. Túái khuya àúân ca cưí nhẩc trưíi
lïn. Rûúåu câng say àúân câng cûáng
nhõp, àïm câng khuya ca câng mi
mêỵn...Tiïåc tng dêy dûa cho túái khi
gâ gấy hổ múái chõu chia tay. Ngây
nginh ưng àậ hïët trong cấi khưng khđ

cúãi múã vui tûúi.

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM

23


TÛÂ TRONG DI SẪN

TÛÂ NHÛÄNG

TRUÌN THUËT
VÏÌ NGÌN GƯËC QUAN HỔ
NGUỴN THÏË KHOA
Cố lệ khưng cố mưåt hònh thûác dên ca nâo úã nûúác ta cố nhiïìu truìn thuët vïì ngìn gưëc vâ thúâi àiïím ra àúâi nhû dên ca quan hổ. Nïëu cấc dên ca
khấc thûông chó cố mưåt, hai nhiïìu nhêët lâ bưën, nùm truìn thuët vïì ngìn gưëc thò cố túái 15 truìn thuët vâ hai cêu ca lûu truìn trong dên gian kinh
Bùỉc vïì ngìn gưëc vâ thúâi àiïím ra àúâi ca dên ca quan hổ. Cấc truìn thuët dên gian bao giúâ cng mang àêåm chêët thêìn thoẩi, huìn thoẩi, cố khưng đt
suy àoấn hoang àûúâng, phi l, nhûng têët nhiïn, cng chûáa àûång trong nố nhiïìu cú súã hiïån thûåc, duy l qu giấ.
Hai cêu ca dao nối vïì ngìn gưëc quan hổ lûu truìn tẩi hai lâng àûúåc coi lâ quan hổ gưëc, lâng Diïìm, lâng Bõu, cng lâ hai lâng kïët chẩ vúái nhau tûâ
rêët lêu, lâ:
Thy tưí quan hổ lâng ta/Nhûäng lúâi ca xûúáng Vua Bâ sinh ra/Xûa nay nam nûä trễ giâ/Nưëi dông tiïn tưí ùỉt lâ hiïín vinh.../Quan hổ lâ cha sinh ra/Bõu
Sim lâ gưëc ai mâ khưng ûa.
Cẫ hai lâng nây cng thúâ thânh hoâng lâng lâ Vua Bâ vâ cẫ hai àïìu coi mònh lâ chđnh qụ ca Vua Bâ, thy tưí quan hổ.

24

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM



6

dõ bẫn truìn thuët vïì Vua Bâ theo tưíng kïët ca
nhâ nghiïn cûáu Trêìn Thõ An trong chun lån
“Truìn thuët vâ lïỵ hưåi àïìn Vua Bâ úã lâng
Diïìm” d nối Vua Bâ vưën lâ con Vua Hng, con Long
Vûúng, con bâ Tư Cư vâ ưng Lưåc Cưåc, hai nhên vêåt
huìn thoẩi tẩo nïn sưng ni rång àưìng Kinh Bùỉc,
hay xët thên chó lâ mưåt cư gấi lao àưång bònh thûúâng,
thò àïìu cố nhûäng àiïím chung: Vua Bâ lâ ngûúâi sưëng
rêët lêu úã Kinh Bùỉc, trưìng cêëy chùn ni rêët giỗi vâ cố
biïåt tâi vïì ca hất. Bâ àậ dẩy dên trưìng cêëy la, mđa,
dêu, àùåt ra cấc bâi hất, dẩy dên hất vâ tưí chûác cấc lưëi
chúi ca hất theo mưåt lïì lưëi riïng.
Cấc truìn thuët, ca dao vïì Vua Bâ, lïỵ hưåi àïìn
Vua Bâ cng cấc truìn thuët khấc vïì ngìn gưëc
quan hổ àậ chûáa àûång nhûäng thưng àiïåp cú bẫn sau:
- Do mưåt ngûúâi hay mưåt têåp thïí ngûúâi sưëng tẩi cấc
lâng qụ Kinh Bùỉc sấng tẩo ra: àố cố thïí lâ mưåt cư gấi
cùỉt cỗ sau thânh Ngun phi Lan, lâ bâ cha chê
Àùång Thõ Hụå, Vua Bâ lâng Diïìm, àẩi thêìn Hiïëu
Trung Hêìu vïì hûu úã tưíng Nưåi Dụå, châng Trûúng Chi
xêëu sưë, hay Vua L, cấc quan viïn nhâ L...

Cấc liïìn anh, liïìn chõ trûúác àïìn Vua Bâ

- Do tc kïët chẩ, kïët nghơa giûäa cấc lâng thúâ chung
thânh hoâng mâ thânh.
- Do viïåc tûúãng nhúá thúâ cng cấc Vua L mâ thânh.

- Thúâi àiïím ra àúâi cấch àêy khoẫng 12 àúâi, nhiïìu
khẫ nùng lâ thúâi L, thïë k VI.
1/Trûúác hïët thưng àiïåp àêìu tiïn lâ àiïìu đt cêìn bân
cậi. Thïí loẩi dên ca gùỉn bố mấu thõt vúái hưìn cưët thiïn
nhiïn vâ con ngûúâi Kinh Bùỉc nhû quan hổ chùỉc chùỉn
phẫi do cû dên lêu àúâi ca xûá Kinh Bùỉc sấng tẩo nïn.
Tuy vêåy àêy lâ mưåt thưng àiïåp múã: cû dên êëy cố thïí lâ
mưåt ngûúâi tûâ xûá khấc àïën (nhû con ca Hng Vûúng.
Long Vûúng) nhûng dûát khoất phẫi lâ ngûúâi àậ àõnh
cû lêu dâi tẩi àêy, àậ coi àêy lâ qụ hûúng xûá súã, cố
nhiïìu cưng lao vúái nhên dên núi àêy. Àiïím nây ca
thưng àiïåp cho thêëy ngûúâi Kinh Bùỉc rêët cưng minh, cúãi
múã, khưng hïì “bẫn võ”, “àõa phûúng ch nghơa” trong
hânh trònh ài tòm ngìn cưåi ca mưåt giấ trõ vùn hoấ

àùåc sùỉc ca qụ hûúng mònh. Hổ sùén sâng tưn vinh
àống gốp ca nhûäng ngûúâi ng cû tûâ tûá xûá. Nhiïìu nhâ
nghiïn cûáu quan hổ àậ nïu rộ dên ca quan hổ khưng
nhûäng àûúåc ni dûộng bùçng ngìn sûäa nhûäng tinh
hoa nghïå thåt bẫn àõa Kinh Bùỉc nhû hất vđ, trưëng
qn, àm, xêím, chêo, tìng...mâ côn thu ht vâo
mònh nhiïìu tinh hoa ca nghïå thåt xûá khấc nhû xûá
Àoâi, xûá Àưng, xûá Nam, cấc dên tưåc thiïíu sưë trung du
vâ miïìn ni phđa Bùỉc, miïìn Trung vâ cẫ Nam Bưå. Nhâ
nghiïn cûáu V Ngổc Phan àậ tûâng nhùỉc àïën àống gốp
ca cấc nghïå nhên Chiïm Thânh trong viïåc tẩo nïn
nhûng àùåc sùỉc kiïën trc vâ êm nhẩc Viïåt thúâi L, trong
àố cố viïåc àûa thïm nhiïìu nết nhẩc múái, “húi” nhẩc
múái vâo dên ca quan hổ. Nhẩc sơ Vùn Cao cng tûâng
nhêån xết rùçng dên ca quan hổ àậ tẩo ra àûúåc “Mưåt nết

nhẩc mâ cẫ ba miïìn àïìu u thđch. Quan hổ biïët dng
nết nhẩc àố lâm thânh nghïå thåt àưåc àấo ca mònh”.
Chùỉc chùỉn khưng thïí ngêỵu nhiïn mâ quan hổ cố àûúåc
nết nhẩc tiïu biïíu àố.
Têët nhiïn, viïåc tiïëp thu tinh hoa tûá xûá àïí lâm nïn
tinh hoa ca mònh cố thïí tûâ nhûäng ngûúâi Kinh Bùỉc

Lïỵ hưåi tûúãng nhúá Vua Bâ - thy tưí Quan hổ

tûâng ài “khùỉp bưën phûúng trúâi” trúã vïì nhûng chùỉc
chùỉn nhiïìu hún lâ do nhûäng ngûúâi tûá xûá àem àïën.
Lõch sûã cû dên kinh Bùỉc cho thêëy àêy lâ mưåt vng hưỵn
cû vâ cố mưåt hưỵn dung vùn hoấ tûâ lêu àúâi. Cố thïí àiïìu
nây gốp phêìn l giẫi ngun nhên sinh thânh “nết
nhẩc mâ cẫ ba miïìn àïìu u thđch” nhu nhẩc sơ Vùn
Cao àậ nïu.
Mưåt àiïìu th võ nûäa cố thïí nhêån thêëy tûâ thưng àiïåp
àêìu tiïn lâ thânh phêìn xët thên ca nhûäng con ngûúâi
àûúåc coi lâ àậ sấng tẩo nïn quan hổ. Cấc truìn thuët
àậ nïu ra hai thânh phêìn rộ rïåt:
- Nhûäng ngûúâi lao àưång bònh thûúâng, thêåm chđ cố
thên phêån hên kếm nhûng cố tâi nùng nghïå thåt àùåc
biïåt nhû cư gấi hấi ci trïn ni Cẫm, cư gấi ài gùåt trïn
àưìng Thưí Lưỵi, châng Trûúng Chi xêëu sưë bïn dông Tiïu
Tûúng, cư con gấi àen ài ca ưng bâ Tưì Cư - Lưåc Cưåc
hay àưi bẩn hổc Tën Khanh - Tâi Chung...

VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM


25