SƯË 10 tûâ 31/12 - 6/1-2002

TIN TÛÁC
SÛÅ KIÏÅN VÙN HỐA
- Vui Noel, châo nùm múái
- Nhưån nhõp nùm múái bưën phûúng
VÙN HOẤ CẤC NÛÚÁC
- Quâ tùång vâ tùång quâ úã cấc nûúác
- Cêu àưë vïì phong tc àốn nùm múái úã mưåt sưë nûúác
trïn thïë giúái

VÙN HOẤ VIÏÅT NAM
- Mưåt sưë phong tc ca cấc dên tưåc thiïíu sưë Viïåt
Nam
LÛÚÅM LÙÅT
- Àïí mưỵi ngây cố thïm mưåt tiïëng

GIAO THOA VÙN HOẤ
- Gia Rai qua miïìn mú tûúãng ca Jdournes
KHOA HỔC THÛÚÂNG THÛÁC
- Nhûäng àiïìu k th vïì bưå nhúá ca con ngûúâi

CHÕU TRẤCH NHIÏÅM NƯÅI DUNG
Àưỵ Trung Nghơa
BIÏN TÊÅP

THÏË GIÚÁI NGHÏÅ THÅT
- Tranh trïn àấ
- Nghïå thåt cùỉt giêëy Trung Hoa

Thu Dûúng, Nguỵn Minh
Nguỵn Hûúâng, Hoâng Oanh, Thanh Huìn
TRỊNH BÂY

DU LÕCH
- Phi - lđp - pin mn mâu

M Dung
Mổi kiïën vâ bâi viïët. àống gốp xin gûãi vïì
Ban biïn têåp Bấo àiïån tûã VDC Media
292 Têy Sún - Hâ Nưåi
Tel: 04 5372788
Email:

SẪN PHÊÍM VÙN HOẤ MÚÁI
TRANG VÙN HỔC
- Vua l àưì chúi
1


Tin tûác
Chûúng trònh truìn hònh àùåc biïåt cho
thanh niïn Afghanistan
Giấ m àưë c c a hai
kïnh truìn hònh MTV
vâ CNN àậ k kïët mưåt
húå p àưì n g húå p tấ c xêy
dûång mưåt chûúng trònh
truìn hònh múái dânh
cho thanh niïn AfghaniThanh niïn Afghanistan stan. Chûúng trònh sệ

àûúåc thu trûåc tiïëp tûâ Kabul vúái ngûúâi ph trấch
chûúng trònh lâ Jason Bellini, 26 tíi, tûâng lâ
phất thanh viïn ca CNN úã Afghanistan tûâ nùm
1997. Nhûäng àoẩn bùng ghi hònh mưåt nhốm
thanh niïn Afghanistan nhẫy ma vâ hất hô
theo àiïåu nhẩc ca Jennifer Lopez àûúåc giúái
thiïåu trong bíi phất hònh àêìu tiïn nây nhû
mưåt minh chûáng cho sûå àưíi múái vâ tûå do ca
thanh niïn Afghanistan hiïån nay. Chûúng
trònh àûúåc phất trïn kïnh MTV Daily News vâ
trïn CNN vúái tïn News Night with Aaron
Brown vâo cấc thûá hai hâng tìn.
Nhûäng ngûúâi thđch àa tấi ngưå khấn giẫ
Kïí tûâ thânh cưng vang dưåi ca Nhûäng ngûúâi
thđch àa nùm 1997, bưën nùm sau, Nhûäng ngûúâi
thđch àa lẩi chín bõ ra mùỉt khấn giẫ tûâ 29/12/
2001- 6/1/2001 tẩi Nhâ hất Bïën Thânh, Q.1, thânh
phưë Hưì Chđ Minh. Hún mưåt nùm àïí àổc, sûu têìm
qua bấo chđ, quan sất àúâi sưëng xậ hưåi, ghi nhêån vâ
chổn lổc, nûä nghïå sơ Xn Hûúng cng Thanh
Bẩch tiïëp tc xët hiïån vúái nhûäng tấc phêím múái
hûáa hển sệ gêy nïn nhûäng trêån bậo cûúâi ra nûúác
mùỉt. Nhûäng vêën àïì thåc nhiïìu khđa cẩnh ca
àúâi sưëng: giấo dc, y tïë, xậ hưåi, hổc àûúâng àậ vâ
àang lâ vêën àïì quan têm ca toân xậ hưåi, ca dû
lån sệ àûúåc phẫn ấnh qua Nhûäng ngûúâi thđch
àa 2.
Phim hay nhêët vâ dúã nhêët
2001
Tìn bấo Time (M) àậ chổn

Kandahar lâ phim hay nhêët,
àûáng àêìu danh sấch 10 phim
xët sùỉc nhêët nùm 2001 vâ
Lara Croft lâ phim dúã nhêët ca
Cẫnh trong phim
nùm 2001. Trïn thûåc tïë, nïëu
“Lara Croft”

khưng cố sûå kiïån 11/9 vâ sau àố lâ cåc chiïën
chưëng khng bưë úã Afghanistan, thò chûa chùỉc
Kandahar - phim miïu tẫ vïì cåc sưëng ca
nhûäng ngûúâi ph nûä Afghanistan ca àẩo diïỵn
Iran - àậ trúã thânh phim nưíi tiïëng nhêët thïë giúái
nùm 2001. Sau sûå kiïån 11/9, chuån nûä diïỵn
viïn bưëc lûãa Angelina Jolie àống trong Lara
Croft (Bđ mêåt ngưi mưå cưí) trúã nïn kếm thu ht
àưëi vúái cưng chng. Àêy lâ cåc bònh chổn
thûúâng niïn ca Time lêëy kiïën tûâ cấc phiïëu
bêìu ca àưåc giẫ.
Nicole Kidman: ûáng cûã viïn sấng giấ nhêët
trong danh sấch àïì cûã Quẫ cêìu vâng
Ngưi sao mân bẩc Australia
Nicole Kidman, ngûúâi àậ tûâng
àoẩt giẫi nûä diïỵn viïn xët sùỉc
nhêë t trong phim Moulin
Rouge, nưíi lïn nhû mưåt ûáng cûã
viïn sấng giấ nhêët cho giẫi
thûúãng Quẫ cêìu vâng. Ban tưí
chûác giẫi thûúãng Quẫ cêìu vâng
Nicole Kidman àậ thưng bấo danh sấch àïì cûã

àêìy à ca giẫi thûúãng nây. Bưå phim têm l xậ
hưåi vúái diïỵn xët ca Russell Crowe vâ Jennifer Connelly cng vúái Moulin Rouge àûáng àêìu
danh sấch vïì sưë àïì cûã. Nicole Kidman àậ giânh
àûúåc hai àïì cûã Nûä diïỵn viïn xët sùỉc nhêët vúái
vai diïỵn trong hai bưå phim ca Hollywood tham
dûå giẫi Quẫ cêìu vâng. Hai bưå phim nây lâ The
Others úã thïí loẩi chđnh kõch vâ Moulin Rouge úã
thïí loẩi hâi kõch. Giẫi thûúãng Quẫ cêìu vâng
nùm nay àûúåc trao cho 24 thïí loẩi (13 cho àiïån
ẫnh vâ 11 cho phim truìn hònh). Ngûúâi àẩi
diïån ca Kidman, Catherine Olim nối: “Tưi àậ
àấnh thûác cư êëy lc nûãa àïm àïí bấo cho cư biïët
tin vui nây. Cư êëy hoân toân bêët ngúâ. Mưåt nùm
cố nhiïìu sûå kiïån- cư êëy thêåm chđ khưng chúâ àúåi
sûå àïì cûã nây”.
Hưåi nghõ qëc tïë bẫo vïå nïìn vùn hoấ dên
gian úã Trung Qëc
Ngây 18/12, tẩi thânh phưë Bùỉc Kinh (Trung
Qëc) àậ diïỵn ra Hưåi nghõ chun àïì qëc tïë
nhùçm àêíy mẩnh tđnh phấp l trong bẫo vïå vùn
hoấ dên gian vâ truìn thưëng ca Trung Qëc.
Hưåi nghõ àûúåc tưí chûác trong bưëi cẫnh, vùn hoấ
dên gian trïn thïë giúái hiïån àang dêìn bõ mai mưåt,

2


Tin tûác
thêåm chđ cố nguy cú bõ thêët truìn do thiïëu cấc
nghïå sơ chun nghiïåp. Do sûå phất triïín kinh

tïë vâ nhûäng thay àưíi xậ hưåi, vùn hoấ truìn
thưëng phêìn nâo àậ mêët ài hûúng võ àưåc àấo ca
nố. Cấc chun gia tham dûå hưåi nghõ kïu gổi
húåp tấc qëc tïë nhùçm tùng cûúâng låt phấp àïí
bẫo vïå nïìn vùn hoấ dên gian àang trong tònh
trẩng nguy khưën.
Tâi tûã àiïån ẫnh Phấp Alain Delon tûâ giậ
phim trûúâng
Tâi tûã nưíi tiïëng ca
àiïån ẫnh Phấp Alain
Delon vûâ a cho biïë t ,
ưng sệ giẫi nghïå nghïì
diïỵn viïn àậ gùỉn bố vúái
ưng tûâ 43 nùm nay.
Phất biïíu tẩi cåc hổp
bấo nhên sûå kiïån nây,
ngưi sao k cûåu nay àậ
Nam diïỵn viïn
66 tíi nây cho biïët:
Alain Delon
“Tưi khưng côn thđch
àống thïm bêët cûá bưå phim nâo nûäa. Tưi àậ àûúåc
lâm têët cẫ nhûäng gò mâ tưi thđch, vâo lc tưi
mën vâ vúái nhûäng ai mâ tưi thđch. Trong sưë 85
phim àậ àống trong sûå nghiïåp àiển ẫnh 43 nùm
ca mònh, tưi àậ th vai chđnh trong 82 phim,
sẫn xët àûúåc 24 phim vâ lâm àẩo diïỵn 2 phim.
Tưi chûa bao giúâ phẫi lâm mưåt bưå phim nâo do
bùỉt båc, thc ếp hay àïí kiïëm sưëng. Quẫ lâ tưi
may mùỉn hún nhiïìu àưìng nghiïåp khấc”.

Bùỉt àêìu xët hiïån trïn mân ẫnh Phấp vâo
nùm 1960 khi th vai chđnh trong bưå phim Plein
Soleil ca àẩo diïỵn Rene Clement, mưåt chuín
thïí tûâ cën tiïíu thuët cng tïn ca Patricia
Highsmith. Tiïëp àïën lâ bưå phim àûúåc giúái phï
bònh àấnh giấ cao ca nhâ lâm phim Luchino
Visconti Rocco and His Brothers. Tïn tíi ca
Alain Delon tiïëp tc nưíi lïn nhû cưìn trong
nhûäng bưå phim ca cấc àẩo diïỵn hâng àêìu nhû
Michelangelo Antonioni, Visconti hay Joseph
Losey. Tuy nhiïn, ưng àûúåc giúái hêm mưå biïët
àïën nhiïìu nhêët úã khđa cẩnh lâ mưåt diïỵn viïn
cûåc k àâo hoa, úã ngoâi àúâi ưng cố nhiïìu bẩn
gấi lâ nhûäng ngûúâi nưíi tiïëng.
Tuy nhiïn, Delon vêỵn tiïëp tc àống trong bưå phim
truìn hònh dâi 3 têåp mang tïn Fabio Mantale ca

kïnh truìn hònh Phấp TF1, khúãi quay vâo thấng
1/2002, dûåa trïn cấc cën tiïíu thuët viïët vïì cẫnh
sất ca tấc giẫ Jean-Claude Izzo.
“Cấch cấch” Triïåu Vi àïën Viïåt Nam
Tưë i 24/12, tẩ i sên vêå n
àưå n g Hâ Nưå i , hâ n g nghòn
khấn giẫ Hâ Nưåi àậ tham gia
chûúng trònh giao lûu ca
nhẩc àùåc biïåt Viïåt Nam Trung Hoa: Sûá giẫ hûäu nghõ,
vúái sûå tham gia ca nhiïìu
diïỵn viïn, nghïå sơ nưíi tiïëng,
àùåc biïåt sûå gốp mùåt ca “Hoân
chêu cấch cấch” Triïåu Vi.

Vúái hai ca khc Trung Hoa, mưåt àún ca vâ mưåt
song ca vúái Àan Trûúâng, Triïåu Vi àậ àûúåc khấn
giẫ Hâ Nưåi nưìng nhiïåt cưí v. Ngoâi ra, thânh cưng
ca chûúng trònh côn nhúâ vâo sûå cố mùåt ca cấc
nghïå sơ nưíi tiïëng nhû: NSND Lï Khanh, cấc ca sơ
Thanh Lam, Minh Anh, Minh Ấnh... vúái cấc ca
khc: Cư Têëm ngây nay, Thânh phưë vùỉng anh,
Gûãi àưi mùỉt nai, Liïn khc Giấng sinh...
Triïín lậm ẫnh nghïå thåt Trung Qëc tẩi Hâ Nưåi
Triïín lậm ẫnh nghïå thåt Trung Qëc vûâa
khai mẩc tẩi Bẫo tâng M thåt Viïåt Nam.
Triïín lậm chia lâm hai phêìn: “Trung Qëc nùm
2000-2001” ch ëu giúái thiïåu cấc sûå kiïån nưíi
bêåt ca àêët nûúác Trung Hoa tûâ thấng 9/2000-8/
2001 nhû k niïåm lêìn thûá 30 Trung Qëc khưi
phc võ trđ húåp phấp tẩi Liïn hiïåp qëc, gia nhêåp
WTO, Bùỉc Kinh àùng cai Thïë vêån hưåi 2008...
Phêìn 2 - “Di sẫn vùn hốa vâ thiïn nhiïn thïë
giúái ca Trung Qëc” gưìm 58 ẫnh vúái nưåi dung
chđnh lâ vïì 27 di sẫn vùn hoấ vâ thiïn nhiïn
ca nûúác nây.
Àûúåc biïët, tûâ ngây 14/12/2001, di sẫn vùn
hoấ vâ thiïn nhiïn ca Trung Qëc àậ lïn túái
con sưë 29, sau khi Cung Lư-pu-lin-ca tẩi Têy
Tẩng vâ Hang Phêåt Vên Cûúng tẩi Sún Têy
àûúåc cưng nhêån lâ di sẫn vùn hoấ vâ thiïn nhiïn
thïë giúái. Triïín lậm ẫnh nghïå thåt Trung Qëc
cng sệ diïỵn ra tẩi Hụë dõp Festival Hụë (thấng
4 hóåc 5/2002).
Huìn Thanh


3


Sûå kiïån vùn hoấ

VUI
Noel,
CHÂO
NÙM múái
C

ôn nhúá cấch àêy khưng àêìy mưåt thêåp k,
Giấng sinh vâ Tïët têy lâ nhûäng khấi niïåm côn
rêët xa lẩ vúái nhiïìu núi trïn lậnh thưí Viïåt Nam.
Nhûng giúâ do sûå múã cûãa, hưåi nhêåp mâ nhûäng
ngây lïỵ nây àậ trúã nïn thên thåc vâ rêët àûúåc
chúâ àốn. Sûå hấo hûác, chúâ àốn khưng chó cố úã cấc
gia àònh theo àẩo thiïn cha mâ hêìu hïët mổi
ngûúâi àïìu tưí chûác lïỵ Giấng sinh vâ chín bõ
àốn Tïët têy theo cấch riïng ca mònh: qy
qìn trong gia àònh, ài chúi vúái bẩn bê, tưí chûác
lûãa trẩi úã mưåt núi nâo àố cố khung cẫnh àểp,
sưi nưíi, hóåc lậng mẩn trong ấnh nïën vúái nhûäng
àiïåu nhẩc du dûúng úã mưåt hâng quấn nâo àố...
Cố thïí nối, khưng khđ mûâng Noel vâ chúâ àốn
nùm múái sưi àưång, nấo nhiïåt vâ tûng bûâng nhêët
lâ úã cấc hâng quâ tùång lûu niïåm, cûãa hâng hoa,
cấc tiïåm bấnh ngổt, trïn àûúâng phưë... vúái à
thûá quâ tùång ngưå nghơnh, àấng u nhû: thiïëp

Merry Christmas vâ thiïëp Chc mûâng nùm
múái, cêy thưng, ưng giâ tuët, quẫ chêu, ngưi
sao, bưå qìn ấo kiïíu ưng giâ Noel dânh cho trễ
em, vâ vui mùỉt nhêët lâ nhûäng chiïëc m àỗ chốp
trùỉng hònh quẫ úát nhổn nhû ca ưng giâ Noel
cố úã khùỉp cấc àûúâng phưë, nhêët lâ úã thânh phưë
Hưì Chđ Minh vâ Hâ Nưåi...

Hâ Nưåi
Nhûäng àïm giố lẩnh tï ngûúâi vâ hûúng hoa
sûäa nưìng nân trïn àûúâng phưë dûúâng nhû câng
lâm cho ma Giấng sinh vâ Tïët têy nùm nay
cố nghơa àùåc biïåt vâ thiïng liïng hún àưëi vúái
nhiïìu ngûúâi Hâ Nưåi.
Bïn trong cng nhû bïn ngoâi Nhâ thúâ Lúán

àûúåc trang hoâng nhûäng bống àên mâu, cêy
thưng vâ cấc chm quẫ lêëp lấnh, cng mưåt àưång
àấ vâ mấng cỗ núi Cha Jesu àûúåc sinh ra...
Bíi lïỵ sấng 23/12, Nhâ thúâ Lúán Hâ Nưåi àưng
hún thûúâng lïå. Lïỵ Giấng sinh tẩi Nhâ thúâ Lúán
àậ àûúåc bùỉt àêìu vúái Lïỵ Vổng (18 giúâ 15 ngây
24/12), Lïỵ Àïm (lc 24 giúâ tẩi sên Àẩi Chng
viïån), Lïỵ Rẩng àưng (7 giúâ sấng 25/12), Lïỵ Trổng
do Àûác Hưìng Y ch sûå tiïën hânh lc 10 giúâ vâ
Lïỵ Chiïìu lc 18 giúâ.
Nhiïìu hoẩt àưång mûâng Giấng sinh, cấc
chûúng trònh ca ma nhẩc ngoâi trúâi, hưåi chúå...
àûúåc tưí chûác khùỉp núi, rêët vui vễ, àem lẩi nhiïìu
niïìm vui cho mổi ngûúâi. Bâ Nguỵn Thõ Bđnh,

mưåt ngûúâi theo Thiïn cha giấo cho biïët: “Mưỵi
ma Giấng sinh, gia àònh tưi lẩi lâm mưåt hang
àấ nhỗ vúái hònh ẫnh tûúång trûng khi Cha giấng
trêìn. Trong sêu thùèm têm hưìn, chng tưi ln
ghi nhúá lúâi rùn dẩy àûúåc chổn àổc trong cấc lïỵ
Giấng sinh lâ: “Vinh danh Thiïn Cha trïn trúâi/
Bònh an dûúái thïë cho ngûúâi thiïån têm”.
Àiïìu àùåc biïåt trong dõp Giấng sinh vâ cẫ Tïët
têy nùm nay, nhiïìu gia àònh ngûúâi nûúác ngoâi
khưng vïì nûúác mâ úã lẩi Viïåt Nam àïí àốn Giấng
sinh vâ ùn Tïët têy. Àa sưë cấc gia àònh nây tòm
thêëy hûúng võ qụ nhâ úã khưng khđ àốn Giấng
sinh vâ Tïët vui vễ, àêìm êëm úã Viïåt Namâ.

Thânh phưë Hưì Chđ Minh
So vúái cấc núi khấc, thânh phưë nây vêỵn lâ
núi chín bõ vâo ma Giấng sinh rưån rậ vâ súám
nhêët vúái nhûäng àiïím chúi Noel vâ Tïët dûúng
lõch. Tûâ cëi thấng 11, àêìu thấng 12, cấc khấch
4


Sûå kiïån vùn hốa
sẩn, nhâ hâng vâ nhiïìu t àiïím vui chúi giẫi
trđ àậ dûång cêy thưng, dấn giêëy trấng kim vâ
treo bùng-rưn “Merry X-mas”.
Tẩi cấc nhâ thúâ, bâ con giấo dên tưí chûác
nhiïìu àoân tùång quâ Giấng sinh cho trễ em
nghêo vâ khuët têåt. Tưíng Giấm mc Hưåi
Thấnh Tin Lânh Viïåt Nam (miïìn Nam) cho

biïët cấc hoẩt àưång mûâng Giấng sinh nùm nay
àûúåc tưí chûác trang trổng vâ quy mư hún mổi
nùm trong khưng khđ hên hoan, rưån rậ àïí
mûâng Tưíng hưåi Hưåi Thấnh Tin Lânh Viïåt Nam
(miïìn Nam) àốn nhêån Chûáng nhêån tû cấch
phấp nhên.

Nhưån nhõp nùm múái

BƯËN PHÛÚNG

Mưỵi qëc gia cố mưåt cấch riïng àïí àốn châo
thúâi khùỉc giao thúâi giûäa nùm múái vâ nùm c.
Sûå khấc biïåt nây xët phất tûâ thûåc tïë, mưỵi nïìn
vùn hoấ cố mưåt quan niïåm khấc nhau vïì sûå
may mùỉn. Mùåc d vêåy, nùm múái vêỵn lâ dõp àïí
cấc thânh viïn trong gia àònh quy t bïn nhau,
cng hûúáng vïì mưåt nùm múái vúái nhiïìu àiïìu
may mùỉn vâ tưët lânh hún nùm c.

Nïëu nhû cấc nûúác chêu Ấ àốn nùm múái theo
Tïët êm hay côn gổi lâ Tïët Trung Qëc, thò cấc
nûúác chêu Êu àốn nùm múái theo Tïët Dûúng
lõch, nùm múái àïën vâo lc giao thúâi giûäa ngây
30/12 nùm c vâ ngây 1/1 ca nùm múái.
Lïỵ hưåi phấo bưng úã Brazil
ÚÃ têët cẫ cấc thânh phưë lúán ca Brazil, nùm

Hún 500.000 giấo dên Thiïn Cha giấo vâ Tin
Lânh tẩi 200 giấo xûá, dông tu vâ hún 40 Hưåi

Thấnh Tin Lânh trïn àõa phêån thânh phưë Hưì
Chđ Minh àậ cố nhiïìu hoẩt àưång àốn mûâng lïỵ
Giấng sinh trong khưng khđ an lânh. Àùåc biïåt,
nùm nay, nhâ thúâ Àûác Bâ cố thïm hoẩt àưång tùång
quâ cho bêët k ai sinh ngây 24 vâ 25/12. Vúái trễ
em, thò niïìm vui lúán nhêët trong dõp nây lâ àûúåc
ưng giâ Noel àïën têån nhâ trao quâ.
PV
(tưíng húåp)

múái àûúåc àốn châo bùçng mưåt bûäa tiïåc lúán, tẩi Rio
de Janeiro, mổi ngûúâi àưí xư ra bậi biïín tham dûå
lïỵ hưåi phấo bưng àûúåc tưí chûác hâng nùm. Lïỵ hưåi
phấo bưng àêìu tiïn àûúåc tưí chûác mang tđnh tưn
giấo, nhûng ngây nay, àûúåc tưí chûác nhùçm mc
tiïu giẫi trđ vâ thu ht du khấch bưën phûúng. Lïỵ
hưåi phấo bưng àûúåc chín bõ tûâ sấng súám ngây
31/12 vâ bùỉt àêìu vâo lc nûãa àïm, kếo dâi trong
khoẫng 30 pht. Ba lúâi chc àûúåc ngûúâi Brazil
ûa thđch lâ tiïìn bẩc, sûác khoễ vâ tònh u. Hâng
nùm lïỵ hưåi nây thu ht khoẫng 2 triïåu dên àõa
phûúng vâ du khấch.
Tc ùn nho àốn nùm múái úã
Têy Ban Nha
ÚÃ hêìu hïët cấc nûúác trïn
thïë giúái, àïí àốn châo nùm múái,
cấc thânh viïn trong gia àònh
qy qìn bïn nhûäng bân ùn
àêìy ùỉp cấc mốn truìn thưëng
thò úã Têy Ban Nha, nùm múái

àûúåc àốn châo bùçng mưåt tc
lïå hïët sûác àưåc àấo: àố lâ tc
ùn 12 quẫ nho vâo lc nûãa
àïm.
Àïí àốn châo nùm múái, bêët k mưåt ngûúâi Têy
Ban Nha nâo cng chín bõ sùén sâng 12 quẫ nho,
bêët k loẩi nho nâo àïìu àûúåc. Cấc thânh viïn
trong gia àònh Têy Ban Nha ngưìi qy qìn bïn
nhau trong mưåt phông lúán àïí àúåi... àïën giúâ ùn
5


Sûå kiïån vùn hốa
nho. Quẫ nho àêìu tiïn sệ àûúåc cho vâo miïång
khi nghe tiïëng chng àêìu tiïn vổng àïën. Tiïëng
chng vổng àïën tûâ vng Puerta del Sol úã
Madrid, núi cố gấc chng lúán nhêët àêët nûúác nây.
Mưỵi tiïëng chng àiïím lâ mưåt quẫ nho àûúåc cho
vâo miïång, mổi ngûúâi phẫi ùn hïët 12 quẫ nho
khi kïët thc 12 tiïëng chng, sau àố mưåt nùm
múái àûúåc bùỉt àêìu bùçng mưåt bûäa tiïåc gia àònh.
Theo truìn thuët, bẩn sệ gùåp nhiïìu may mùỉn
trong nùm múái nïëu khi chng àưìng hưì àiïím
xong 12 tiïëng, bẩn ùn hïët 12 quẫ nho ca mònh.
Trong thûåc tïë, hêìu nhû chùèng ai ùn hïët àng
giúâ cẫ.
Ngây nay, tc ùn nho àốn nùm múái vêỵn àûúåc
duy trò úã Têy Ban Nha, tuy nhiïn nố trúã thânh
mưåt trô chúi hún lâ viïåc lâm àïí cêìu may, búãi
chùèng ai ùn hïët nho khi àưìng hưì àiïím xong 12

tiïëng, mùåc d têët cẫ sưë nho àậ àûúåc cho vâo
miïång. Khưng ai nối àûúåc mưåt lúâi chc mûâng nâo
lc àố cẫ, àún giẫn vò miïång àang ngêåm àêìy nho,
hổ chó nhòn nhau vâ cûúâi.
Tc lïå ùn nho àốn nùm múái cố tûâ lêu àúâi tẩi
Têy Ban Nha, vâo mưåt nùm nûúác nây gùåt hấi
mưåt ma nho bưåi thu, nhâ vua àậ hẩ lïånh cho
têët cẫ mổi ngûúâi cng ùn nho àïí mûâng nùm múái.
Kïí tûâ àố, cûá àïën nùm múái, nhâ nhâ, ngûúâi ngûúâi
úã Têy Ban Nha àïìu ùn nho. ÙỈtỉ hùèn lâ nho úã nûúác
nây sệ àùỉt lïn nhiïìu lêìn vâo dõp nùm múái.
Àưët hònh nưåm nùm c úã Cưlưmbia
Tc àưët “hònh nưåm nùm c” ( “Mr. Old Year”)
vêỵn côn àûúåc duy trò tẩi nhiïìu vng úã Cưlưmbia,
viïåc lâm nây mang nghơa tưëng tiïỵn nhûäng gò
xêëu xa ca nùm c. Têët cẫ cấc thânh viïn trong
gia àònh cng tham gia vâo cưng viïåc àưët hònh
nưåm. Mưỵi gia àònh tûå lâm mưåt bp bï hònh nưåm
lúán, thi thoẫng hổ câi vâo àố mưåt vâi quẫ phấo
hoa àïí khi àưët hònh nưåm cố thïí phất sấng. Hổ
cng cố thïí bỗ vâo råt bp bï nhûäng àưì c, hóåc
nhûäng vêåt dng mâ hổ khưng ûa dng nûäa.
Hònh nưåm àûúåc àưët vâo lc nûãa àïm, khi àưìng
hưì bấo thûác àiïím tiïëng chng àêìu tiïn ca giúâ
thûá 12. Ngûúâi ta quan niïåm rùçng, viïåc àưët hònh
nưåm cng nhûäng àưì vêåt c sệ mang theo nhûäng
àiïìu xêëu xa, vêån ri ca nùm c, múã ra mưåt nùm
múái vúái nhiïìu àiïìu tưët lânh.

Ngây hưåi mua sùỉm úã Thu Sơ

Mua sùỉ m lâ
cưng viïåc khưng
thïí thiïëu vâ cng
lâ th vui c a
ngûúâ i Thu Sơ
khi nùm múái àïën.
Cûãa hâng àưì ùn
vâ rûúåu lâ nhûäng
àõa chó àûúå c
nhiïìu ngûúâi viïëng thùm nhêët trong nhûäng
ngây nây. Nhiïìu khi cưng viïåc mua sùỉm cng
khiïën bêët k mưåt ngûúâi Thu Sơ kiïn nhêỵn
nâo cng phẫi bûåc mònh, vò thûúâng lâ hổ phẫi
mêët cẫ mưåt ngây trôn lang thang úã cấc cûãa
hâng àưng àc múái sùỉm à cấc thûá cêìn thiïët
cho nùm múái. Ngûúâi Thu Sơ khưng ûa nêëu
cấc mốn ùn cêìu k, mâ chó àốn nùm múái bùçng
rûúåu vâ gâ têy. Àưìng hưì àiïím chng, mổi
ngûúâi chc rûúåu, ưm hưn vâ chc mûâng nùm
múái. Àïí chc mûâng nùm múái, ngûúâi Thu Sơ
ưm hưn nhau rêët nhiïìu lêìn (trong khi cấc nûúác
chêu Êu khấc tưëi àa chó ba lêìn).
Venezuela: Mùåc qìn ấo lốt mâu vâng
àïí lêëy may mùỉn
Àïí lêëy may mùỉn vâo dõp nùm múái, ngûúâi
Venezuela thûúâng mùåc qìn ấo lốt mâu vâng.
Hổ côn cố tc lïå xấch mưåt chiïëc vali ài quanh
nhâ, hóåc viïët lúâi ûúác vâo mưåt túâ giêëy, sau àố
àưët túâ giêëy àố ài. Ngúâi Venezuela hïët sûác coi
trổng bûäa tiïåc mûâng nùm múái, hổ thûúâng ùn

gâ têy vúái rûúåu sùm-panh. Trễ con thđch th
vúái trô àưët phấo bưng vâ cng giưëng nhû úã Viïåt
Nam, chng àûúåc mûâng tíi bùçng tiïìn.
Ùn bấnh rấn may mùỉn úã Hâ Lan
Nhiïìu nûúác chêu Êu tin rùçng, bêët k mưåt
cấi gò hònh trôn àïìu àem lẩi may mùỉn, àưì ùn
cng vêåy. Hònh trôn tûúång trûng cho sûå à
àêìy, vò vêåy àïí cố mưåt nùm múái may mùỉn vâ
thõnh vûúång, ngûúâi Hâ Lan thûúâng ùn bấnh
rấn hònh trôn, trong khi ngûúâi M ùn àêåu Hâ
Lan hẩt trôn.
Thanh Huìn

6


Vùn hoấ cấc nûúác

Nam Phi

Quâ tùång
vâ tùång quâ
úã cấc nûúác
Tùång quâ, mưåt viïåc lâm tûúãng nhû àún giẫn, nhûng
khưng giẫn àún cht nâo nïëu bẩn khưng biïët cấch
búãi vò úã mưỵi nûúác khấc nhau cố nhûäng quan niïåm
khấc nhau vïì quâ tùång vâ tùång quâ. Mưåt mốn
quâ sệ àûúåc àấnh giấ cao úã Nhêåt, chûa chùỉc nố
àậ àûúåc coi trổng úã M hóåc Canầa. Trûúác thïìm
nùm múái, bẩn àậ biïët gò vïì tc lïå tùång quâ úã cấc

nûúác.

Nhêåt Bẫn
Ngûúâi Nhêåt tùång nhau quâ vâo bêët k dõp nâo,
cấc ngây lïỵ tïët cng nhû trong cấc giao dõch kinh
doanh. Tùång quâ vâ nghïå thåt tùång quâ lâ mưåt
phêìn khưng thïí thiïëu trong àúâi sưëng ca ngûúâi
Nhêåt. Ngûúâi Nhêåt nưíi tiïëng coi trổng hònh thûác,
vò vêåy cấch gối vâ trao quâ àûúåc coi trổng hún cẫ
nhûäng gò úã bïn trongâ. Khi àûúåc tùång quâ ngûúâi
Nhêåt thûúâng khưng nhêån ngay tûâ lêìn àêìu tiïn,
ngûúâi tùång cố thïí sệ phẫi àûa àïën ba lêìn. Khấc vúái
ngûúâi chêu Êu, ngûúâi Nhêåt khưng bao giúâ múã quâ
ngay trûúác mùåt ngûúâi tùång. Quâ tùång phưí biïën
nhêët úã Nhêåt lâ cấc vêåt dng thûúâng ngây.

Nhòn chung, trong mưëi quan hïå àưëi tấc
lâm ùn, ngûúâi Nam Phi đt khi tùång quâ cho
nhau, tuy nhiïn, khi àûúåc múâi àïën thùm mưåt
gia àònh ngûúâi Nam Phi bẩn àûâng qụn
mang theo mưåt mốn quâ àïí tùång ch nhâ.
Àùåc biïåt, nïëu àố lâ lêìn àêìu tiïn bẩn àïën thò
mốn quâ tùång ch nhâ lâ vêåt khưng thïí
thiïëu. Nam Phi lâ mưåt qëc gia àa vùn hoấ,
vò vêåy, cấc tưåc ngûúâi khấc nhau úã àêy cng
cố nhûäng cấch thûác tùång quâ riïng. Ngûúâi
Nam Phi da àen (gưëc chêu Phi) vâ da mâu
(gưëc chêu A’), khưng bao giúâ trao quâ cho
nhau bùçng tay trấi hóåc bùçng cẫ hai tay,
hổ xem àố lâ sûå thiïëu trổng thõ àïën àưå khưng

thïí tha thûá. Trấi lẩi hổ chó trao quâ cho nhau
bùçng tay phẫi vâ quâ tùång àûúåc bốc ngay
lêåp tûác, trûúác sûå chûáng kiïën ca ngûúâi tùång.

M
Trong cåc sưëng, ngûúâi M chó tùång quâ
cho nhau vâo cấc ngây lïỵ, àùåc biïåt nùm múái,
Giấng sinh vâ Hannukah (lïỵ hưåi ấnh sấng
ca ngûúâi Do Thấi). Ngây nay, do sûå ẫnh
hûúãng ca vùn hoấ cấc nûúác, cấc dõp tùång
quâ ca ngûúâi M cố phêìn tùng lïn. Cấc vêåt
dng thûúâng ngây, hóåc cấc vêåt cố thïí mang
theo bïn mònh lâ nhûäng quâ tùång àûúåc ûa
thđch úã M. Trấi lẩi, trong quan hïå lâm ùn,
tùång quâ àûúåc xem lâ mưåt khêu khưng thïí
thiïëu. Viïåc chổn quâ, giêëy gối, cấch gối vâ
thúâi àiïím tùång quët àõnh viïåc bẩn cố thïí
duy trò àûúåc mưëi quan hïå àưëi tấc lêu dâi hay
khưng. Ngûúâi ta khun rùçng, nïn hẩn chïë
tùång ngûúâi M nhûäng quâ tùång “tïë nhõ” nïëu
bẩn khưng mën rúi vâo tònh hëng khố xûã,
búãi ngûúâi M sùén sâng múã quâ ngay tûác thò
trûúác sûå chûáng giấm ca nhiïìu ngûúâi. Cêìn
trấnh cấc giêëy gối quâ mâu àen vâ tđm, àêy
lâ hai mâu biïíu trûng ca Tìn lïỵ Thấnh
Semana ca ngûúâi M.
Khi bẩn mong mën duy trò quan hïå lêu
dâi vúái ngûúâi M, khưng nïn tùång hổ cấc
vêåt dng sau àêy:
- Dao kếo: cấc vêåt dng nây hâm nghơa

bẩn mën chêëm dûát quan hïå;

7


Vùn hoấ cấc nûúác
- Tûúång gưỵ
hóåc sânh sûá
hònh con voi:
Ngûúâ i M cố
mưå t truì n
thuët xêëu vïì
loâi voi.
- Hoa vâng:
Liïn quan àïën
tang tốc hóåc mang nghơa xêëu.
- Khùn tay: Liïn quan àïën nưỵi bìn vâ tang
tốc.
Thu Sơ
Ngûúâi Thu Sơ dûåa vâo mốn quâ bïn trong
àïí àấnh giấ mûác àưå trổng thõ ca bẩn àưëi vúái
hổ. Bẩn àûâng vưåi àấnh giấ hổ lâ nhûäng ngûúâi
quấ coi trổng vêåt chêët. Nïëu quâ tùång lâ nhûäng
àưì th cưng m nghïå, bẩn sệ àûúåc àấnh giấ lâ
ngûúâi am hiïíu phong tc Thu Sơ vâ ngûúâi
àûúåc tùång àấnh giấ rêët cao vai trô ca bẩn.
Côn nïëu quâ tùång bïn trong lâ mưåt vêåt thïí
àùỉt tiïìn, viïåc tùång quâ nghiïỵm nhiïn bõ ngûúâi
Thu Sơ xem lâ sûå hưëi lưå bêët kïí ngûúâi tùång vâ
àûúåc tùång lâ ai. Nhòn chung, cấc quâ tùång nhỗ

nhùỉn, xinh xùỉn àûúåc ngûúâi Thu Sơ ûa chång
hún nhûäng quâ lúán, hổ àùåc biïåt u thđch
nhûäng quâ tùång do ngûúâi tùång tûå tay lâm lêëy.
Quâ àûúåc bốc ngay vúái sûå cố mùåt ca ngûúâi
tùång.

gối, tưët nhêët hậy trấnh xa hai mâu xanh lấ cêy
vâ vâng, búãi àố lâ hai mâu ch àẩo trïn lấ qëc
k Brazil.
Phấp
Àûâng bao giúâ tùång ngûúâi Phấp hoa vâng,
búãi theo hổ hoa vâng àưìng nghơa vúái sûå bưåi tđn.
Mùåc d lâ xûá súã ca rûúåu vang, nhûng khi àûúåc
múâi àïën dûå bûäa tưëi úã mưåt gia àònh Phấp, bẩn
àûâng dẩi dưåt mang theo mưåt loẩi rûúåu nâo cẫ.
Búãi khi lâm nhû vêåy, bẩn àậ lêëy mêët ca ch
nhâ quìn lûåa chổn loẩi rûúåu dng cho bûäa àố
(búãi ch nhâ sệ lõch sûå dng loẩi rûúåu mâ bẩn
mang àïën cho d hổ khưng mën). Hai nûäa,
viïåc lâm àố àưìng nghơa vúái viïåc bẩn coi thûúâng
loẩi rûúåu ch nhâ àậ chín bõ. Nïëu mën tùång
rûúåu, tưët nhêët bẩn hậy gối bổc cêín thêån nhû
mưåt mốn quâ, ch nhâ sệ nhêån vâ dng nố vâo
cấc dõp khấc vâ hậy n têm rùçng ngûúâi Phấp
khưng bao giúâ bốc quâ ngay lêåp tûác trûúác mùåt
ngûúâi tùång.
Arêåp

Brazil


Ngûúâi Arêåp hiïëu khấch àïën nưỵi khi cố khấch
àïën nhâ nïëu khấch tỗ ra thđch th thêåt sûå mưåt
mốn quâ nâo àố, ch nhâ sùén sâng tùång, mùåc
d àố cng lâ mốn quâ mâ anh ta thđch. Ngúâi
Arêåp quan niïåm mưåt mốn quâ trổng thõ khi nố
khưng àûúåc bổc gối quấ cêìu k (khưng àûúåc
dng quấ nhiïìu dêy chùçng). Ngûúâi Arêåp khưng
bao giúâ bốc quâ ngay trûúác mùåt ngûúâi tùång vâ
hổ cng mën nhû vêåy àưëi vúái mốn quâ mâ hổ
tùång ngûúâi khấc.

Mùåc d, ngûúâi Brazil àùåc biïåt hiïëu khấch
nhûng viïåc tùång quâ lẩi khưng phưí biïën úã nûúác
nây. Àiïìu àùåc biïåt úã Brazil lâ ngûúâi khấc giúái
rêët hiïëm khi tùång quâ cho nhau, khi mưåt ngûúâi
àân ưng mën tùång quâ cho mưåt bẩn nûä àưìng
nghiïåp, hổ nïn nối: “Àêy lâ mốn quâ vúå tưi gûãi
tùång cư”. Tuy nhiïn, võ trđ thû k úã cấc cưng súã
Brazil rêët àûúåc coi trổng, cấch thûác tưët nhêët
àïí cấc ưng ch bây tỗ sûå àấnh giấ cao ca mònh
àưëi vúái cấc nûä thû k lâ tùång hổ mốn mưåt quâ
(cố thïí lâ mưåt chiïëc khùn quâng cưí hóåc mưåt lổ
nûúác hoa). Ngûúâi Brazil thđch cấc gối quâ kiïíu
cấch, nhûng hậy cêín thêån khi lûåa chổn giêëy

Nhû bẩn thêëy àêëy, viïåc tùång quâ giûäa nhûäng
ngûúâi úã cấc nïìn vùn hoấ khấc nhau khưng hïì
àún giẫn cht nâo. Nhòn chung, nïn trấnh tùång
nhûäng gò mâ ngûúâi àûúåc tùång àậ cố, thêåm chđ
cố nhiïìu, vđ d khưng nïn tùång rûúåu cho ngûúâi

Phấp, chê cho ngûúâi Trung Qëc, sưcưla cho
ngûúâi Thu Sơ vâ bia cho ngûúâi Àûác. Tùång quâ
khưng àng cấch khưng nhûäng khưng àem lẩi
niïìm vui cho ngûúâi àûúåc tùång, nhiïìu khi nố côn
gêy ra nhûäng tấc dng tiïu cûåc. Ngûúâi Nhêåt cố
mưåt cêu nối nưíi tiïëng: “Tùång quâ khưng àng
cấch thò thâ khưng tùång côn hún”.
Thanh Huìn
8


Vùn hoấ cấc nûúác

CÊU ÀƯË VÏÌ PHONG TC ÀỐN NÙM MÚÁI
ÚÃ MƯÅT SƯË NÛÚÁC TRÏN THÏË GIÚÁI
1. ÚÃ nûúác nâo, ngûúâi ta ùn 12 quẫ nho vâo lc
àưìng hưì bấo hiïåu thúâi khùỉc nûãa àïm, mưỵi quẫ
cho mưåt nhõp chng ca àưìng hưì.

a. Canầa
b. Viïåt Nam
c. Têy Ban Nha
2. ÚÃ nûúác nâo, ngûúâi ta ùn m ưëng súåi dâi àïí
mong àûúåc sưëng lêu

a. Italia
b. Nhêåt
c. ấc-hen-ti-na
3. Àïí chc mûâng nùm múái, ngûúâi nûúác nâo sệ
ài ra biïín nhẫy qua bẫy con sống vâ nếm hoa

xëng biïín

a. Italia
b. Têy Ban Nha
c. Brazil
4. Bấo hiïåu thúâi khùỉc giao thûâa, nûúác nâo sệ
kếo chng 33 hưìi liïn tiïëp

a. Hân Qëc
b. Thu Sơ
c. Cưlưmbia
5. Tẩi nûúác nâo, ngûúâi ta àốn nùm múái bùçng
cấch vûâa ùn m ưëng vûâa nghe tiïëng chng
àiïím 108 hưìi liïn tiïëp

a. Àûác
b. Nhêåt Bẫn
c. Hy Lẩp
6. Ngûúâi nûúác nâo àốn nùm múái bùçng cấch
xấch mưåt chiïëc vali ài quanh nhâ

a. M
b. Vïnïzụla
c. Philippines

7. Tẩi nûúác nâo, ngûúâi ta chó mùåc qìn ấo mâu
trùỉng trong sët thúâi gian nùm múái, búãi hổ cho
rùçng mâu trùỉng sệ àem lẩi sûå may mùỉn

a. Phấp

b. Papua Niu- Ghinï
c. Brazil
8. Àïí xua ài nhûäng gò xêëu xa ca nùm c, ngûúâi
nûúác nâo sệ dng qìn ấo c ca cấc thânh
viïn trong gia àònh may qìn ấo cho bp bï
bỗ ài, sau àố mùåc vâo cho chng vâ àem àưët.

a. Hungary
b. Ùngưla
c. Cưlưmbia
9. Àïí àốn châo nùm múái, nûúác nâo sệ dng
mưåt cấi ba vâ mưåt cấi cưëi lúán àïí giậ gẩo, viïåc
giậ gẩo trong mưåt cưëi lúán bấo hiïåu mưåt v ma
bưåi thu trong nùm múái.

a. Thấi Lan
b. Nhêåt Bẫn
c. Inàưnïsia
10. Hổ àưët cấc mùåt nẩ vâo àïm 31/12 àïí xua
àíi nhûäng àiïìm gúã ca nùm c, hổ lâ ngûúâi
nûúác nâo

a. Têy Ban Nha
b. Ïcuầo
c. Nigiïria

Àấp ấn:
1c, 2b, 3c, 4a, 5b,
6b, 7c, 8c, 9b, 10b
Thanh Huìn


9


Vùn hoấ Viïåt Nam

Mưåt
sưë
phong
tc
ca
cấc
dên
tưåc
thiïíu
sưë
Viïåt
Nam

Phong tc lâm cho sùỉc thấi vùn hoấ trúã nïn àa dẩng, phong tc gip cho
ta phên biïåt àûúåc cưång àưìng nây, dên tưåc nây vúái cưång àưìng kia, dên tưåc kia.
Sưëng àng vúái phong tc, múái lâ sưëng vúái truìn thưëng. Mưåt khi xa lẩ vúái
nhûäng phong tc ca cưång àưìng, thò sệ khưng àûúåc cưång àưìng chêëp nhêån,
sệ bõ xem lâ trấi vúái vùn hoấ truìn thưëng ca cưång àưìng.
Phong tc ca cấc dên tưåc thiïíu sưë Viïåt Nam lâ cẫ mưåt àïì tâi vư têån. Cẫ
54 dên tưåc cố biïët bao nhiïu lâ hiïån tûúång, sûå kiïån vùn hoấ rêët àấng quan
têm. Nhûäng vễ àểp trong nhûäng bưå y phc, trong àưì ëng, thûác ùn, nhûäng
cấch thûác thúâ cng, cấch tưí chûác ngây sinh nhêåt, nhûäng nïì nïëp àưåc àấo
trong cấc cåc tang ma, cûúái hỗi... lâ nhûäng hiïån tûúång mang àêåm nghơa
vùn hoấ truìn thưëng. Vò thïë mâ cố ngûúâi àậ cho rùçng, mìn hiïíu biïët vïì

vùn hoấ truìn thưëng ca cấc cưång àưìng phẫi tòm hiïíu qua cấc phong tc.
Chng ta khưng cố àiïìu kiïån àïì cêåp àïën têët cẫ phong tc ca cấc dên tưåc
thiïíu sưë Viïåt Nam, vò vêåy, trong sưë nây, Tẩp chđ Sùỉc mâuvùn hoấ xin giúái
thiïåu cng bẩn àổc mưåt sưë đt phong tc rẫi rấc, nhòn theo gốc àưå vùn hoấ.
Sûå tđch rûúåu cêìn (nhiïìu dên tưåc)
Cấc dên tưåc thiïíu sưë, hêìu nhû núi nâo cng ëng rûúåu cêìn. Hiïån nay,
chng ta chûa sûu têìm àûúåc hïët sûå tđch rûúåu cêìn ca cấc dên tưåc, chó múái
biïët ngûúâi Mûúâng, ngûúâi Thấi giẫi thđch l do ra àúâi ca rûúåu cêìn nhû sau:
Mưåt ưng c cố hai ngûúâi con dêu. C mën thûã xem ai lâ ngûúâi thưng
minh, àûác hẩnh. C bẫo:
- Bưë ài ùn ëng àậ nhiïìu, nhûng chûa àûúåc ùn con vêåt gò mâ thõt lẩi
nùçm trong xûúng, cng chûa àûúåc ëng loẩi nûúác gò chẫy ngûúåc cho ngổt
ngâo, võ. Cấc con cưë tòm cho bưë. Àûúåc ùn ëng nhûäng thûá àố, bưë múái khoễ
ra àûúåc.
Cư dêu cẫ nghơ mậi, khưng hiïíu lâ thûác ùn thûác ëng gò. Cư dêu thûá hai
cng bđ, hỗi chưỵ nây chưỵ khấc cng khưng ai biïët thûác ùn êëy ra sao. Chõ
bìn rêìu ra sëi ngưìi nghơ. Bưỵng chõ nhòn thêëy con ưëc bïn búâ sëi. Thưi
phẫi rưìi! Con ưëc, råt trong mïìm, vỗ ngoâi cûáng, thïë chùèng phẫi thõt nùçm
trong xûúng hay sao? Bïn búâ sëi, lẩi cố ai àậ cùỉm mưåt cấi vôi chuìn cho
nûúác chẫy ngûúåc lïn mấng. Mën nûúác chẫy ngûúåc cng phẫi lâm nhû
vêåy. Chõ liïìn bùỉt mưåt múá ưëc vïì nêëu canh, mc mưåt bêìu nûúác, vốt cấi cêìn cùỉm
vâo bêìu. Cûá àïí nûúác lậ nhû thïë thò sệ chùèng cố mi võ gò, chõ bỗ vâo bêìu vâi
nùỉm lấ thëc trong rûâng. Àûa vïì nhâ thò ưng c àang ài vùỉng. Chõ dêëu kđn
cấc thûác àậ chín bõ, chúâ bưë vïì àûa nưåp.
Ngûúâi dêu cẫ àang nghơ chûa ra cấch, thêëy em thu dêëu thò bûåc, liïìn lến
bỗ vâo bònh mưåt nùỉm bậ trêëu vâ têëm vn. Khưng ngúâ nhû thïë lẩi lâm cho
bònh nûúác thïm chêët - Lấ, trêëu, têëm qụån lẩi, lïn men, hoấ thânh mưåt thûá
rûúåu ngổt. Ưng bưë ùn canh ưëc rưëi cêìm cêìn ht. Àng lâ nûúác thên nûúác
thûúng chẫy ngûúåc vâ canh thõt nùçm trong xûúng. Ưng c khen nûác khen
núã, giao cẫ cú nghiïåp cho cư em. Vâ lõch sûã xa xưi ca bònh rûúåu cêìn cố tûâ àố.


10


Vùn hoấ Viïåt Nam
Trao vông cêìu hưn (Dên tưåc Ï Àï)

Mûâng ngây sinh nhêåt (Dên tưåc Dao)

Trai gấi Ï Àï àậ u
nhau, hổ bấo cho gia àònh
biïët àïí sùỉp xïëp lïỵ àđnh hưn.
Gia àònh bïn gấi nhúâ ưng
àùm àai (ưng cêåu) sang nhâ
trai àùåt vêën àïì xin cûúái, hển
ngây gùåp vâ chín bõ trao
vô n g (trưk kưưng). Àïë n
ngây hển, hổ hâng nhâ gấi àïën nhâ trai lâm lïỵ.
Hai giâ lâng cố uy tđn àẩi diïån hai bïn bân bẩc.
Mưỵi bïn àẩi diïån àùåt trïn chiïëu mưåt cấi vông bẩc.
Khi hoân toân àưìng , hổ cêìm vông lïn trao cho
àưi nam nûä. Châng trai vâ cư gấi u nhau mưỵi
ngûúâi àeo mưåt cấi vông êëy. Vâ sau lâ àïën viïåc tưí
chûác lïỵ cûúái.

Mưå t sưë dên tưå c
vng ni xa xưi vêỵn cố
tc tưí chûác ngây sinh
nhêåt àïí mûâng... ch
ëu lâ mûâng ngûúâi cao

tíi (tûâ 60 tíi trúã lïn).
Chùèng hẩn nhû ngûúâi
Dao. Tiïëng Dao gổi lâ
Sêng nhêåt. Ngûúâi ta trûúác hïët mûâng sinh nhêåt
ưng bâ, cha mể hóåc ngûúâi cao tíi nhêët trong
nhâ, chûá khưng mûâng trân lan cho têët cẫ mổi
ngûúâi. Nùm àêìu tiïn, múâi àưng khấch nhêët, gưìm
hổ hâng thên thđch, hâng xốm lấng giïìng. Trûúác
àố, gia àònh chín bõ cấc àưì ùn thûác ëng. Phẫi
dổn mưåt mêm lïn bân thúâ, múâi thêìy cng khêën
bấo vúái tưí tiïn lâ ngây nây mûâng sinh nhêåt ai,
múâi tưí tiïn cng vïì ùn cưỵ. Khấch àïën dûå lêìn lûúåt
àïën châo ngûúâi àûúåc mûâng sinh nhêåt, tùång quâ
vâ chc nhûäng lúâi tưët àểp. Nhûäng nùm tiïëp theo,
nïëu khưng cố àiïìu kiïån thò khưng múâi khấch,
nhûng vêỵn lâm cưỵ trong gia àònh àïí cấc c àûúåc
vui.

Trûúâng húåp châng trai bưåi ûúác, khưng lâm lïỵ
cûúái, thò anh ta phẫi trẫ cho cư gấi mưåt khoẫn phẩt
bùçng hiïån vêåt, vâ lâm cho cư gấi mưåt lïỵ hiïën sinh
(mưåt con lúån).
Chiïëc khùn piïu (Ph nûä Thấi)
Khùn àưåi àêìu ca ph nûä Thấi
gổi lâ khùn piïu, cố thïí xem lâ mưåt
àùåc trûng vùn hoấ. Nhòn khùn àưåi
àêìu, ngûúâi ta cố thïí phên biïåt
àûúåc ngûúâi àố thåc dên tưåc nâo,
thêåm chđ cố thïí phên biïåt àûúåc cấc
ngânh khấc nhau trong cng mưåt

dên tưåc.
Khùn piïu ca ph nûä Thấi àen dïåt bùçng súåi
bưng nhåm mâu châm tđm sêỵm, cố àưå dâi chûâng
mưåt sẫi tay. Mùåt khùn piïu gổi lâ Nẫ piïu, àûúåc
thïu bùçng nhûäng àûúâng chó ng sùỉc, tẩo ra nhûäng
àûúâng dêy hoa vùn, gổi lâ dêy Sâi peng (dêy tònh).
Cấc súåi dêy tònh nây, àan xen vâo nhau, tẩo thânh
cấc hònh vng, hònh ngưi sao xếo tấm cấnh, àưëi
nhau tûâng àưi mưåt. Hai àêìu khùn piïu lâ vẫi ng
sùỉc, cấc gốc tïët thânh sûâng, gổi lâ ct piïu. Ct
piïu lâ nhûäng hònh trôn nhû àưìng xu qën chó
dây, àêåm. Khi àậ tòm hiïíu nhau rưìi, ài àïën àđnh
ûúác, thò khùn piïu trúã thânh vêåt tin. Piïu lâ quâ
biïëu khi vïì nhâ chưìng, lâ súåi dêy tònh. Vâ cng cố
thïí lâ vêåt dêng cng trong ngây lïỵ.

Bất canh rïu àấ (Dên tưåc Thấi)
Trong cấc ngây lïỵ lẩt, ngûúâi Thấi cng dng
cấc mốn ùn: thõt, cấ, nưåm vâ canh xûúng hêìm
mùng, hêìm àu à, nhûng giấ trõ nhêët phẫi lâ
bất canh rïu àấ, tiïëng Thấi gổi lâ Kïnh tau.
Ngûúâi ta cho rùçng thúm vâ ngon nhêët lâ rïu
àấ úã Mûúâng Lô (Vùn Chêën) lẩi cho rùçng khưng
núi nâo cố rïu àấ ngon bùçng úã sëi ni (Nêåm
Thia), vò núi àêy cố cêu chuån tònh àau thûúng
vâ cẫm àưång. Truìn thuët kïí rùçng cố àưi trai
gấi u nhau, song bõ bưë mể ngùn cẫn. Nâng
khốc, nûúác mùỉt chẫy xëng ûúát chđn quẫ àưìi, ûúát
mûúâi ngổn ni, thânh mưåt dông nûúác chẫy xun
rûâng. Châng trai nhúá thûúng bẩn, àậ lao àêìu

xëng dông nûúác êëy. Thên thïí châng bõ tan ra
thânh nhiïìu mẫnh àấ. Tốc xanh ca ngûúâi con
gấi bấm vâo nhûäng mẫnh àấ êëy, biïën thânh rïu
xanh. Rïu àấ sëi Thia lâ kïët quẫ ca thiïn tònh
sûã bi thûúng. Ùn canh rïu àấ êëy thò sệ àêåm àâ
tònh thûúng nưỵi nhúá.
Chiïu Dûúng
(sûu têìm)
11


Lûúåm lùåt

Àïí mưỵi ngây cố thïm 1 tiïëng
Nïëu bẩn mën cố thấi àưå sưëng tưët hún, bẩn
ln phẫi nghơ túái chuån tiïët kiïåm thúâi gian.
Vâ nïëu tưíng sưë thúâi gian bẩn tiïëp kiïåm àûúåc lâ
khoẫng 20 nùm thò thêåt tuåt vúâi.
Ngun tùỉc ca viïåc tiïët kiïåm thúâi gian lâ:
bẩn dêìn dêìn loẩi bỗ nhûäng viïåc lùåt vùåt, khưng
cêìn thiïët vâ thûåc hiïån nhûäng viïåc quan trổng
mưåt cấch khoa hổc hún.
1. Thûác dêåy bíi sấng vâ ài ng bíi tưëi
- Àậ múã mùỉt ra lâ ngưìi dêåy liïìn; mùåc qìn
ấo nhanh hún, ùn nhanh hún vâ tranh th
nghe tin tûác bíi sấng;
- Giẫm búát thúâi gian ài àûúâng àïën cú quan;
- Tûâ 2 phûúng chêm “Àûâng àïí cưng viïåc àïën
hưm sau”; “Vẩn sûå khúãi àêìu nan” -> Trûúác lc
ài ng nïn kïët thc nưët cưng viïåc vâo bíi tưëi

hún lâ lâm tiïëp nố vâo sấng hưm sau.
- Ng đt ài nhûng giûä giêëc ng àûúåc ngon
hún: tùỉm nûúác nống trûúác khi ng, ng bêåt nhẩc,
tùỉt mobile, àùåt chng bấo thûác.

+ Suy nghơ mưåt cấch tđch cûåc.
+ Ấnh sấng phẫi àêìy à
- Lêåp thúâi khoấ biïíu vâ tn th theo. Lêåp
lõch ngây, lõch tìn. Khi kïët thc thúâi gian cêìn
cố àấnh giấ lẩi tûâng viïåc àậ lâm àïí lêåp lõch tưët
hún.
- Àïí àúä mêët thúâi gian mưỵi khi khúãi àưång viïåc
múái vâ nhêìm lêỵn khi thûåc hiïån cêìn lâm viïåc
mưåt mẩch, hïët viïåc nây chuín sang viïåc khấc,
trấnh khưng bõ ngùỉt quậng giûäa chûâng.
- Nhûäng viïåc quấ khố, mêët thúâi gian àùỉn ào
suy tđnh thò nïn àûa ra bân bẩc, quët àõnh
chung.
- Trấnh nhûäng tiïëng àưång mẩnh, cưë gùỉng
nối đt lâm nhiïìu.
- Àïí àúä mêët thúâi gian dổn dểp cêìn thûúâng
xun sùỉp xïëp cấc vêåt phên loẩi vâ cưë àõnh cấc
võ trđ àïí àưì vêåt.
- Cêìn biïët cấch tûâ chưëi, trưën khấch khưng
quan trổng, hay qëy rêìy.

- Dổn dểp mổi thûá trûúác khi ng.
3. Nghó ngúi vâ ùn ëng
2. Lâm viïåc khoa hổc hún
- Àún giẫn hoấ cưng viïåc; Lâm viïåc vúái tinh

thêìn tđch cûåc, cưë gùỉng tùng tưëc trong cưng viïåc.
Biïån phấp:

- Lâm viïåc xen kệ vúái nghó ngúi, viïåc lúán xen
kệ vúái viïåc nhỗ
- Ùn nhiïìu mưỵi lêìn ùn, cưë gùỉng giẫm sưë bûäa
ùn tưëi àa

+ Mưỵi viïåc cêìn chổn lâm lc thđch húåp nhêët
+ Giẫm sưë àêìu viïåc bùçng cấch lâm gưåp

- Thónh thoẫng dânh 10 pht àïí ëng nûúác,
bưìâi bưí ùn nhể, hđt thúã sêu.

+ Nïëu cưng viïåc cố nhiïìu thao tấc cêìn àún
giẫn hoấ

4. Truìn thưng vâ àổc sấch bấo

+ Lâm viïåc tđch cûåc, hùng hấi; têåp trung tinh
thêìn

- Trấnh nối chuån dâi dông bùçng cấch ài
thùèng vâo vêën àïì vâ chêëm dûát cêu chuån mưåt
cấch dûát khoất.

12


- Nưåi dung cêu chuån:

+ Nïu cấc vêën àïì chđnh
+ Cấc dûä kiïån bưí sung

- Àổc nhanh lâ do tưëc àưå. Vò vêåy cêìn cưë gùỉng
tốm tùỉt cấc chđnh, xêy dûång cấc mưëi liïn hïå àïí
nhúá tưët.
- Khi tđnh toấn nïn dng mấy tđnh, Excel vâ
ghi nhúá lẩi cấc phếp tđnh.

+ Giẫ àõnh cấc ngun nhên
+ Nïu giẫi phấp

- Cêìn hiïíu thêåt rộ cấi lúåi, cấi hẩi ca cấc phûúng
tiïån thưng tin k thåt nhû TV, Tel., mấy ghi êm,
CD player...

+ Àïì nghõ vâ khuën cấo
5. Nhûäng viïåc lùåt vùåt khấc
- Àïí trấnh mêët thúâi gian nhúá lẩi gò àố, khưng
àïí mêët nhûäng thưng tin qu bấu cêìn tùng
cûúâng lûu trûä tûúãng, nhûäng gò àổc àûúåc, nghe
thêëy, dûå kiïën lâm... cêìn dng bt mêìu vâ cấc
miïëng giêëy nhỗ ghi lẩi nhûäng nghơ vâ àïì chổn
lổc vïì sau.
- Àïí trấnh mêët thúâi gian tòm kiïëm thưng
tin cêìn gùỉn nhận vâ dng bt mêìu àấnh dêëu
cấc thưng tin quan trổng. Dânh thúâi gian
thûúâng xun àïí àấnh thû mc sấch, tẩp chđ,
files...
- Ln ln cêìm kêm theo nhûäng sấch bấo

mën àổc vâ àổc bêët k lc nâo rưỵi cố thïí.
- Àổc tin cố chổn lổc, cưë gùỉng giẫm àổc tin
ngây, tùng cûúâng àổc tin tìn, thấng... nhêët
lâ cấc bâi bònh lån.

- Nhûäng thûá àưì lùåt vùåt nïn tòm cấch liïång búát
ài.
- Khi ài lẩi cêìn dng bẫn àưì vúái nhûäng chưỵ chûa
biïët, hỗi àûúâng trûúác, chín bõ trûúác tiïìn lễ àïí gûãi
xe... vâ àùåc biïåt cêìn gổi àiïån trûúác àïí hển gùåp
6. Sûã dng 1h thûâa ra nhû thïë nâo?
- Dng àïí nghó ngúi tiïu khiïín
- Nghơ viïët vïì nhûäng àiïìu hay thu lûúåm àûúåc
- Nghơ vïì nhûäng vêën àïì àúâi sưëng thûåc tiïỵn &
sêu sùỉc
- Tưíng kïët cấc sấng kiïën tiïët kiïåm thúâi gian.
Nguỵn Àûác Minh
(sûu têìm)

13


Giao thoa vùn hoấ

Gia Rai
qua miïìn mú tûúãng ca

J.DOURNES
Nhûäng ngûúâi đt nhiïìu cố nghiïn cûáu vïì Têy
Ngun chùỉc chùỉn àïìu biïët àïën tïn tíi ca

Jacques Dournes. Ưng lâ mưåt nhâ dên tưåc hổc
ngûúâi Phấp, àậ sưëng úã Têy Ngun hâng chc
nùm, gùỉn bố vâ hiïíu biïët sêu sùỉc vïì cấc dên tưåc
ngûúâi Têy Ngun, vâ àậ cố nhiïìu cưng trònh
àùåc sùỉc vïì hổ.
Cố thïí nối, sưë ngûúâi nûúác ngoâi tûâng viïët vïì
Têy Ngun trong vông mưåt trùm nùm nay
khưng đt, trong àố cố lệ nhiïìu nhêët lâ ngûúâi
Phấp. Trong têët cẫ nhûäng tấc giẫ àố, J.Dournes
chiïëm mưåt võ trđ rêët riïng biïåt. Ưng thûúâng thđch
ài sêu vâo thïë giúái nưåi têm, têm linh ca con
ngûúâi úã àêy, cưë gùỉng khai phấ cấi thïë giúái dûúâng
nhû khưng thûåc êëy, àïí tûâ àố soi rổi lẩi cấi tưìn tẩi
nhòn thêëy àûúåc ca hổ, hiïíu nố mưåt cấch thêëu
àấo hún. Cấch àêy hún nûãa thïë k, J.Dournes àậ
cho rùçng nhûäng con ngûúâi êëy, mâ ta ngúä chó biïët
cố viïåc tòm miïëng ùn thûúâng nhêåt, k thûåc côn bõ
dùçn vùåt vò “nhûäng mưëi lo toan khấc”, sêu xa vâ
“cao lúán hún nhiïìu”, tûác lâ ưng mën nối àïën
nhûäng mưëi lo toan siïu thûåc ca hổ. Ưng mën
ài vâo, khấm phấ cấi thïë giúái siïu thûåc êëy.
Ài vâo bùçng con àûúâng nâo? Ưng nối: cấi thïë
giúái tiïìm êín àố “thûác dêåy khi ngổn lûãa trong
bïëp bng chấy”. Ưng tòm nố bïn bïëp lûãa nhâ
sân. Khi bïëp lûãa nhâ sân bng chấy, lâ khi
ngûúâi Têy Ngun sưëng mưåt àúâi sưëng khấc: àúâi
sưëng sinh àưång vư cng ca cấc truån kïí, cấc
huìn thoẩi, hay àúâi sưëng úã thïë giúái tûúãng tûúång,
thïë giúái ca mú tûúãng, thïë giúái úã “bïn kia”, thïë
giúái siïu thûåc, mâ àưëi vúái ngûúâi Gia Rai thò, nhû

J.Dournes nối, thïë giúái êëy “khưng phẫi úã trong
tûúng lai, mâ lâ úã trong hiïån tẩi; lâ thïë giúái úã

àêy, àưìng thúâi”. J.Dournes cng chó ra rùçng cấi
trẫi nghiïåm (tûác cåc vêån lưån thûåc ca con
ngûúâi hâng ngây) vâ cấi tûúãng tûúång thûúâng
đt nhiïìu têåp trung vâo cng mưåt ch àïì nhûng
“lẩi khưng cng mưåt bẫn chêët”; chng thûúâng
gùỉn vúái nhau, cng cố khi tấch xa nhau, àïën
mûác tẩo nïn mưåt vïët xế sêu. Khi àố huìn thoẩi
khưng côn ài cẩnh cåc sưëng nûäa mâ nố thay
thïë cåc sưëng...”.
Sët cåc àúâi nghiïn cûáu têån ty vïì Têy
Ngun ca mònh, J.Dournes àậ ch ëu ài
theo con àûúâng êëy. Nhûng chûa bao giúâ hûúáng
ch têm vâo phûúng phấp nghiïn cûáu quấn
xuën àố ca ưng lẩi têåp trung nhû trong cën
sấch viïët gêìn cëi àúâi ca ưng, cën Rûâng, àân
bâ, àiïn loẩn - ài qua miïìn mú tûúãng Gia Rai.
Ưng dùỉt ta vâo mưåt hânh trònh thêåt têåp trung:
cåc du ngoẩn qua hâng trùm huìn thoẩi ca
hổ; vâ ưng nối rộ vúái ta rùçng úã àêy “khưng phẫi
lâ nhûäng huìn thoẩi têìm ngun”, tûác nhûäng
huìn thoẩi vïì ngìn gưëc ca con ngûúâi, giưëng
loâi ngûúâi, hay ca dên tưåc, mâ lâ nhûäng huìn
thoẩi vïì cấi hiïån tẩi, lâ nhûäng mưång mõ ca
nhûäng con ngûúâi àang sưëng hưm nay, vûâa “trẫi
nghiïåm” lẩi vûâa mưång mõ “tiïëp tc sấng tẩo ra
huìn thoẩi” mưỵi ngây.
Rûâng, àân bâ, àiïn loẩn... nhòn qua cố thïí

nhêån thêëy ngay tấc giẫ àậ chúi chûä khi àùåt tïn
sấch: cẫ ba tûâ nây trong tiïëng Phấp àïìu bùỉt
àêìu bùçng chûä F, rûâng (Forït), àân bâ (Femme),
àiïn loẩn (Folie). Mưåt kiïíu chúi chûä khấ àùỉt.
Tuy nhiïn khưng chó lâ chúi chûä. Trong mưåt
chûúng gêìn cëi cën sấch mang tïn “Lẩi ài
qua”, J.Dournes nối rùçng cố thïí cố nhiïìu lưëi ài
qua (cấi miïìn mú tûúãng êëy) bùçng nhûäng tuën
liïn kïët cấc ch àïì khấc nhau, nhûng ưng àậ
quët àõnh chổn tuën liïn kïët ba ch àïì nây:
Rûâng, àân bâ vâ àiïn loẩn, mâ ưng cho lâ “quan
trổng hâng àêìu”.

14


Giao thoa vùn hoấ
Rûâng

ngûúâi, àậ mang tđnh ngûúâi, ngûúåc lẩi vúái rûâng).

Àưë i vúá i ngûúâ i Gia Rai (vâ ngûúâ i Têy
Ngun), rûâng lâ mưåt thûåc tẩi kếp, nûúác àưi,
lûúäng nghơa. Con ngûúâi úã àêy sưëng trong rûâng,
cng rûâng, gùỉn vúái rûâng, hôa (tan) vúái rûâng.
“Nïìn vùn minh Gia Rai lâ mưåt nïìn vùn minh
thẫo mưåc”. Rêỵy vâ lâng lâ mưåt phêìn cùỉt ra tûâ
rûâng, lêëy ài ca rûâng bùçng ròu vâ lûãa. Mổi thûá
trong lâng, trong nhâ, mổi thûá àïí sưëng, cẫ vïì
vêåt chêët lêỵn tinh thêìn, àïìu “lâm bùçng” rûâng,

lêëy tûâ rûâng: cưåt nhâ, sân vâ vấch nhâ, mấi nhâ...;
cêy cưåt trêu àïí tïë thêìn, hẩt la vâ cêy rau àïí
ùn, dêy àân àïí tònh tûå... Têët cẫ àïìu lâ rûâng.

Ngûúâi àân bâ vûâa lâ tûå nhiïn, vûâa lâ vùn
hốa. Hổ vûâa lâ cấi tûå nhiïn àậ àûúåc thìn hốa.
Àậ trúã thânh nưåi giúái, trúã thânh lâng, thânh
xậ hưåi; àưìng thúâi trong hổ lẩi chûáa àûång cấi
ngìn gưëc tûå nhiïn ca con ngûúâi, vâ ca cẫ
xậ hưåi.

Rûâng vêy bổc lêëy con ngûúâi, ài vâo têån trong
xûúng thõt mấu huët con ngûúâi, thêåm chđ lâ
mưåt phêìn “bẫn ngun” ca con ngûúâi... Vâ khi
lâng àậ dúâi ài núi khấc thò mẫnh àêët êëy sệ trúã
thânh khu àêët gổi lâ rongol, mưåt thûá àêët úã trẩng
thấi trung gian giûäa lâng vâ rûâng... Nhûng rưìi
rûâng bao giúâ cng mẩnh hún, rûâng sệ chiïëm lẩi,
vâ lâng lẩi trúã thânh rûâng. Rêỵy cng vêåy. Ngûúâi
Gia Rai (vâ ngûúâi Têy Ngun) ln canh. Lêëy
ra hẩt la tûâ rêỵy, vưën lâ rûâng, rưìi hổ lẩi trẫ àêët
vïì cho rûâng, hoân ngun rûâng, “khưng lậng
phđ, khưng tân phấ”.
Con ngûúâi êëy bõ vêy bổc búãi rûâng, tûâ khi chûa
lâ con ngûúâi... cho àïën khi khưng côn lâ con
ngûúâi nûäa. Nhû vêåy, rûâng khưng chó lâ khưng
gian, rûâng côn lâ thúâi gian. Rûâng lâ sûå vơnh
hùçng, lâ cội vư cng, lâ sûå khưng thy khưng
chung, núi hun ht tûâ àố con ngûúâi ài ra vâ núi
hun ht con ngûúâi lẩi biïën mêët vâo àố, biïåt vư

tùm tđch. Lâ bẫn ngun, lâ cưåi ngìn úã àêìu
biïn nây, nhûng cng lâ cội mõt m thùm thùèm
úã àêìu biïn kia...
Àân bâ
Xậ hưåi Gia Rai lâ xậ hưåi mêỵu hïå, thïí hiïån úã
viïåc theo dông mể, con cấi mang hổ mể, vúå chưìng
cû tr phđa nhâ Mể (vúå). Ngûúâi àân bâ lâ rûúâng
cưåt ca xậ hưåi êëy. Àân bâ lâ nïìn tẫng sûå ưín àõnh
ca xậ hưåi, lâ “nưåi giúái”. “Vûúng qëc” ca àân
bâ lâ úã trong lâng, úã àố àân bâ lâ võ Nûä vûúng
(nïn nhúá rùçng úã Têy Ngun, lâng lâ cấi phêìn
tûå nhiïn àậ àûúåc thìn hốa, àậ thânh ca con

Àiïn loẩn
Ưng viïët: “... tưi mën nối vúái nhûäng ai côn
tin rùçng con ngûúâi cố thïí trúã thânh àiïn vò thiïëu
rûâng thêåt cng nhû vò quấ dû thûâa rûâng bõ ấm”.
Vêåy àố, con ngûúâi (con ngûúâi Gia Rai úã àêy)
àûáng trïn mưåt thïë cên bùçng k lẩ, vâ k diïåu:
hổ àûáng “mêëp mế” giûäa lâng vâ rûâng, giûäa vùn
hốa vâ hoang dậ, giûäa “cư gấi - lâng” vâ “cư gấi
rûâng”. Mưåt thïë bïìn vûäng àûúåc xêy dûång trïn
thïë nûúác àưi bêëp bïnh, mưåt thïë bêëp bïnh bïìn
vûäng - hay nhû chng ta thûúâng gổi ngây nay,
mưåt thïë bïìn vûäng “biïån chûáng”. Hổ sệ trúã thânh
àiïn nïëu thiïëu “rûâng thûåc”, mưåt thûá àiïn khư
khưëc, tân ri vò bõ cùỉt àûát mêët cưåi ngìn. Hổ
cng sệ trúã thânh àiïn nïëu àïí cho rûâng trân
ngêåp vâ chiïëm hïët mònh, cấi hoang dậ trân lêën
trúã lẩi, khưng tûå phên biïåt àûúåc mònh vúái rûâng,

thìn hốa cấi phêìn rûâng àïí lâm ngûúâi ca
mònh, “bùçng ròu vâ lûãa”. Ngổn lûãa ca trđ tụå
vâ vùn minh...
Tuy nhiïn, vïì àiïím nây, cng côn cố mưåt
àiïìu cêìn ch . J.Dournes rêët cêín trổng, ưng
nối: “Nïëu tưi dng tûâ “àiïn”, êëy lâ tưi chó mën
dõch tûâ hiit, trong cấi nghơa mâ ngûúâi Gia Rai
hiïíu tûâ àố vâ trong nhûäng trûúâng húåp hổ ghi
nhêån tònh trẩng àố”. Vâ ngưn tûâ Gia Rai thò
thêåt phong ph vïì mc nây, cố àïën hâng chc
tûâ khấc nhau àïí chó nhûäng sùỉc thấi khấc nhau
ca tònh trẩng bêët bònh thûúâng, ra ngoâi chín
mûåc xậ hưåi vïì têm thêìn: tûâ ram (hêm), hling
(k cc), mih muh (àêìn), yang nga’ (bõ ấm),
mohlun (dẩi),... cëi cng múái lâ hiit (àiïn).
Ngûúâi hiit àûúåc mư tẫ nhû sau: anh ta khưng
sưëng trong xậ hưåi, mâ sưëng úã “núi kia”; lang
thang, khưng àõnh lẩi àûúåc úã bêët cûá àêu, anh
ài hïët nhâ nây àïën nhâ khấc, gip ngûúâi ta
viïåc nây viïåc nổ; anh khưng biïët súå, cng khưng

15


Vùn hoấ Viïåt Nam
biïët xêëu hưí vâ chùèng phẫi chõu trấch nhiïåm gò
vïì hânh vi ca mònh. Anh àậ vûúåt qua mưåt cấi
ranh giúái àố khưng côn quay trúã lẩi àûúåc nûäa
(ranh giúái xậ hưåi), tuy nhiïn xậ hưåi vêỵn cưng
nhêån anh ta.

Cën sấch ca J.Dournes, bùçng mưåt lưëi ài
àưåc àấo, àûa ta vâo mưåt chiïìu sêu thêåt th võ
vâ cng thêåt cú bẫn ca con ngûúâi vâ xậ hưåi
Gia Rai (vâ Têy Ngun). Cố lệ cố mưåt àiïìu
chung nhêët cố thïí vâ thêåt cêìn nhêån rộ: xậ hưåi
nây, cng nhû mổi xậ hưåi cố mưåt chiïìu sêu vùn

hốa tiïìm êín, ln àûúåc xêy dûång vâ tưìn tẩi trïn
mưåt thïë cên bùçng rêët tinh tïë, sûå cên bùçng ca
nhûäng ëu tưë vûâa àưìng nhêët vûâa ngûúåc nhau
bïn trong, mâ xậ hưåi êëy biïët duy trò bùçng mưåt
cú chïë tinh thêìn tinh vi. Nhûäng sûå cên bùçng àố
lâ rêët cú bẫn, nhûng cng rêët nhẩy cẫm. Cêìn
mưåt sûå hiïíu biïët vâ thêån trổng tưëi àa àưëi vúái
nhûäng xậ hưåi nhû vêåy, nhêët lâ trong nhûäng
tấc àưång phất triïín mẩnh mệ ngây nay. Trong
nghơa àố, cën sấch viïët vïì mưåt “miïìn mú” tûúãng
chûâng nhû phiïu diïu nây, lẩi cố thïí cố nghơa
rêët múái mễ, rêët thúâi sûå.
P.H.O

M a nây cố mưåt chôm mêy rêët c

Chúåt xanh trong àïën ngú ngêín giûäa trúâi
Chiïìu nay cố mưåt ngûúâi rêët c
Sao lẩ lêỵm quấ, thúâi gian úi!

Vúái
thúâi gian
Thy Thẫo


Têët cẫ vêỵn lâ nhûäng àiïìu rêët c!
Mưỵi ma qua ta gùåp giûäa ngây thûúâng
Lấ cûá àưí vâ hoa cûá núã
Chùèng cêìn chúâ phẫi nhúá hay thûúng!
Bûác thû c ta viïët rưìi khưng gûãi
Giúâ nhû cho mưåt ai àố khấc rưìi
Gốc - àïí - qụn bi múâ trïn ư cûãa
Ranh giúái ngây nâo - chng ta - tưi...
Têët cẫ vêỵn lâ nhûäng àiïìu rêët c
Ta àậ qụn vâ gùåp lẩi - bâng hoâng
Cố nhûäng àiïìu khưng chia lâm hai nûãa
Thúâi gian ph múâ vêỵn nùång mang...
Cêy phûúång c khưng côn núi c
Quấn ngây xûa ca ma vùỉng xa rưìi
Cố nhûäng àiïìu ta tûúãng rùçng quen thåc
Lẩi trúã vïì trong dấng múái tinh khưi...
Ma nây cố mưåt chôm mêy rêët c
Chúåt trong xanh àïën ngú ngêín giûäa trúâi
Cố nhûäng ngûúâi ta tûúãng rùçng rêët c
Mưåt ngây thânh xa lẩ, thúâi gian úi!

16


Khoa hổc thûúâng thûác

Nhûäng àiïìu k th
vïì bưå
nhúá

ca con ngûúâi
Bưå nhúá vâ cấc têm trẩng àậ qua
Trẩng thấi tinh thêìn bao gưìm cẫm giấc,
tònh cẫm, nghơ, thûúâng xët hiïån mưåt cấch
cố thûác tẩi mưåt thúâi àiïím rưìi lẩi mêët ài nhû
chûa bao giúâ tưìn tẩi. D cưë gùỉng, chng ta cng
khưng thïí “tòm lẩi” àûúåc nhûäng sùỉc thấi têm
l àố. Song chng khưng hoân toân biïën mêët
mâ vêỵn tưìn tẩi vâ àûúåc bưå nhúá lûu giûä lẩi dûúái
mưåt hònh thûác nâo àố. Têët nhiïn chng ta
khưng thïí têån mùỉt thêëy àûúåc cấc trẫi nghiïåm
têm l àậ cố, nhûng sûå “tưìn tẩi” mú hưì àố tûåa
nhû nhûäng ngưi sao xa tđt phđa chên trúâi sệ lâ
nhûäng thưng tin gip ta nhêån ra cấc cẫm xc
àố. Nhòn chung, cấc dêëu êën vïì mùåt tinh thêìn
cố thïí àûúåc chia thânh ba loẩi.
Thûá nhêët, àïí hưìi tûúãng lẩi trẩng thấi tinh
thêìn dûúâng nhû àậ mêët (trong nhiïìu trûúâng
húåp, àố chó lâ sûå tri giấc cẫm tđnh), chng ta
phẫi têåp trung tû tûúãng, ch àưång nhúá lẩi cẫm
xc tiïu biïíu trong sưë nhûäng àiïìu àậ trẫi qua.
Dûúâng nhû thêåt vư l khi cho rùçng chđ ca
chng ta àậ “tấi tẩo” lẩi têm trẩng hay hònh
ẫnh àậ trẫi qua, nhûng àiïìu nây hoân toân
húåp l vò d lâ cấi gò ài chùng nûäa thò cấc trẩng
thấi tinh thêìn àố phẫi àûúåc lûu giûä dûúái mưåt
hònh thûác nâo àố hay úã àêu àố trong bưå nhúá
ca con ngûúâi. Do àố, cố thïí nối rùçng chó cố l
trđ múái tòm lẩi àûúåc vâ tấi hiïån lẩi êën tûúång àậ
qua.

Thûá hai, nhốm cấc êën tûúång cố tấc àưång
lêu dâi. Thêåm chđ, trẫi nghiïåm têm l sau

nhiïìu nùm lẩi vư tònh tấi diïỵn mâ khưng cêìn bêët
cûá mưåt hânh àưång l trđ (sûå têåp trung tû tûúãng)
nâo. Trong nhiïìu trûúâng húåp, cấc trẩng thấi nây
tấi hiïån ngay tûác khùỉc vò cấc hònh ẫnh àậ cố sùén
trong bưå nhúá. Tuy nhiïn, vúái nhûäng àiïìu kiïån
nhêët àõnh, chùèng hẩn, mưåt sûå têåp trung cao àưå
cố thïí gip ta hiïíu mưåt cấch giấn tiïëp rùçng mưåt
sûå kiïån nâo àố àậ tûâng diïỵn ra. Sûå tấi diïỵn vư
tònh nây khưng hoân toân tònh cúâ hay ngêỵu
nhiïn mâ do têm trẩng hiïån cố gêy ra. Trong
têm l hổc, hiïån tûúång nây àûúåc gổi chung lâ sûå
liïn tûúãng.
Cëi cng, nhốm cấc cẫm xc àậ mêët vêỵn
thûúâng àûúåc chng ta nhêån biïët mâ khưng cêìn
l trđ. Nhiïìu khi, dông suy nghơ nây dêỵn àïën dông
suy tûúãng khấc tûúng tûå mâ trûúác àố khưng cêìn
cố sûå suy nghơ trûåc tiïëp vïì phûúng phấp vâ kïët
quẫ ca quấ trònh àố. Tuy nhûäng trẫi nghiïåm
têm l àûúåc lûu giûä trong bưå nhúá cố vai trô quan
trổng nhûng khưng phẫi chó ph thåc vâo cấc
trẫi nghiïåm àố, sûå xët hiïån vâ tiïën triïín ca
cấc quấ trònh tûúng tûå thûúâng bùỉt ngìn tûâ sûå
ln thûác trong bêët cûá àiïìu kiïån nâo. Mùåt khấc,
quấ trònh nây sệ bõ ngùỉt quậng nïëu dông suy
nghơ chó tònh cúâ diïỵn ra úã phẩm vi nhỗ vâ chng
ta khưng thïí nhúá lẩi àûúåc cấc têm trẩng àậ qua,
mưåt êën tûúång th võ cố trûúác àố.

Quấ trònh hưìi tûúãng vâ sûå ph thåc vâo bưå
nhúá
Thûåc tïë cho thêëy nhûäng ch thïí ngûúâi khấc
nhau cố cấch ûáng xûã khấc nhau. Àiïìu nây ph
thåc vâo sûå hoẩt àưång ca nậo bưå, mưåt sưë ngûúâi
cố trđ nhúá tưët trong khi nhûäng ngûúâi khấc thò
khưng. Sûå so sấnh nây khưng chó àng khi mưỵi
cấ nhên àûúåc so sấnh vúái nhûäng ngûúâi khấc mâ
côn àng khi xem xết cng mưåt con ngûúâi tẩi
nhûäng thúâi àiïím khấc nhau: sấng- tưëi, trễ- giâ...
Cố thïí nối, sûå th võ àûúåc tẩo thânh nhúâ cấch
tấi hiïån khấc nhau vúái cng mưåt nưåi dung têm
l. Cấc giai àiïåu àûúåc lùåp ài lùåp lẩi sệ trúã nïn
chấn ngùỉt, bưë cc vâ mâu sùỉc àûúåc tư ài vệ lẩi

17


Khoa hổc thûúâng thûác
nhiïìu lêìn sệ vư cng tễ nhẩt. Trong khi àố, nhúâ
nhûäng rung àưång trong têm hưìn, ngûúâi nhẩc sơ
viïët nïn nhûäng bẫn nhẩc giao hûúãng, ngûúâi hoẩ
sơ lâm nïn bûác tranh vúái bưë cc hâi hoâ. Mưåt vđ
d khấc, tiïëng hất truìn cẫm bao giúâ cng hay
hún tiïëng hất chó cố k thåt chín xấc. Tốm
lẩi, sûå tấi hiïån khưng rộ râng vâ khưng trung
thûåc sệ àem àïën sûå th võ nhiïìu hún sûå mư
phỗng àún thìn.
Tuy nhiïn, nïëu khưng biïët kïët húåp nết khấc
biïåt ca mưỵi ngûúâi vâ cấc nưåi dung khấc nhau

ca nhûäng hònh ẫnh têm l sệ dêỵn àïën sûå bêët
húåp l. Vđ d nhû mưåt ngûúâi cố hưìn thú chûáa
chan, hóåc say mï giai àiïåu ca bẫn nhẩc giao
hûúãng thò khưng thïí nhúá àûúåc cấc con sưë, cưng
thûác toấn hổc, trong khi cấc nhâ toấn hổc lẩi
khố cố thïí cố àûúåc cẫm quan nghïå thåt ca
nhûäng ngûúâi nây. Àïí nhúá lêu phẫi cố sûå têåp
trung cao àưå, sûå hûáng th, àùåc biïåt vúái cấc trẫi
nghiïåm têm l xẫy ra lêìu àêìu tiïn. Vò thïë chó
sau mưåt lêìn duy nhêët, àûáa trễ tûâng bõ bỗng thò
trấnh lûãa, con chố tûâng bõ àấnh lẩi súå roi...
Cấc sûå kiïån sệ dêìn mêët ài theo thúâi gian nïëu
khưng àûúåc nhêån thûác vâ hưìi tûúãng àêìy à.
Thûúâng xun hưìi tûúãng cng têåp trung chđ
cao àưå lâ viïåc lâm khưng thïí thiïëu trong rên

luån trđ nhúá, àiïìu nây gip chng ta nhúá lẩi
mưåt nưåi dung dïỵ dâng vâ trung trûåc hún.
Sûå hiïíu biïët khưng àêìy à vïì bưå nhúá
Nhûäng phấc thẫo úã trïn vïì bưå nhúá chûa phẫi
lâ nhûäng nhêån thûác àêìy à. Sûå hiïíu biïët rưång
vïì cấc nhên tưë chi phưëi khẫ nùng nhúá lêu, tđnh
trung thûåc, sûå hưìi tûúãng lẩi nhanh chống ca
bưå nhúá sệ àống gốp vâo kiïën thûác đt ỗi vïì bưå nhúá.
Cấc quấ trònh hưìi tûúãng ln tẩo ra nhûäng bûác
tranh giâu tđnh giai thoẩi vâ mang tđnh minh
hoẩ. Cêìn thiïët phẫi nhêën mẩnh úã àêy lâ nïëu
chó nhêån thûác dûúái hònh thûác minh hoẩ thò
nhûäng àiïìu nhêån thûác àûúåc sệ chó lâ sûå mú hưì,
chung chung. Hún nûäa, nhûäng àiïìu câng khố

nhêån thûác sệ tấc àưång mẩnh vâo hoẩt àưång hâng
ngây ca bưå nhúá, nhiïìu cêu hỗi sệ khưng àûúåc
trẫ lúâi nïëu chng ta khưng tô mô vâ cố sûå suy
ngêỵm thêëu àấo: Phẫi nhùỉc lẩi bao nhiïu lêìn àïí
nhúá àûúåc lêu? Nïëu khưng hưìi tûúãng thò sệ dêỵn
àïën sûå àậng trđ nhû thïë nâo? Àiïìu nây ph thåc
vâo sûå hûáng th nhiïìu hay đt vúái cấc têm trẩng
àûúåc nhúá lẩi ra sao?... Àêy chđnh lâ nhûäng vêën
àïì mâ cấc nhâ khoa hổc quan têm khi nghiïn
cûáu vïì nậo bưå.
Thanh Huìn

18


Thïë giúái nghïå thåt

Nghïå thåt cùỉt giêëy
Trung Hoa
Àêy lâ mưåt loẩi hònh nghïå thåt àưåc àấo nhêët
ca ngûúâi Trung Qëc tûâ xa xûa, do chđnh ngûúâi
dên nûúác nây sấng tẩo. Hổ cùỉt nhûäng con vêåt,
nhûäng bưng hoa, nhûäng con sưë àïìu bùçng giêëy
vúái phûúng tiïån sûã dng chđnh lâ dao vâ kếo àïí
tẩo ra nhûäng hònh ẫnh àểp nhêët cho viïåc trang
trđ cûãa sưí vâ cûãa ra vâo.
Nghïå thåt cùỉt giêëy Trung Hoa xët hiïån
rêët lêu trong lõch sûã vâ nố biïíu tûúång cho mưåt
phong cấch nghïå thåt àưåc àấo ca ngûúâi dên
àõa phûúng nối riïng vâ ngûúâi dên Trung Qëc

nối chung. Loẩi hònh nghïå thåt nây phất triïín
nhêët trong triïìu àẩi nhâ Thanh vâ cng trong
giai àoẩn nây nhiïìu bưå mưn nghïå thåt khấc
cng phất triïín.
Giêëy àïí cùỉt úã àêy cố thïí lâ nhûäng loẩi giêëy
mâu vâ cẫ nhûäng bûác tranh bùçng giêëy vúái
nhûäng hònh ẫnh thiïn nhiïn sưëng àưång. Mùåc
dêìu nhûäng loẩi giêëy cùỉt nây cố nhûäng chi tiïët
nhỗ nhûng rêët tinh tïë vò nố phẫn ấnh nhiïìu
khđa cẩnh ca cåc sưëng vïì sûác khoễ, vïì thúâi
tiïët, vïì nhûäng ma mâng bưåi thu vâ thïí hiïån cẫ
nhûäng mong mën ûúác mú ca con ngûúâi vïì
hẩnh phc.
Khấm phấ khẫo cưí hổc bùỉt àêìu xët hiïån tûâ
thïë k thûá 6 nhûng mưn nghïå thåt cùỉt giêëy lẩi
súám hún trûúác àố vâi thïë k. Thúâi gian àố nhûäng
bûác tranh àûúåc cùỉt tûâ giêëy àậ àûúåc sûã dng cho
nhûäng mc àđch tưn giấo khấc nhau, nố vûâa àïí
trang trđ nhûng àưìng thúâi cng lâ biïíu tûúång
cho nhûäng nết àùåc trûng tđn ngûúäng khấc nhau.
Cho àïën têån ngây nay, viïåc cùỉt giêëy nây vêỵn
àûúåc dng cho viïåc trang trđ nhûng ngûúâi ta
khưng chó trang trđ trïn tûúâng, trïn cấc cûãa sưí,
cûãa ra vâo, cưåt nhâ, gûúng, àên ng, àên lưìng
mâ côn àûúåc trang trđ trïn cấc gối quâ vâ lâm cẫ
quâ tùång nûäa.

Tấc phêím giêëy cùỉt
Trung Qëc


Àùåc biïåt trong nhûäng ngây lïỵ hưåi cng nhû
cấc ngây lïỵ cưí truìn chng rêët cố nghơa.
Trong ngây Tïët cưí truìn thò viïåc trang trđ bùçng
nhûäng loẩi giêëy cùỉt nây úã cûãa ra vâo nhùçm thïí
hiïån lúâi chc phc may mùỉn sệ àïën trong nùm
múái.
Hún thïë, nghïå thåt cùỉt giêëy nây cng ẫnh
hûúãng rêët lúán àưëi vúái cấc loẩi hònh nghïå thåt
khấc nhû lâ viïåc sûã dng nố lâm hoa vùn trang
trđ nhêët lâ trong ngânh thïu dïåt vâ sún mâi.
ÚÃ Trung Qëc, nhûäng nghïå sơ cùỉt giêëy
chun nghiïåp lẩi lâ àân ưng, hổ cố mưåt mûác
thu nhêåp cưë àõnh vâ lâm viïåc tẩi cấc vùn phông
nhûng cưng viïåc àôi hỗi sûå khếo lếo vâ tó mó
phẫi do bân tay ca ph nûä vâ cấc thiïëu nûä
lâm. Àêy lâ mưåt trong nhûäng nghïì th cưng
mâ mưỵi thiïëu nûä àïìu cố thïí thânh thẩo vâ cng
lâ tiïu chín àïí chổn dêu ca ngûúâi Trung
Qëc.
Thanh Mai

19


Thïë giúái nghïå thåt

Tranh
trïn
àấ
Cùn cûá vâo lõch sûã hònh thânh vâ phất triïín

ca nố, chng ta cố thïí khùèng àõnh nghïå thåt
nối chung vâ hưåi hoẩ nối riïng thåc vïì sûå sấng
tẩo ca con ngûúâi. Mùåc d biïët rêët đt vïì tưí tiïn
thúâi àấ c sưëng trong khoẫng thúâi gian tûâ 30.000
àïën 8.000 nùm trûúác Cưng ngun, nhûng cùn
cûá vâo nhûäng bûác hoẩ àïí lẩi trïn cấc vấch àấ
chng ta cng cố thïí khùèng àõnh hổ lâ nhûäng
nghïå sơ thûåc th.
Vâo nùm 1879, ngûúâi ta àậ khấm phấ ra
nhûä n g bûá c hoẩ àêì u tiïn úã Altamira gêì n
Santander, úã miïìn Bùỉc Têy Ban Nha. Khấm phấ
nây lâ sûå kiïån vư cng quan trổng àưëi vúái ngânh
khẫo cưí. Àố lâ bûác hoẩ vïì con bô rûâng àûúåc vệ
trïn trêìn mưåt hânh lang dâi dêỵn túái mưåt hang
àấ ngêìm dûúái lông àêët.
Ngûúâi ta côn tòm thêëy trïn hang àưång vng
New South Wales nhûäng hoẩ phêím vệ trïn àấ
nưíi tiïëng. úã Sydney, viïåc sûã dng khn àïí tư
mâu àûúåc sûã dng phưí biïën trong vệ tranh àấ.
Cố nghơa lâ cấc àûúâng nết àûúåc àc sùén trïn
àấ, sau àố dng khn àïí tư mâu, cấch vệ nây
nhòn chung khưng tinh xẫo bùçng kiïíu dng lau
sêåy àïí tư tûâng mâu mưåt, nhûng nố àúä mêët thúâi
gian hún, hún nûäa sûå phong ph vïì mâu sùỉc dïỵ
dâng tẩo ra nhiïìu hònh ẫnh sinh àưång hún cấc
phûúng phấp khấc. Nhûäng hònh ẫnh khùỉc hoẩ
trïn vấch àấ mư tẫ cåc sưëng sinh àưång ca cû
dên Sydney cưí: àố lâ hònh ẫnh cấc cưng c lao
àưång, cấc àưì trang sûác...
K thåt vệ trïn àấ

Cấc hang àưång ngêìm thûúâng xun chòm
trong bống tưëi. Theo khấm phấ ca cấc nhâ khẫo
cưí, àïí vệ àûúåc cấc bûác tranh trïn àấ, cấc nghïå sơ

àậ soi sấng bùçng cấc àên nhỗ àûång àêìy múä
hóåc tu àưång vêåt. Hổ khùỉc nhûäng nết vệ àêìu
tiïn trïn àấ mïìm hóåc vẩch nhûäng àûúâng
mẫnh ca bûác hoẩ trïn vấch hang bùçng mưåt
cổng sêåy rưỵng. Àïí vệ tranh mâu, cấc nghïå sơ
dng àêët son lâ khoấng chêët thiïn nhiïn cố
thïí nghiïìn thânh bưåt vâ cho ra cấc sùỉc tưë àỗ,
nêu vâ vâng, mâu àen cố thïí lêëy tûâ than gưỵ.
Hổ dng cấc ngốn tay àïí bưi mâu lïn cấc
àûúâng khùỉc hóåc nết vệ trïn tûúâng. Vò vêåy,
hêìu hïët cấc hoẩ phêím thúâi sú khai cố bưë cc
àún giẫn, àûúâng nết cố phêìn thiïëu sùỉc nết,
nhiïìu khi côn bõ têíy xoấ, thêåm chđ hònh ẫnh
sau àûúåc vệ àê lïn hònh ẫnh trûúác.
nghơa ca nhûäng bûác hoẩ trïn àấ
Àïën nay, ngûúâi ta vêỵn chûa cố lúâi diïỵn giẫi
xấc àấng vïì nghơa ca hoẩ phêím con bô rûâng.
Thïë nhûng cùn cûá vâo nghiïn cûáu lõch sûã thúâi
k sú khai, mưåt sưë l giẫi àậ àûúåc àûa ra. Hònh
ẫnh con bô rûâng gùỉn liïìn vúái cåc sưëng sùn bùỉt
vâ hấi lûúåm ca con ngûúâi thúâi tiïìn sûã. Nhiïìu
bûác hoẩ côn ghi lẩi hònh ẫnh cåc ài sùn, cấc
con th bõ thûúng mònh gùm àêìy cấc mi tïn,
khët phc hoân toân trûúác nhûäng ngûúâi thúå
sùn. Cấc bưå lẩc thúâi tiïìn sûã côn cố tc thúâ vêåt
thiïng, àố lâ nhûäng con vêåt àûúåc dng trong

cấc cåc tïë lïỵ. Ngûúâi ta cho rùçng viïåc vệ trïn
vấch àấ khưng nhùçm mc àđch trang trđ hang
àưång hay nhu cêìu giẫi trđ ca tấc giẫ, mâ àïí
thoất khỗi nhûäng khưí àau ca cåc sưëng thûúâng
nhêåt vâ àûúåc xem lâ mưåt phûúng tiïån àïí bây tỗ
lông thânh kđnh àưëi vúái cấc lûåc lûúång siïu
nhiïn (cấc àêëng tưëi cao).
Nhû vêåy chó bùçng nhûäng chêët liïåu vâ cưng
c thư sú nhêët, tưí tiïn ca loâi ngûúâi chng ta
àậ àïí lẩi trïn cấc vấch hang nhûäng kiïåt tấc
nghïå thåt, phẫn ấnh sinh àưång cåc sưëng têm
tû ca ngûúâi tiïìn sûã, àố lâ nhûäng hoẩ phêím
àêìu tiïn àùåt nïìn mống cho nïìn hưåi hoẩ.
Ûu thïë ca tranh àấ lâ àưå bïìn, do àûúåc vệ
bùçng cấc mâu sùỉc tûå nhiïn nïn rêët bïìn mâu.
Do nhûäng ûu thïë nây mâ k thåt vệ tranh àấ
àûúåc cấc hoẩ sơ ûáng dng trong vệ tranh tûúâng
cho nhâ thúâ.
Thanh Huìn

20


Lûúåm lùåt
Khai mẩc Liïn hoan Ban nhẩc vâ bẩn trễ
Ba ban nhẩc Biïën têëu, Passion (TP Hưì Chđ
Minh) vâ Àưìng àưåi (Hâ Nưåi) sệ lơnh êën tiïn
phong múã mân Liïn hoan Ban nhẩc vâ bẩn trễ
nùm 2002 (lêìn 2) do Àâi truìn hònh TP Hưì Chđ
Minh tưí chûác vâo àïm khai mẩc 26/12/2001. Liïn

hoan lêìn nây cố 27 ban nhẩc àùng k dûå thi.
Têët cẫ cấc bíi thi dûå kiïën sệ kïët thc vâo thấng
5/2002 sệ àûúåc truìn hònh trûåc tiïëp trïn sống
HTV 7

tûúãng niïåm” sệ tấi dûång mưåt vúã diïỵn tinh tïë àậ
àûúåc dân dûång thânh cưng úã Nhâ hất kõch Pari
nùm 2001 trïn nïìn nhûäng bẫn nhẩc Hụë.
- Nhâ tẩo mêỵu Minh Hẩnh sệ cho trònh diïỵn
nhûäng mêỵu thiïët kïë ca mònh trïn nïìn nhẩc
sưëng ca Laurent Ganier.
- Chûúng trònh biïíu diïỵn nghïå thåt ca
mưỵi nûúác tûúng àưìng vùn hốa trong khu vûåc
nhû: Hân Qëc, Trung Qëc, Nhêåt Bẫn.
Bưå phim hay nhêët nùm 2001

Nhûäng àiïím múái úã Festivan Hụë 2002
Festivan Hụë nùm túái àang àûúåc chín bõ
gêëp rt vâ rêët cưng phu. Theo thưng tin múái
nhêët thò chûúng trònh Festivan sệ cố nhûäng
àiïím múái àùåc biïåt sau àêy.
- Trung têm F sệ diïỵn ra nhiïìu àẩi hưåi vúái
cấc sên khê trònh diïỵn nghïå thåt àa dẩng,
cấc bíi dẩ tiïåc sang trổng th võ.
- Cung An Àõnh lâ núi cố nhûäng bíi quẫng
diïỵn nghïå thåt hoânh trấng.
- Trïn búâ nam sưng Hûúng diïỵn ra triïín lậm
àiïu khùỉc qëc tïë vúái sûå tham gia ca nhiïìu
nhâ àiïu khùỉc nưíi tiïëng trïn khùỉp cấc chêu lc.


Àố lâ bưå phim mang tïn Moulin Rouge ca
àẩo diïỵn ngûúâi Australia Baz Luhrmann vúái
sûå tham gia ca ngưI sao Nicole Kidman vâ
Evan McGregor vûâa àûúåc y ban phï bònh àiïån
ẫnh qëc gia M (National Board of Riview)
trao giẫI Phim hay nhêët nùm 2001. Àêy lâ tưí
chûác àiïån ẫnh lêu àúâi nhêët úã M, thânh lêåp nùm
1909. Bưå phim nây côn àûúåc chổn àïí khai mẩc
Liïn hoan phim Cannes 2001.
Cấc giẫi thûúãng khấc àûúåc bònh chổn:
- Phim nûúác ngoâi hay nhêët thåc vïì bưå
phim Amores Perros ca Mexico.
- Phim hoẩt hònh hay nhêët thåc vïì Shrek
ca hậng Dream Works.

- Quẫng trûúâng Ngổ Mưn lâ sên khêëu hoânh
trấng cho àïm khai mẩc vúái chûúng trònh diïỵn
xûúáng tưíng húåp.

- Danh hiïåu àẩo diïỵn xët sùỉc nhêët àûúåc trao
cho àẩo diïỵn Todd Fied (Phim trong phông ng).

- Múã àêìu mưỵi tua du lõch 3 ngây àïm lâ
chûúng trònh dẩ nhẩc tiïåc giúái thiïåu nghïå thåt
êím thûåc Hụë.

- Danh hiïåu nam diïỵn viïn chđnh xët sùỉc
nhêët thåc vïì Bily Bob Thornton trong phim
Quẫ bống ca tònh u.


- Tiïëp theo sûå sấng tẩo lêìn trûúác lêìn nây
nghïå sơ ma hâng àêìu ca Phấp – Rðgine
Chopinot sệ giúái thiïåu tấc phêím ma xoay
quanh 4 ch àïì chđnh: V àiïåu - êm nhẩc, hònh
ẫnh – trang phc

- Danh hiïåu nûä diïỵn viïn chđnh xët sùỉc
nhêët thåc vïì Halle Berry trong phim Quẫ
bống ca tònh u.

- Cấc nghïå sơ tâi nùng ca Viïåt Nam sệ biïíu
diïỵn trong cấc chûúng trònh nghïå thåt chổn
lổc.
- Nhâ biïn àẩo Eo Sola vúái tấc phêím “Khc

- Nûä diïỵn viïn ph xët sùỉc nhêët thåc vïì
Cate Balchett trong phim ngûúâi àân ưng khốc
vâ HẫI cẫng múái.
- Nam diïỵn viïn ph xët sùỉc nhêët thåc vïì
Moulin Rouge vâ Iris.
Nguỵn Hûúâng
21


Du lõch

Phi-lđp-pin mn mâu
Phi-lip-pin côn àûúåc àưng àẫo khấch du lõch
trïn thïë giúái biïët àïën vúái cấi tïn Dẫi lûãa búâ têy
Thấi Bònh Dûúng. Hònh thânh tûâ hún 7000

hôn àẫo, nùçm trïn vânh àai kiïën tẩo Thấi Bònh
Dûúng – núi cố cấc ni lûãa hoẩt àưång khấ
mẩnh. Ngûúâi Chêu Êu àậ phất hiïån ra qìn
àẫo tr ph nây trûúác tiïn. Nhâ thấm hiïím Maken-lùng àậ túái Phi-lip-pin múã àêìu cho sûå xêm
nhêåp ca Têy Ban Nha vâo giûäa thïë k XVI,
chđnh vâo thúâi àiïím àố cấi tïn Phi-lip-pin ra
àúâi vâ trúã thânh tïn nûúác cho túái ngây nay.
Têët cẫ khấch du lõch khi àïën vúái Phi-lip-pin
àïìu àûúåc àốn châo bùçng nhûäng êm àiïåu dên
v vui tûúi ngay tûâ khi àùåt chên xëng núi
nây. Àố chđnh lâ àiïím àưåc àấo mâ bẩn chó cố
thïí bùỉt gùåp úã Phi-lip-pin. Mưåt trong nhûäng
danh thùỉng àûúåc nhiïìu nhiïìu du khấch lui túái
nhêët lâ ni lûãa Ta-gay-say, cấch th àư Ma-nila hún 100 km. Sau bao nhiïu nùm “ng n”,
nùm 1911 ni lûãa nây bêët ngúâ “thûác giêëc” vâ
nhû àïí khùèng àõnh cho mổi ngûúâi tin rùçng mònh
lâ mưåt trong sưë nhûäng ni lûãa khưíng lưì ca
Thấi Bònh Dûúng nố àậ phun lûãa vâ nham
thẩch khiïën cho biïët bao con ngûúâi, ca cẫi núi
àêy trúã thânh tro bi.
Hiïån nay ni lûãa nây àậ ngûâng hoẩt àưång,

chng ta chó côn thêëy nố nùçm im lòm vâ lổt thỗm
trong mưåt hưì nûúác ngổt mâ nïëu khấch du lõch
mën chp ẫnh núi nây vâo bíi sấng thò chùỉc
chùỉn lâ khưng thïí àûúåc vò sûúng m, sûúng m
dây àùåc khiïën ngûúâi ta chó cố thïí nhòn thêëy cẫ
khu vûåc nây qua mưåt cấi kđnh viïỵn vổng lúán
mâ thưi.
Àêy lâ mưåt àiïím du lõch th võ vâ cố thïí nối

lâ àưåc nhêët vư nhõ khưng hùèn vò thiïn nhiïn
sùén cố mâ côn vò cấch khai thấc nố ca nhûäng
ngûúâi lâm du lõch núi àêy. Chùèng hẩn nhû viïåc
tẩo thån lúåi cho khấch àûúåc quan sất ni lûãa,
ngûúâi ta àậ tưí chûác mưåt àiïím dûâng chên thú
mưång àïí cố thïí nhòn hóåc chp ẫnh ngổn ni
lûãa mang dấng vễ hiïìn lânh nây tûâ xa...
Bêët cûá du khấch nâo khi àïën Phi-lip-pin
cng àïìu bõ hêëp dêỵn ngay lêåp tûác búãi cấch quẫng
cấo, tiïëp thõ ca nhûäng ngûúâi lâm du lõch vâ
thêåm chđ lâ cẫ nhûäng ngûúâi dên thûúâng àang
hưëi hẫ vúái cưng viïåc. Búãi bẩn cố thïí tûå tòm thêëy
cho mònh nhûäng thưng tin, nhûäng kinh nghiïåm
du lõch qu giấ (bẩn cố thïí tin tûúãng tuåt àưëi
vò têët cẫ ngûúâi dên Phi-lip-pin àïìu mën chûáng
minh rùçng mònh lâ nhûäng ngûúâi cûåc k hiïëu
khấch)

22


vúái thânh cưí In-tra-mu-ros, àûúåc xêy dûång theo
kiïíu kiïën trc thúâi Trung cưí. Ngay tẩi th àư
Ma-ni-la bẩn cng cố thïí chiïm ngûúäng mưåt
kiïën trc nguy nga trấng lïå vúái nhûäng nết àiïu
khùỉc cêìu k, àố lâ cưng trònh nhâ thúâ Thấnh
Au-gus-tin – mưåt cưng trònh cưí vâo bêåc nhêët
núI àêy. Mùåt tiïìn dẩng hai thấp àûúåc chia cùỉt
bùçng nhûäng cưåt cố thïí chõu àûúåc nhûäng chêën
àưång ca nhûäng trêån àưång àêët trïn àêët nûúác

àêìy “lûãa” nây.

Phi-lip-pin - àêët nûúác ca nhûäng hôn
àẫo, chùèng thïë mâ hònh ẫnh nhûng
bậoi biïín vúái dẫi cất trùỉng tûúãng chûâng
nhû vư têån, trong cấi nùỉng àùåc trûng
ca mưåt vng nhiïåt àúái nố nhû bûâng
sấng hún hôa vúái mêìu xanh mất ca
biïín tẩo cẫm giấc êëm ấp, thanh bònh...
hònh ẫnh êëy àậ trúã nïn vư cng quen
thåc cho d bẩn àang úã bêët cûá núi àêu,
bêët cûá chưỵ nâo trïn lậnh thưí Phi-lip-pin. Àố lâ
mưåt trong nhûäng cấch tiïëp thõ, quẫng cấo vư
cng àưåc àấo vâ hiïåu quẫ nhêët mâ bẩn tûâng
àûúåc chûáng kiïën, bẩn hậy thûã xem sao nhế!
Mưåt àiïím khấc cng hêëp dêỵn khưng kếm
àố lâ thấc Pag-san-jan, àêy lâ mưåt àõa chó du
lõch nùçm cấch th àư Ma-ni-la chó vâi chc cêy
sưë. Nïëu ni lûãa Ta-gay-say àậ khiïën bẩn cố cẫm
giấc nống bûác vò cêu chuån ca hâng chc
nùm vïì trûúác, thò àïën vúái thấc nûúác Pag-sanjan cẫm giấc àêìu tiïn ca bêët cûá võ khấch du
lõch nâo khi àûáng trûúác nố lâ sûå phống khoấng,
mất mễ àïën lẩ k. Àïí “tẩo khưng khđ” bẩn cố
thïí tham gia chêo thuìn vûúåt qua ghïình thấc
hiïím trúã vâ nhûäng vấch ni sûâng sûäng, vùỉng
vễ nhû chûa tûâng cố ngûúâi àùåt chên àïën. Tuy
nhiïn cng phẫi nối trûúác vúái bẩn rùçng àố
khưng phẫi lâ núi húåp cho nhûäng cêu chuån
têm sûå àêu nhế, búãi mën nối chuån vúái nhau
bẩn phẫi gâo, phẫi thết ất tiïëng ca nhûäng àúåt

nûúác êìm êìm àưí xëng.
Ngoâi nhûäng àõa chó du lõch kïí trïn khấch
du lõch khi àïën vúái Phi-lip-pin côn cố thïí àïën

Rúâ i xa
nhûä n g àõa
danh úã Th
àư, du khấch
cố thïí àïën vúái
nhiïìu vng
nưng thưn,
chûá n g kiïë n
cẫnh nhûäng
ngûúâ i ph
nûä tay àêå p
l a trong
khi bïn cẩnh lâ nhûäng ngûúâi àân ưng ưm àân
ngưìi hất àïí lâm vúi ài nưỵi mïåt nhổc ca nhûäng
ngûúâi ph nûä. Cûá thïë hổ àậ vư tònh biïën mưỵi
ngây bònh thûúâng ca mònh thânh nhûäng lïỵ
hưåi lc nâo chùèng hay, vâ cố lệ chđnh àiïìu nây
àậ giẫi thđch tẩi sao trïn thïë giúái chùèng núi
àêu lẩi cố nhiïìu nhốm nhẩc gia àònh àïën thïë.
Du lõch Phi-lip-pin, vúái mưỵi àõa danh bẩn
chó cêìn phẫi bỗ ra mưåt sưë tiïìn rêët nhỗ, chùèng
hẩn chó cêìn bỗ ra 7 peso (2.800 VNÀ) lâ bẩn cố
thïí thûåc hiïån mưåt chuën “chu du bùçng mùỉt”
qua mưåt chiïëc kđnh viïỵn vổng rêët lúán, 600 peso
(khoẫng 200.000 VNÀ) cho mưåt chuën du lõch
thấc... quẫ lâ quấ rễ cho mưåt chuën du lõch

phẫi khưng cấc bẩn?
Côn cố rêët nhiïìu àiïìu th võ nûäa àang chúâ
bẩn khấm phấ, chùỉc chùỉn nhû vêåy. Bâi viïët
nây chó mang tđnh chêët tham khẫo àưëi vúái
nhûäng ai àang cố àõnh thûåc hiïån mưåt chuën
du lõch àïën vúái Phi-lip-pin, búãi àêy thûåc sûå lâ
bûác tranh mn mêìu sùỉc vïì mưåt Phi-lip-pin
sưi àưång
Nguỵn Hûúâng

23


Sẫn phêím vùn hoấ múái
Album múái

Chûúng trònh truìn hònh àùåc biïåt cho
thanh niïn Afganistan

Tònh u tíi trễ
CD nhẩc hoâ têëu cấc
ca khc Viïåt Nam do
ban nhẩc Yellow Bongo
thïí hiïån. Trong àố cố
cấc ca khc àậ chiïëm
àûúåc cẫm tònh ca biïët
bao trấi tim u thđch
êm nhẩ c , chùè n g hẩ n
nhû: Àiïå p kh c m a
xn, Phai dêëu tân thu, Tònh u àïën trong

giậ tûâ, Ma àưng mong manh... Àơa nhẩc do
Phûúng Nam phim giúái thiïåu.
Tûå tònh chim sấo
Album nây têåp húåp cấc
giổng hất nưíi tiïëng ca dông
nhẩc trûä tònh nhû: Nhậ Ca,
Khấ n h Duy, Thiïn Bẫ o ,
Phûúng Dung... Album do
Vafaco tuín chổn, gưìm cấc ca
kh c mưå t thúâ i vang bố n g:
Àïm phûúng nam nghe cêu hô xûá Hụë, Con
sấo tònh qụ, Dông àúâi, Mâu tđm lc bònh... têët
cẫ àïìu lâ nhûäng bâi hất àưìng qụ cố giai àiïåu
mûúåt mâ, khố qụn.
Ra mùỉt vúã kõch “Nhûäng ngûúâi thđch àa”
Nhâ hấ t Bïë n
Thânh, 6 Mẩc Àơnh
Chi (TP Hưì Chđ
Minh) àang gêëp rt
chín bõ cho ra mùỉt
vúã kõch mang tïn
“Nhûäng ngûúâi thđch
à a ”, dûå kiïë n sệ
trònh diïỵ n trong
khoẫng thúâi gian tûâ 29/12/2001 àïën 6/1/2002,
vúái sûå gốp mùåt ca nûä nghïå sơ Xn Hûúng cng
nghïå sơ Thanh Bẩch. Tuy lâ mưåt vúã kõch tẩo ra
tiïëng cûúâi nhûng àưi lc ngûúâi xem vêỵn cố
nhûäng khoẫnh khùỉc im lùång àïí tûå suy ngêỵm
vïì nhûäng hiïån tûúång xẫy ra trong àúâi sưëng

chng ta...

Mưåt húåp àưìng húåp tấc giûäa kïnh truìn hònh
MTV vâ CNN àậ àûúåc k kïët nhùçm mc àđch
xêy dûång mưåt chûúng trònh truìn hònh múái
dâ n h cho thanh niïn Afganistan. Àêy lâ
chûúng trònh truìn hònh àùåc biïåt thïí hiïån sûå
àưíi múái vâ tûå do ca thanh niïn Afganistan hiïån
nay. Chûúng trònh àûúåc phất trïn cẫ hai kïnh
MTV vâ CNN vâo cấc thûá hai mưỵi tìn.
Phim múái
Àiïåp viïn bêët àùỉc dơ
Lâ mưå t nhên
viïn bấn hâng, vúái
mưåt cht vộ thåt
vâ khiïëu ùn nối,
Thânh Long bõ lưi
cën vâo mưåt àiïåp
v nguy hiïím mâ
anh khưng thïí
lûúâng trûúác àûúåc. Àố lâ nhûäng mêỵu vi khín
cố sûác tân phấ rêët nguy hiïím mâ têåp àoân v
khđ hoấ hổc àậ cố àûúåc sau khi chng th tiïu
cấc nhâ khoa hổc M. Sûå xët hiïån àêìy bđ êín
ca mưåt nûä phống viïn vâ mưåt tiïíu thû xinh
àểp trïn àûúâng phiïu lûu ca châng àiïåp viïn
bêët àùỉc dơ tûâ Hưìng Kưng sang Nhêåt Bẫn, àïën
Hân Qëc vâ dûâng lẩi úã Thưí Nhơ K lẩi câng
lâm tùng thïm kõch tđnh cho bưå phim hònh sûå
vộ thåt nây... Bưå phim àûúåc xêy dûång bùçng

nhûäng tònh tiïët hêëp dêỵn àêìy ngoẩn mc vúái cấc
pha mẩo hiïím, êën tûúång sưi àưång vúái êm thanh
tuåt vúâi. Sûå húåp tấc giûäa cấc nhâ lâm phim
Hưìng Kưng vâ Hân Qëc cng cấc diïỵn viïn
Tûâ Nhûúåc Thiïn (HK), Kim Min Jeong (HQ) àậ
lâm nïn sûå thânh cưng cho bưå phim. Hiïån phim
àang àûúåc chiïëu tẩi cấc rẩp úã TP Hưì Chđ Minh
vâ Hâ Nưåi.
Huìn thoẩi vộ lêm
Trong ngây àẩi lïỵ chc thổ ưng ch hổ Chêu
nhêån àûúåc têëm thiïåp àôi cûúái vúå, lo súå quấ ưng
phẫi nhúâ túái ba châng hiïåp khấch tâi ba lâ Thêím
Lậng, Hng Miïu vâ Liïn Hoa àïën àïí bẫo vïå

24