SÙỈC MÂU VÙN HOẤ - sưë 3 (10 - 16/11)
TIN TÛÁC
SÛÅ KIÏÅN VÙN HOẤ
Nhûäng ngây vùn hoấ Nga tẩi Viïåt Nam
TËC-GHÏ-NHẾP - Nhâ vùn cố tû tûúãng
tiïën bưå
VÊËN ÀÏÌ HƯM NAY
Bn tốc
Nïìn vùn hoấ Afghanistan: Ài vïì àêu sau cấc
cåc chiïën?
Vâi nết khấi quất vïì àẩo Hưìi
Nhûäng àiïìu chûa biïët vïì àẩo Hưìi vâ ngûúâi Arêåp
Nghïå thåt Gandhara
VÙN HOẤ VIÏÅT NAM
Sùỉc gưëm Viïåt Nam
Ngûúâi u vễ xûa c
SẪN PHÊÍM VÙN HOẤ MÚÁI
KHOA HỔC THÛÚÂNG THÛÁC
Ngìn gưëc ca tònh u
TRÙỈC NGHIÏÅM
ÊËn tûúång ban àêìu
THÏË GIÚÁI NGHÏÅ THÅT
Gưỵ la, sûå bïìn bó vơnh hùçng
DU LÕCH
n Tûã, nhûäng cêu chuån ca ngân xûa
Gùåp gúä vúái ngûúâi àậ khët
TRUÅN NGÙỈN
Võ hưn phu


Tin Tûác

Thû viïån àiïån tûã trïn mẩng Internet àêìu tiïn úã
Viïåt Nam
Mưåt thoẫ thån húåp tấc vïì thû viïån àiïån tûã
vûâa k do Cưng ty Àiïån toấn vâ Truìn sưë liïåu
(VDC) vâ Trung têm Thưng tin thû viïån thåc
Àẩi hổc Qëc gia Hâ Nưåi. Àêy sệ lâ thû viïån
àiïån tûã trïn mẩng Internet àêìu tiïn cố mùåt tẩi
Viïåt Nam, múã ra mưåt hûúáng ài múái cho hoẩt
àưång thưng tin thû viïån nhùçm phc v cho giấo
dc àâo tẩo vâ nêng cao dên trđ. Thû viïån àiïån
tûã trïn mẩng sệ àûúåc kïët nưëi vúái cấc thû viïån
àiïån tûã thåc hïå thưëng thû viïån ca cấc trûúâng
àẩi hổc, cấc Viïån nghiïn cûáu trïn cẫ nûúác theo
mưåt chín mûåc dûä liïåu thưëng nhêët trïn toân
thïë giúái. (VDC)

Nhốm nhẩc trễ Newstars biïíu diïỵn cấc
chûúng trònh miïỵn phđ châo mûâng 20/11
Nhên dõp k niïåm ngây nhâ giấo Viïåt Nam
20/11/2001, nhốm nhẩc trễ Newstars gưìm 5
châng trai Hâ Nưåi, Thên Hưìng Nam, Tẩ Trung
Dng, Àưỵ Mẩnh Qn, Nguỵn Duy Minh vâ
Trổng Chung, quët àõnh tưí chûác cấc bíi biïíu
diïỵn miïỵn phđ tẩi cấc trûúâng phưí thưng trung
hổc vâ àẩi hổc (bùỉt àêìu tûâ ngây 01 àïën hïët 31/
11/2001). Àêy lâ mốn quâ tùång ca nhốm gûãi
túái cấc thêìy cư giấo, cấc bẩn hổc sinh, sinh viïn.
Trong cấc bíi biïíu diïỵn, nhốm dûå àõnh sệ kïët
húåp cng Ban giấm hiïåu cấc trûúâng (núi àïën
biïíu diïỵn) tưí chûác qun gốp ng hưå thêìy trô

mưåt sưë trûúâng hổc vng bõ l lt úã ÀBSCL. Cấc
trûúâng àẩi hổc, trung hổc cố nhu cêìu tưí chûác
chûúng trònh cố thïí liïn hïå vúái nhốm nhẩc theo
sưë àiïå n thoẩ i : (04) 5632244 hóå c mobile
0903456789.

16/11, khai mẩc Liïn hoan phim Hâ Nưåi
Cåc so tâi lêìn nây cố
sûå tham gia ca 14 nûúác,
àûúåc tưí chûác tẩi Trung
têm chiïë u phim Që c
Gia (Hâ Nưåi). Phim “Ma
ưíi” ca àẩo diïỵn Àùång
Nhêåt Minh sệ thay mùåt àiïån ẫnh Viïåt Nam dûå
liïn hoan lêìn nây. Cấc nûúác tham gia lâ Thấi

Lan, Bó, Àan Mẩch, Àûác, New Zealand, Israel,
Phấp, Trung Qëc, Têy Ban Nha, Hâ Lan, Anh,
Hân Qëc, Àûác. Bưå phim “Cấi giấ ca sûäa” àïën
tûâ New Zealand, àậ àûúåc chổn àïí chiïëu khai
mẩc. Liïn hoan phim sệ kïët thc vâo ngây 2/
12.

Cåc thi hoa hêåu sinh viïn Viïåt Nam lêìn thûá nhêët
Àêy lâ hoẩt àưång do qu Vùn hoấ Hâ Nưåi vâ
bấo Sinh viïn Viïåt Nam àưìng tưí chûác, nhùçm
chổn mưåt gûúng mùåt àẩi diïån cho nûä sinh Viïåt
Nam tham dûå cåc thi Hoa hêåu sinh viïn thïë
giúái 2001 tưí chûác tẩi Seoul, Hân Qëc tûâ 25/11
àïën 10/12. Vông sú tuín vâ sú khẫo àậ diïỵn ra

trong hai ngây tûâ 2 - 4/11 tẩi Nhâ vùn hoấ qån
Cêìu Giêëy, Hâ Nưåi, vúái sûå tham gia ca hún 80
nûä sinh. Vông chung khẫo sệ diïỵn ra tẩi Cung
Vùn hoấ Hûäu nghõ Hâ Nưåi vâo tưëi 10/11.

“Cún sưët” Vùn hoấ Nga tẩi Hâ Nưåi
Tưëi 3/11 tìn lïỵ Vùn
hoấ Nga àậ chđnh thûác
khai mẩ c tẩ i Hâ Nưå i ,
tham gia tìn lïỵ vùn hoấ
khưng chó cố giúá i cûå u
sinh viïn tûâng du hổc tẩi
nûúá c nâ y mâ bêë t kïí
nhûäng ai ngûúäng mưå nïìn vùn hoấ Nga cng
àïìu tham dûå. Thûá trûúãng Bưå VH - TT Trêìn
Chiïën Thùỉng cho biïët, àiïím khấc biïåt ca
Nhûäng ngây Vùn hoấ Nga nùm nay lâ cấc
chûúng trònh àïìu do nghïå sơ Nga biïíu diïỵn,
khưng theo kiïíu hưỵn húåp nhû trûúác lâ cố àan
xen tiïët mc ca cấc nghïå sơ Viïåt Nam. Ngoâi
nhûäng hònh ẫnh quen thåc vïì nûúác Nga vúái
nhûäng rûâng bẩch dûúng, nhûäng ca khc, àiïåu
ma àùåc sùỉc, ban tưí chûác côn giúái thiïåu àïën
ngûúâi xem 4 bưå phim, cẫ bưën bưå phim nây àïìu
àûúåc Bưå VH - TT mua bẫn quìn cho tûâng bíi
chiïëu vâ sệ àûúåc àem vïì Nga ngay sau khi tìn
Vùn hốa nây kïët thc.

Giẫi thûúãng Grammy 2001
Sau vâi lêìn trò hoận thò cëi cng lïỵ cưng bưë

giẫi thûúãng Grammy lêìn thûá hai àậ àûúåc tưí
1


Tin tûác
chûác vâo ngây 30/10 tẩi thđnh phông Conga (Los
Angeles). Nam ca sơ ngûúâ i Têy Ban Nha
Alejandro Sanz àậ “ùém” trổn cẫ 4 giẫi thûúãng
lúán ca Grammy lêìn nây: Giổng va vâng ca
nùm, bâi hất hay nhêët trong nùm, àơa hất vâ
album thânh cưng nhêët trong nùm. Giổng nûä
ca hay nhêët thåc vïì nâng cưng cha nhẩc pop
ca nûúác M Christina Aguilera. Trong khi àố,
ca khc Fijate Bien àậ àem lẩi cho nam ca sơ
ngûúâi Colombia Juanes danh hiïåu ngûúâi trònh
bâ y ca kh c nhẩ c rock thâ n h cưng nhêë t .
Grammy lâ giẫi thûúãng lúán nhêët dânh cho dông
nhẩc M Latinh àûúåc tưí chûác hai nùm mưåt lêìn
tẩi M.

Michael Jackson thânh cưng lúán vúái album
Invincible
Sau gêìn 7 nùm vùỉng bống,
Michael Jackson àậ chđnh thûác
trònh lâng vúái album cưng phu
Invincible. Àïí sẫn xët Invincible, ưng hoâng nhẩc rock nây
àậ phẫi tiïu tưën 30 triïåu USD
- mưåt con sưë k lc àưëi vúái

ngânh thu êm, huy àưång àïën 7 nhâ sẫn xët

chûúng trònh, 30 nghïå sơ viïët lúâi bâi hất. Kïët
quẫ lâ mưåt album bao gưìm 50 àơa àún àậ ra
àúâi. Ngay trong lêìn phất hânh àêìu tiïn, Invincible àậ chiïëm lơnh ngưi võ quấn qn trong
bẫng xïëp hẩng Anh qëc vúái 110.000 album
àûúåc bấn ra trong ngây àêìu tiïn vâ ngûúâi ta
àang k vổng album sệ lêåp nïn mưåt k lc múái
vïì doanh thu.

Cåc thi Hoa hêåu Trấi àêët lêìn àêìu tiïn: Sûå tưn
vinh ca vễ àểp trđ tụå
Lêìn àêìu tiïn, cåc thi Hoa
hêåu Trấi àêët àậ àûúåc tưí chûác tẩi
Quezon, Phillipines. Cathaine
Svensson, ngûúâi Àan Mẩch àậ
vûúåt qua 42 àưëi th khấc àïí trúã
thânh hoa hêåu ca cåc thi nây.
Àïí àûúåc tham dûå cåc thi Hoa
hêåu Trấi àêët lêìn nây, ngoâi sùỉc
àểp vâ khẫ nùng ûáng xûã, bẩn phẫi lâ ngûúâi cố
hiïíu biïët vïì mưi trûúâng búãi ch àïì ca cåc thi
lâ mưi trûúâng toân cêìu vâ nhûäng tấc àưång àưëi
vúái cåc sưëng con ngûúâi.
Thanh Huìn

- Bẩn cố mën àïën nhûäng miïìn àêët xa xưi àïí biïët àïën nhûäng phong tc, lưëi sưëng rêët k lẩ nhûng cng àêåm nết vùn hoấ;
- Bẩn àậ biïët àïën nhûäng cêu chuån xẫy ra trong thïë giúái ta àang sưëng, nghe cố vễ nhû khưng tin àûúåc nhûng lẩi lâ chuån cố thêåt;
- Bẩn cố mën têån hûúãng nhûäng giêy pht thûåc sûå thû giận, giẫi trđ sau mưåt ngây lâm viïåc cùng thùèng...
Xin múâi bẩn hậy àùng k bẫn tin Giẫi trđ àïí nhêån àûúåc nhûäng thưng tin l th bưí đch nây. Ngoâi ra, bẫn tin Giẫi trđ côn gip bẩn
lïn kïë hoẩch cho mưåt cåc ài chúi th võ hay mưåt k nghó cëi tìn k th bùçng viïåc giúái thiïåu chûúng trònh ca cấc àiïím vui chúi giẫi
trđ, giúái thiïåu cấc quấn ùn ngon hay cấc àiïím nghó ngúi giẫi trđ cëi tìn...


Àùng k tẩi hóåc

2


Sûå kiïån vùn hoấ

Nhûä n g ngâ y vùn hố a Nga
TẨI VIÏÅT NAM
Quan hïå giao lûu vùn hốa Nga - Viïåt
Theo nhâ nghiïn cûá u lõch sûã V.I
Antotchenko - Phố giấo sû, Phố tiïën sơ thåc
Trung têm Viïåt Nam hổc, thò ngay tûâ cëi thïë
k thûá XVIII àậ cố sûå khúãi àêìu giao lûu vùn
hoấ giûäa Viïåt Nam (VN) vâ Nhâ nûúác Nga
hoâng, àố lâ cấc sấch nghiïn cûáu - cấc bâi hưìi
k vïì VN àûúåc dõch ra tiïëng Nga do chđnh nhûäng
ngûúâi Nga trûåc tiïëp àïën VN hóåc thưng qua
cấc dõch phêím Phấp ngûä àûúåc giúái thiïåu sang
tiïëng Nga.
Nùm 1821, trong tẩp chđ "Lõch sûã, thưëng
kï vâ àõa l", xët bẫn úã Mấtxcúva, lêìn àêìu
tiïn xët hiïån àõa danh Cochinchina, ấm chó
VN vâ sau àố, sët trong thïë k XIX, bấo chđ
Nga thûúâng xun àùng tû liïåu vïì VN dõch tûâ
cấc sấch vâ tẩp chđ Phấp ngûä. Àêy lâ nhûäng
tẩp chđ àûúåc êën hânh úã Saint Peterburg, Kazan,
Mấtxcúva... àûa tin vïì cẫng Sâi Gôn (nùm 1859)
khi qn Phấp chiïëm Gia Àõnh, vïì tang lïỵ vâ

nghi lïỵ lïn ngưi ca vua Cochinchina. Nùm
1863, cố mưåt sơ quan trễ Nga àậ àïën Sâi Gôn
vâ úã lẩi gêìn mưåt thấng. Ngûúâi nây àậ ài thùm
Bâ Rõa, Gô Cưng, sau àố cưng bưë mưåt têåp bt
k cố giấ trõ vùn hổc cao viïët vïì VN, àố chđnh lâ
sơ quan, nhâ vùn K.M Stanukovitch.
Àùåc biïåt vâo thấng 4 nùm 1905, cố mưåt
hẫi àoân thy qn Nga dûúái sûå chó huy ca
Thy sû àư dưëc Z.P Rozdetvenski àậ dûâng lẩi úã
vng Vên Phong trûúác khi ra eo biïín Tsusima
àïí giấp chiïën vúái hẫi àoân Nhêåt Bẫn. Mưåt trong
cấc tâu chiïën àố lâ tìn dûúng hẩm "Rẩng
Àưng", trïn tâu chiïën àố, bấc sơ V.Ksachenko
vâ thuìn trûúãng E.R Egosiev àậ cng viïët hưìi
k. Sau nây, cën hưìi k àûúåc cưng bưë vâ nhanh
chống trúã thânh mưåt biïíu tûúång ca cấch mẩng
thấng Mûúâi Nga.
Mưåt thânh viïn ca Hưåi àõa l Nga hoâng,

cưng tûúác K.A Vyazemski àậ tûâng cûúäi ngûåa ài
xun Viïåt tûâ Lẩng Sún àïën Sâi Gôn nùm 1892.
Tẩp chđ Sưng Hûúng sưë 27, cng àậ miïu tẫ
cåc gùåp gúä giûäa mưåt cư gấi Nga, mâ sau nây
trúã thânh mưåt nhâ vùn vâ dõch giẫ cố tiïëng lâ
T.L. Chichepkima Kupemik vúái cûåu hoâng àïë
VN Hâm Nghi bõ lûu àêìy úã Algiïri nùm 1902:
"Hai ngûúâi cố thiïån cẫm vúái nhau vâ sau bûäa
cúm thên mêåt hổ àậ ài dẩo bùçng xe ngûåa. Hâm
Nghi nhiïìu lêìn dûâng xe, tûå hấi hoa tùång cư bẩn
trễ Nga...". Tẩi viïån bẫo tâng Dên tưåc hổc vâ

Nhên chng hổc mang tïn Piotr Àẩi àïë ca Viïån
Hân lêm Khoa hổc Nga hiïån côn lûu giûä mưåt
chiïëc ngai vâng vâ mưåt tûúång thêìn sùn ca nhên
dên Th Dêìu Mưåt tùång thấi tûã Nga hoâng
Nikolai Romanov khi ưng nây ghế qua Th Dêìu
Mưåt trong chuën ài vông quanh thïë giúái ca
mònh nùm 1891.
Cố thïí nối, quan hïå giao lûu vùn hốa giûäa
hai bïn câng ngây câng bïìn chùåt qua nùm
thấng. Lõch sûã àậ ghi lẩi nhiïìu sûå kiïån lâ nhûäng
mưëc son phất triïín ca hai dên tưåc. Nûúác Nga
vâo nhûäng nùm àêìu ca thïë k XX àậ tiïëp àốn
nhiïìu lúáp ngûúâi VN sang hổc têåp mâ cố lệ
Nguỵn Ấi Qëc lâ nhâ cấch mẩng VN àêìu tiïn
cố dõp lâm quen vúái nïìn vùn hốa Nga. Ngûúâi
àậ tham gia viïët nhiïìu bâi giúái thiïåu trïn cấc
bấo nûúác Nga nhû: Sûå thêåt, Nûä cưng nhên, Qëc
tïë nưng dên, Cưng nhên Baku, Tẩp chđ Àỗ,
Tiïëng côi... vúái nhiïìu bt danh khấc nhau.
3


Sûå kiïån vùn hoấ
Cng vúái thúâi gian, vùn hốa Nga vâ Viïåt
thêëm dêìn vâ lan tỗa trong cåc sưëng xậ hưåi úã
hai nûúác Nga - Viïåt. Ngûúâi Viïåt Nam biïët nhiïìu
àïën nïìn vùn hốa Nga búãi thưng qua àưåi ng
hâng vẩn ngûúâi VN àûúåc àâo tẩo úã Nga trúã vïì
chiïën àêëu vâ xêy dûång àêët nûúác; búãi nhûäng
ngûúâi lđnh nhû Platưn - Thânh, tïn gổi ca

S.Kirzinski, mưåt ngûúâi Nga nùm 1946 àïën Sâi
Gôn trong àưåi lđnh lï dûúng Phấp vâ thấng 8/
1948 àêìu hâng Viïåt Minh, bûúác sang hâng ng
cấch mẩng vâ àûúåc cûã lâm tiïíu àưåi trûúãng khêíu
àưåi mòn trong tiïíu àoân 307 ca qn àưåi nhên
dên VN anh hng. Ngûúâi Nga biïët àïën vùn hốa
Viïåt Nam búãi àưåi ng hâng nghòn cấc chun
gia Liïn Xư (c) - nûúác Nga ngây nay àậ tûâng
sưëng vâ cưng tấc úã VN.
Vâo nhûäng thêåp niïn 70 - 80 ca thïë k
20, àúâi sưëng vùn hốa Viïåt Nam thêåt sûå gùỉn bố
vúái vùn hốa Nga: ngûúâi ta giao dõch ch ëu
bùçng tiïëng Nga, cấc rẩp chiïëu bống phêìn nhiïìu
chiïëu phim Nga, vư tuën truìn hònh xêy dûång
chûúng trònh phất sống cng àa phêìn tûâ cấc
chûúng trònh do truìn hònh bẩn cung cêëp, hóåc
nhiïìu phim, tin àûúåc khai thấc tûâ vïå tinh Hoa
Sen rưìi phất lẩi. Sấch bấo ngoẩi vùn mâ mưåt sưë
nhâ xët bẫn ca VN trong nhiïìu nùm àậ thûåc
hiïån nhûäng kïë hoẩch sẫn xët gùỉn liïìn vúái viïåc
khai thấc, dõch thåt nhûäng tấc phêím chđnh
trõ, vùn hổc, khoa hổc k thåt... ca Nga. Nhiïìu
chun gia Nga àậ sang cưng tấc úã VN mâ
khưng quẫn ngẩi nhûäng nùm thấng sưëng thiïëu
thưën, xa nhâ.
Nûúác Nga, nhûäng ngûúâi thêìy giấo Nga
khưng chó àâo tẩo cho VN àưåi ng cấc nhâ vùn
hốa àưng vïì sưë lûúång, cao vïì chêët lûúång, hổ côn
gip VN phất hiïån vâ àâo tẩo thânh tâi nhûäng
nùng khiïëu êm nhẩc têìm cúä qëc tïë nhû: Àùång

Thấi Sún, Tưn Nûä Nguåt Minh, Bi Cưng
Duy... Khưng chó con ngûúâi, nhiïìu cưng trònh
vùn hốa cố giấ trõ úã Hâ Nưåi cng khưng tấch rúâi
khỗi sûå gip àúä ca nûúác Nga nhû: Lùng Bấc,
Bẫo tâng Hưì Chđ Minh, Cung Vùn hốa Hûäu nghõ
Viïåt - Xư, Àẩi hổc Bấch khoa Hâ Nưåi...
Àiïìu tẩo nïn sûå vơ àẩi ca nïìn vùn hốa
Nga mâ khưng ai ph nhêån àûúåc chđnh lâ mẫng
vùn hổc Nga vúái àưåc giẫ Viïåt Nam. Àêët nûúác

vúái nhûäng cêy cưí th nhû cấc àẩi thi hâo vâ
vùn hâo Puskin, Lermưntưp, Àưxtưiepki, Lếp
Tưnxtưi, Tsïkhưëp..., vúái nïìn êm nhẩc nưíi tiïëng
gùỉn liïìn vúái tïn tíi ca Traicưpxki, vúái lân
àiïåu dên ca Nga ïm dõu, vúái Viïån bẫo tâng tranh
Trïchiacưëp lúán nhêët thïë giúái, cố cấc hổa sơ nưíi
tiïëng nhû: Pïrưëp, Xuricưëp, Lïvitan, Rïpin...
ÚÃ Viïåt Nam, hêìu nhû nhûäng hoẩt àưång
vùn hốa lúán trong tìn àêìu thấng 11 nây àïìu
têåp trung vâo mưåt ch àïì: Nûúác Nga. Tûâ Nhâ
hất Lúán, Cung Vùn hốa Hûäu nghõ, Triïín lậm
Vên Hưì, àïën KS Mếlia, Nhẩc viïån Hâ Nưåi,
Trung têm chiïëu bống qëc gia, Rẩp Ngổc
Khấnh... lâ nhûäng àiïím dûâng chên ca Àoân
ma Bẩch Dûúng, Dân nhẩc Moscovia, Tam ca
Relikt, thêåm chđ cấc sên chúi giẫi trđ trïn truìn
hònh nhû: Hânh trònh vùn hốa, Chiïëc nốn k
diïåu cng àïìu hûúáng vïì Tưí qëc ca Bâi ca
ngûúâi lđnh. Mưåt khưng khđ Nga tûng bûâng, nhưån
nhõp khùỉp hai thânh phưë lúán Hâ Nưåi vâ thânh

phưë Hưì Chđ Minh. Àêy cố thïí coi lâ mưåt dêëu
hiïåu bûâng sấng trong giao lûu vùn hốa Nga Viïåt trong thïë k 21.

Nhûäng hoẩt àưång chđnh trong nhûäng ngây vùn
hốa Nga úã Viïåt Nam
Nhûäng ngây vùn hốa Nga tẩi Viïåt Nam tưí
chûác ch ëu úã Hâ Nưåi vâ TP.HCM tûâ ngây 2
àïën 9/11. Trong nhûäng ngây nây, cố hún 90 nghïå
sơ vâ cấc nhâ vùn hốa Nga àậ àïën Viïåt Nam.
Àoân àẩi biïíu chđnh thûác do Thûá trûúãng Bưå
Vùn hốa Liïn bang Nga Natalia Dementieva
dêỵn àêìu khai mẩc ngây hưåi vâo tưëi 3/11 tẩi Nhâ
hất thânh phưë Hâ Nưåi.
- Triïín lậm ẫnh "Nûúác Nga ngây nay"
khai mẩc sấng ngây 3/11 tẩi Trung têm Triïín
lậm Vùn hốa Nghïå thåt (Hâ Nưåi). Triïín lậm
nây do Trung têm Vùn hốa Nghïå thåt Viïåt
Nam phưëi húåp vúái Hưåi Nhiïëp ẫnh Nga vâ Nhâ
vùn hốa qëc gia Nga tưí chûác. Triïín lậm ẫnh
"Nûúác Nga ngây nay" trûng bây gêìn 100 tấc
phêím nghïå thåt ca cấc nghïå sơ nhiïëp ẫnh
Nga giúái thiïåu vïì àêët nûúác, con ngûúâi, vùn hốa
Nga vâ nhûäng hònh ẫnh vïì quan hïå ngoẩi giao
giûäa hai nûúác Viïåt Nam vâ Liïn bang Nga.
4


Sûå kiïån vùn hoấ
Cng trong thúâi gian triïín lậm ẫnh "Nûúác
Nga ngây nay", triïín lậm "Tranh ghếp vẫi ca

cấc nghïå nhên Nga" cng àûúåc tưí chûác. Triïín
lậm gưìm nhiïìu tấc phêím ca cấc nûä nghïå nhên
Nga úã Moscow, Ivanovo, Saint Petecburg... Cố
thïí nối, tranh ghếp vẫi lâ mưåt nghïå thåt truìn
thưëng ca àêët nûúác Nga àûúåc lûu truìn qua
nhiïìu thïë hïå.
Triïín lậm ẫnh "Nûúác Nga ngây nay" vâ
triïín lậm "Tranh ghếp vẫi ca cấc nghïå nhên
Nga" kïët thc vâo ngây 8/11.
- Chûúng trònh hôa nhẩc giao hûúãng vúái
sûå tham gia c a Dâ n nhẩ c thđnh phô n g
"Moscovia", dûúái sûå chó huy ca chó àẩo nghïå
thåt kiïm nhẩc trûúãng, Giấo sû - NSND
Eduard Gratch; Àoân ca ma nhẩc Hân lêm
Qëc gia "Bẩch Dûúng"; Tam ca "Relikt" gưìm
cấ c Nghïå sơ Cưng hn Liïn bang Nga
Alekxandr Nikerov, Alekxay Kondratov,
Vyacheslav Moiunov.

Tìn phim Nga
Cố 4 phim àûúåc giúái thiïåu lâ: Nâng cưng
cha bế nhỗ, Thiïån xẩ úã Vưrưxilưp, Cåc binh

TËC-GHÏ-NHẾP
NHÂ VÙN CỐ TÛ TÛÚÃNG TIÏËN BƯÅ
Tëc ghï nhếp, tïn àêìy à Ivan Sú-gï-vđt
Tëc ghï nhếp, lâ nhâ vùn hiïån thûåc nưíi tiïëng
nûúác Nga. Sinh ngây 9 thấng 11 nùm 1818 tẩi
tónh Orưl, ưng sưëng trong mưåt gia àònh cố bưë lâ sơ
quan cêån vïå giông dội qu tưåc bõ sa st vâ mể lâ

mưåt àõa ch lúán cố nhiïìu rång àêët vâ nưng nư.
Thã nhỗ, Tëc ghï nhếp sưëng trong àiïìn trang
ca mể, hổc vúä lông vúái mưåt nưng nư trđ thûác, sau
àố hổc trong trûúâng tû vâ hổc vúái cấc gia sû vâ
àûúåc tiïëp xc vúái nhûäng tû tûúãng tiïën bưå.

biïën ca ngûúâi Nga vâ Tưi mën vâo t. Àêy
àïìu lâ nhûäng phim hiïån àẩi, àûúåc sẫn xët
thúâi k hêåu Liïn Xư vâ àûúåc àấnh giấ rêët cao úã
Nga vâ thïë giúái.
Cng trong dõp nây, mưåt loẩt cấc phim
kinh àiïín ca àiïån ẫnh Xư Viïët nhû: Àân sïëu
bay qua, Cêåu Vanhia, Chuån tònh anh thúå
cẩo thânh Xibïri, Con tâu trùỉng, Axia, Vïra
bế nhỗ... àûúåc chiïëu rưång rậi tẩi Viïån Tû liïåu
phim.

Triïín lậm tem bûu chđnh cấch mẩng thấng 10 Nga
Sấng 2/11, tẩi Nhâ vùn hốa Thanh niïn
(TP.HCM), nhâ sûu têåp tem ngûúâi Hoa La
Dung Lêm, ch nhên ca trïn 6.000 con tem
vïì nûúác Nga (Liïn Xư c) qua nhiïìu thúâi k,
àậ trûng bây 23 khung tem theo ch àïì truìn
thưëng cấch mẩng, lậnh t Lïnin, tranh ca cấc
hổa sơ Nga... Ưng Lêm àậ bỗ cưng chúi tem tûâ
gêìn 40 nùm nay vúái à loẩi tem. Hiïån ưng àûúåc
xem lâ nhâ sûu têåp sưë 1 trong nûúác vïì chm
tem nûúác Nga.
Hoâng Oanh


Sau khi tưët nghiïåp Àẩi hổc triïët hổc úã Nga,
Tëc ghï nhếp tiïëp tc du hổc tẩi Àûác vâ bẫo
vïå thânh cưng lån vùn Tiïën sơ triïët hổc úã Pïtếc-bua nùm 24 tíi (1842). Lâ ngûúâi theo xu
hûúáng cẫi lûúng tûå do ch nghơa, ưng quen biïët
Gogol, kïët bẩn vúái Bielinski, cố quan hïå chùåt
chệ vúái Flaubert, Guyde Maupassant (Phấp).
Cng vò mang trong mònh tû tûúãng tûå do, tiïën
bưå nïn ưng bõ cêëm khưng àûúåc giẫng dẩy trong
cấc trûúâng àẩi hổc. Nùm 1847, Tëc ghï nhếp
chuín sang Paris vâ sưëng tẩi àêy cho àïën khi
mêët vâo ngây 2/9/1883, úã tíi 65.
Lâ ngûúâi cố cưng phưí biïën vùn hổc Nga
vâo Têy Êu, trong cấc tấc phêím ca mònh, Tëc
ghï nhếp ln phẫn ấnh tđnh chêët dậ man ca
chïë àưå nưng nư, sûå suy sp ca nûúác Nga
5


chun chïë phong kiïën, sûå xët hiïån ca nhûäng
lûåc lûúång dên ch tû sẫn tiïën bưå. Tấc phêím ca
Tëc ghï nhếp ln lâ bûác tranh rưång lúán, sinh
àưång vïì cåc sưëng hiïån thûåc ca nûúác Nga, ca
nhên dên Nga, nhêët lâ nưng dên Nga trong
khoẫng nhûäng nùm 1840 - 1870, vúái nhûäng bûác
hổa thiïn nhiïn Nga rûåc rúä vâ hònh ẫnh ngûúâi
ph nûä Nga àùçm thùỉm lâm xc àưång lông ngûúâi.
Nùm 1846, Tëc ghï nhếp bûúác chên vâo
con àûúâng sấng tấc vùn hổc vâ chó mưåt nùm sau
àố, ưng trúã nïn nưíi tiïëng vúái tấc phêím Bt k
ngûúâi ài sùn. Têåp Bt k nây gưìm 25 truån

ngùỉn vâ bt k, mang tû tûúãng chưëng àưëi quët
liïåt chïë àưå nưng nư. Tấc phêím àậ lâm chïë àưå
Nga hoâng cùm phêỵn vâ tòm mổi cấch hậm hẩi
ưng. Nhên cú hưåi ưng cưng bưë bâi vùn àiïëu tang
Gogol (1852) mâ khưng àûúåc phếp, Nga hoâng
àậ bùỉt giam ưng mưåt thấng. Trong t, ưng viïët
truån Mumu (1852) vïì mưåt ngûúâi nưng nư cêm
àiïëc bõ châ àẩp, bõ tûúác quìn sưëng vâ quìn
hẩnh phc.
Tûâ nhûäng nùm 50, Tëc ghï nhếp àậ viïët
mưåt loẩt tiïíu thuët nhû: Rin (1855), Asia
(1858), Mưëi tònh àêìu (1860), Mưåt tưí qu tưåc
(1859)... àïì cêåp túái sưë phêån nhûäng “con ngûúâi
thûâa” ca nhûäng nùm 30 - 40, nhûäng qu tưåc
Nga tiïën bưå chua xốt trong sûå suy sp ca giai
cêëp mònh. Tiïíu thuët Ngây hưm trûúác (1860)
cng lâ mưåt tấc phêím àûúåc àấnh giấ rêët cao
ca ưng, trong àố phẫn ấnh rêët àêìy à vïì lúáp
thanh niïn dên ch ûu t Nga nhûäng nùm 60.
Nhên vêåt chđnh ca truån lâ mưåt sinh viïn
Bulgarie u nûúác àang hổc úã Nga. Châng sinh
viïn mong mën thiïët tha giẫi phống Tưí qëc
mònh khỗi ấch xêm lûúåc ca Thưí Nhơ K, nhûng
rưìi anh ta bõ chïët trïn àûúâng vïì.
Cố thïí nối, Tëc ghï nhếp lâ ngûúâi àêìu
tiïn chó ra rùçng têìng lúáp trđ thûác dên ch, bònh
dên chđnh lâ nhûäng “con ngûúâi múái”, hổ lâ “nhên
vêåt chđnh” ca thúâi àẩi vâ vùn hổc Nga thïë k
XIX. Àiïìu nây cng àûúåc phẫn ấnh rêët sùỉc sẫo
trong cën tiïíu thuët nưíi tiïëng Cha vâ con

(1862) diïỵn tẫ mưëi xung àưåt giûäa thïë hïå con
ngûúâi theo quan àiïím lưỵi thúâi vâ lúáp qu tưåc
theo ch nghơa tûå do, vúái thïë hïå con ngûúâi múái,
nhûäng trđ thûác bònh dên mang tû tûúãng cấch

mẩng, tiïën bưå. Cấc tấc phêím: Khối (1867), Àêët
múái (1877)... tiïëp tc thïí hiïån tû tûúãng chiïën
àêëu qụn mònh cho sûå giẫi phống dên tưåc, giẫi
phống nûúác Nga khỗi chïë àưå àưåc tâi.
Tëc ghï nhếp lâ nhâ vùn lúán ca Nga
thïë k XIX, ưng àậ àem àïën cho vùn hổc Nga,
cho tiïíu thuët Nga mưåt phong cấch trûä tònh
lậng mẩn vâ cao thûúång àêìy chêët thú. Vúái cẫm
xc tinh tïë, vâ khẫ nùng nùỉm bùỉt tinh thêìn ca
thúâi àẩi mưåt cấch nhẩy bến, tấc phêím ca ưng
àậ phẫn ấnh sêu sùỉc àúâi sưëng tinh thêìn ca xậ
hưåi Nga vâo nhûäng nùm l840 - 1870, ưng cng
lâ nhâ vùn cố cưëng hiïën to lúán cho sûå phất triïín
ca ngưn ngûä vùn hổc Nga thïë k XIX.

Mưåt sưë tấc phêím tiïu biïíu ca Tëc ghï nhếp:
+ Truån ngùỉn “Bûác phấc hổa mưåt nhâ
thïí thao” (1952), nưåi dung tấc phêím têåp trung
àẫ kđch, phï phấn chïë àưå nưng nư;
+ Vúã kõch nưíi tiïëng “Mưåt thoấng úã àưìng
qụ” (1855);
+ “Tiïíu thuët Rudin” (1856);
+ “Àïm giấng sinh” (1860), thïí hiïån mưëi
quan têm ca tấc giẫ àïën sûå biïën àưíi vâ khấc
nhau giûäa cấc thïë hïå àûúåc phẫn ấnh trong tấc

phêím;
+ Tiïíu thuët bêët h “Cha vâ con” (1862),
tiïíu thuët gêy nhiïìu tranh cậi ca giúái phï
bònh vùn hổc;
+ Tấc phêím “Khối thëc” (1867), chêm biïëm
cẫ cấnh hûäu lêỵn cấnh tẫ ca giúái trđ thûác Nga;
+ Hai tấc phêím “Chiïëc lấ thẫo ngun”
(1870) vâ “Dông nûúác l ma xn” (1872) lâ
sûå kïët húåp giûäa nưỵi luën tiïëc vúái nhûäng hònh
ẫnh gêìn nhû tûúãng tûúång;
+ “Àêët trinh ngun” (1877) têåp trung
tûúãng vâo nhûäng dên cû, nhûäng ngûúâi hy vổng
gieo mêìm tû tûúãng cấch mẩng trong têìng lúáp
nưng dên.
H.O
6


Vêën àïì hưm nay
“Bn tốc”? Cấi tïn nghe lâ
lẩ nhûng thêåt ra thò nghïì nây àậ
cố tûâ rêët lêu rưìi. Côn nhúá cấi thúâi
tưi côn nhỗ cûá mưỵi lêìn ài ra hâng
cùỉt tốc lâ bâ tưi lẩi nhùỉc cư thúå nhúá
gom gổn tốc ca tưi lẩi àïí bâ côn
mang vïì trûúác khi cư thúå cêìm kếo
giú lïn, rưìi bâ àôi mang vïì hïët
chùèng cêìn biïët lc àố lổn tốc ngùỉn
hay dâi. Nïëu cố thùỉc mùỉc thò bâ giẫi


Bn tốc
thđch rêët àún giẫn rùçng: “Tốc qu
lùỉm con ẩ, ngûúâi ta côn bấn àûúåc
êëy chûá!”, rưìi bâ kïí cho tưi nghe
chuå n vïì nhûä n g ngûúâ i Trung
Qëc chun ài mua tốc, vâ nhûäng
cêu chuån àố ngay lêåp tûác àậ in
àêåm trong têm trđ tưi tûâ lc àố. Cûá
tûúãng mònh chùèng côn cố dõp àïí nhúá
lẩi cêu chuån ca bâ, nhûng gêìn
àêy phong trâo thu mua tốc lẩi rưå
lïn vâ nghïì bn tốc nhû àûúåc sưëng
lẩi, àùåc biïåt hún khi àưëi tûúång ca
nhûäng ngûúâi bn tốc lẩi lâ nhûäng
cư gấi vng ni cao hễo lấnh.
Cố dõp lïn nhûäng vng giấp
biïn giúái bẩn sệ àûúåc têån mùỉt chûáng
kiïën nhûäng hoẩt àưång khấ “sưi nưíi”
ca nghïì bn tốc. Ú’ bêët cûá khu
vûåc chúå nâo ngûúâi mua, kễ bấn
cng cố thïí thûåc hiïån viïåc “mua
bấn” tốc thêåt dïỵ dâng.
Kiïn - mưåt “chun gia” ca
nghïì nây (mâ vêët vẫ lùỉm tưi múái
“chưåp” àûúåc anh ta tûâ chúå vïì àïí hỗi
chuån) - nhên lc vui vễ àậ khïì
khâ têm sûå: “Nhúâ cố nố mâ em múái
àûúåc àưíi àúâi nhû ngây hưm nay
àêëy!”. Sau mưåt thúâi gian chùèng cố
cưng viïåc gò ưín àõnh, cåc àúâi Kiïn

thûåc sûå thay àưíi khi bêët ngúâ anh

ta tòm àûúåc mưëi bấn tốc úã mưåt vng ven
biïn giúái. Theo cêu chuån ca Kiïn thò
àa sưë nhûäng ngûúâi lâm nghïì nây àïìu
chó cêìn cố mưåt sưë vưën nhỗ trong tay lâ
cố thïí hânh nghïì ngay tûác khùỉc. Bûúác
àêìu hổ lang thang tòm mua tốc tẩi cấc
hiïåu gưåi àêìu trong huån gêìn biïn giúái
àïí àùåt mua rưìi dêìn dâ phất triïín sang
cẫ nhûäng huån khấc nûäa. Vúái nhûäng
chuën hâng àố chó mêëy chc cên tốc
mâ hổ thu àûúåc àïën hâng triïåu àưìng.
Tốc câng dâi thò tiïìn lậi câng cao, vúái
nhûäng mấi tốc dâi tûâ 20 - 30 cm ngûúâi
mua chó phẫi trẫ khoẫng 30.000 àïën
40.000à/lẩng. Nhûng khi mang lïn cûãa
khêíu bấn cho ngûúâi Trung Qëc thò giấ
ca nố lïn túái 70.000 àïën 80.000à/lẩng,
quẫ lâ mưåt nghïì mâ cẫ ngûúâi bấn lêỵn
kễ mua àïìu cố thïí cho tiïìn vâo ti nhanh
àïën... chống mùåt.
Hònh ẫnh vïì nhûäng cư gấi vng cao
vúái bưå tốc dâi àen nhấnh, bi tố hóåc
vêën cao, tûâ bao àúâi nay vêỵn ln àïí lẩi
cho nhûäng ngûúâi àậ tûâng túái àêy mưåt
êën tûúång sêu sùỉc. Àố khưng chó lâ mưåt
kiïíu tốc, mưåt nết àểp mâ àố côn lâ êën
tûúång vïì mưåt nết vùn hoấ àưåc àấo khố
pha lêỵn. Phẫi chùng cấi àểp àố àậ khiïën

ngûúâi ta khưng phẫi khố lùỉm múái nghơ
túái nghïì “bn tốc”, hònh thûác kiïëm tiïìn
àậ hêëp dêỵn àûúåc biïët cư gấi, ngûúâi nây
r ngûúâi kia, ài bấn tốc? Ban àêìu tûâ
mưåt hai ngûúâi sau rưìi cẫ nhâ, cẫ bẫn
cng lc tc lâm theo. Mâ theo lúâi Kiïn
kïí thò hoấ ra cng chùèng khố khùn gò
khi mua tốc ca hổ, chó cêìn nhúâ mưåt
ngûúâi quen (lâ ngûúâi dên tưåc) lưi kếo,
gẩ gêỵm nhûäng ngûúâi khấc bấn tốc. Àûúåc
trẫ tiïìn ngay trûúác mùỉt mổi ngûúâi ài
chúå cấc cư sún nûä àua nhau ài bấn tốc
ca mònh. Vúái hổ sưë tiïìn thu àûúåc tûâ
mưåt lêìn bấn tốc lâ mưåt mốn tiïìn khấ
lúán, chùèng thïë mâ thêåm chđ cố cẫ gia
àònh kếo tûâ giâ àïën trễ dùỉt dđu nhau ra
chúå bấn tốc.
Bêy giúâ chuån àem tốc ài bấn lâ
xem ra lâ chuån “thûúâng ngây úã phưë
7


Vêën àïì hưm nay
huån”. Cng chùèng cố gò bêët ngúâ khi cư gấi
mâ tưi gổi ra thanh toấn tiïìn nûúác cho cåc nối
chuån vûâa rưìi vúái Kiïn xët hiïån vúái bưå tốc...
rêët ngùỉn. Mấi tốc dâi - vưën dơ àậ gốp phêìn lâm
nïn bẫn sùỉc vùn hốa ca ngûúâi Viïåt Nam tûâ
bao àúâi nay, nố khưng chó lâ ca riïng mưåt dên
tưåc nâo nûäa. Lc nây bêët giấc tưi chúåt nhúá àïën

mưåt cêu thú:
“Tốc ngang lûng vûâa chûâng em búái
Àïí chi dâi thïm rưëi dẩ anh”
Nối thò nối vêåy thưi chûá nghơ àïën nhûäng
mấi tốc ngùỉn ca cấc cư sún nûä úã cấc phiïn chúå
vng cao vâ mêëy chc ngân àưìng ca cấnh lấi
bn, tưi thêëy lông mònh day dûát... Mấi tốc dâi

àậ lâ bẫn sùỉc vùn hốa ca dên tưåc, thïë mâ chó
àem àưíi lêëy mêëy chc ngân àưìng. Bấn tốc àïí
lêëy tiïìn thò quẫ thûåc lâ quấ àún giẫn, nhûng
liïåu nhûäng bưå tốc àậ cố tûâ khi lổt lông mể àïën
nay bao giúâ múái dâi àûúåc nhû c? Àậ àïën lc
chng ta phẫi rung lïn hưìi chng cẫnh tónh
àïí bấo àưång cho thûåc trẩng nây rưìi. Chùỉc chùỉn
khưng ai trong chng ta lẩi mën mưỵi khi cố
dõp lïn vúái cấc dên tưåc miïìn ni chó toân bùỉt
gùåp nhûäng ngûúâi dên núi àêy vúái mấi tốc ngùỉn
ngn, khưng vêën, khưng bi, khưng àưåi khùn...
Mâ rưìi sau tốc sệ lâ sûå thay àưíi nâo khấc nûäa?
Àïën lc àố thò bẫn sùỉc vùn hoấ dên tưåc Viïåt
Nam ta liïåu cố côn àa dẩng, phong ph vâ hêëp
dêỵn nûäa khưng?
Nguỵn Hûúâng

Nïìn vùn hoấ Afghanistan:
Ài vïì àêu sau cấc cåc chiïën?

Trong mưåt lêìn dẩo chúi tẩi Trung têm


bn bấn àưì cưí London, David Kamansky,
Giấm àưëc Bẫo tâng chêu Ấ - Thấi Bònh Dûúng
Pasadena úã California àậ tòm thêëy nhiïìu di
vêåt qu hiïëm tûâng àûúåc lûu giûä tẩi Bẫo tâng
Kabul úã Afghanistan. Mưåt thúâi gian dâi sau
àố Kamansky vêỵn ấm ẫnh búãi cêu hỗi vêåy àêu
lâ ngun nhên ca thûåc tïë nây. Cêu trẫ lúâi
cëi cng mâ ưng cố thïí àûa ra: chiïën tranh lâ
ngun nhên khiïën cấc cưí vêåt ca Afghanistan bõ phên tấn tẩi nhiïìu qëc gia trïn thïë
giúái. Ngay tẩi th àư Paris hoa lïå, hay London
cưí kđnh bẩn cng cố thïí tòm thêëy mưåt cưí vêåt
ca nïìn vùn hoấ Afghanistan.

Mưåt di vêåt tẩi Trung têm bn bấn àưì cưí
London gêy ch nhiïì u nhêë t àưë i vúá i
Kamansky lâ hưåp àûång tro cố niïn àẩi 2.000
nùm thåc bưå sûu têåp Begram. Hưåp àûúåc lâm
tûâ chêët ngâ, àûúåc trang trđ cấc hoa vùn cêìu k

kiïíu ÊËn Àưå. Àiïìu khiïën Kamansky bùn khón
nhêët lâ mùåc d viïåc bn bấn cưí vêåt bõ nghiïm
cêëm theo låt phấp M vâ mưåt sưë hiïåp àõnh qëc
tïë, hoẩt àưång nây vêỵn diïỵn ra nhưån nhõp tẩi cấc
khu phưë àưì cưí.

8


Vêën àïì hưm nay
thåt ÊËn Àưå vâ Nam Ấ, hiïån àang lâm viïåc tẩi

Nhâ trûng bây Sotheby (London) cng cho biïët,
cấc tấc phêím àiïu khùỉc Gandharan - mưåt trong
nhûäng nïìn vùn minh vơ àẩi nhêët ca ngûúâi
Afghanistan cưí àûúåc vêån chuín àïën Nhâ
trûng bây trong nùm vûâa rưìi tùng 30% so vúái
cấc nùm trûúác.
Bâ Nancy Hatch Dupree, Phố Ch tõch hưåi
Bẫo tưìn Di sẫn vùn hoấ Afghanistan cho biïët,
cấc tấc phêím nghïå thåt ca nûúác nây àûúåc
bấn trïn thõ trûúâng tûå do vúái giấ bêo bổt: 1,5
triïåu USD cho khoẫng 300 tûúång Phêåt thåc
qìn thïí Bamiyan. Bâ cng thûâa nhêån mưåt
thûåc tïë àấng bìn lâ tûâ lêu cấc tûúång Phêåt
nây àậ khưng àûúåc chđnh quìn àẩi phûúng
quan têm, chng àậ nùçm trong tay bổn bn
lêåu cưí vêåt tûâ nhiïìu nùm nay.
Trong sët mưåt thêåp k qua, nhiïìu tấc phêím
nghïå thåt ca Afghanistan àậ bõ vêån chuín
sang cấc thõ trûúâng Bùỉc M, Têy Êu vâ Nhêåt
Bẫn búãi cấc bïn tham chiïën úã Afghanistan. Mưåt
thûåc tïë mâ bêët k ai cng phẫi xốt xa àố lâ di
sẫn vùn hoấ ca àêët nûúác Hưìi giấo Afghanistan - sûå hưåi t ca cấc nïìn vùn minh Hưìi giấo,
Phêåt giấo vâ Hy Lẩp - àậ bõ tiïu tấn gêìn hïët.
Ngun nhên phẫi kïí àïën àêìu tiïn àố lâ cåc
nưåi chiïën kếo dâi 20 nùm, tiïëp àố lâ sûå suy thoấi
kinh tïë vâ gêìn àêy nhêët lâ sûå tân phấ ca chđnh
quìn Taliban cêìm quìn rưìi cåc chiïën tranh
mâ nûúác M àang tiïën hânh àưëi vúái Afghanistan. Theo chđnh quìn Taliban, sûå tưìn tẩi ca
cấc tûúång Phêåt khưíng lưì úã tónh Bamiyan ài
ngûúåc lẩi vúái nhûäng gò linh thiïng vâ tưëi cao

ca àẩo Hưìi, bêët chêëp chng lâ nhûäng di sẫn
vùn hoấ àậ àûúåc UNESCO (tưí chûác Vùn hoấ
Khoa hổc vâ Giấo dc ca Liïn hiïåp qëc) xïëp
hẩng. Viïåc chđnh quìn Taliban phấ hu cấc
tûúång Phêåt úã Bamiyan thûåc sûå lâ hưìi chng
bấo àưång vïì sûå diïåt vong ca nïìn vùn hoấ Afghanistan. Thûåc tïë nây båc UNESCO phẫi “núái
lỗng” quy àõnh truìn thưëng: cho phếp àưëng àưí
nất cấc tûúång Phêåt Bamiyan àûúåc vêån chuín
ra nûúác ngoâi, vúái hy vổng chng àûúåc phc
hưìi tẩi mưåt núi nâo àố trïn thïë giúái.
Ưng Edward Wilkinson, chun gia vïì nghïå

Àûúåc biïët, tẩi M, Nhêåt Bẫn vâ Têy Êu,
hêìu nhû cấc viïån bẫo tâng cng nhû dên bn
bấn cưí vêåt khưng quan têm àïën ngìn gưëc xët
xûá ca cấc tấc phêím nghïå thåt bây bấn. Cấc
cưí vêåt tûâ Afghanistan thûúâng àûúåc giúái bn
lêåu vêån chuín ra bïn ngoâi kêm vúái v khđ
vâ ma tu qua Pakistan vúái sûå tiïëp tay ca
mưåt sưë cûåu quan chûác nûúác nây. Viïåc bn bấn
vâ vêån chuín cưí vêåt àùåc biïåt rưå lïn trong thúâi
k cao trâo ca nưåi chiïën, khi mâ vêën àïì cấc
bïn quan têm lâ thùỉng - bẩi hún lâ viïåc duy
trò vâ bẫo tưìn cấc di sẫn vùn hoấ. Dûúái thúâi
cûåu Tưíng thưëng Bhutto, cưí vêåt Afghanistan
chẫy ra bïn ngoâi nhiïìu “nhû nûúác”, cấc di chó
qu hiïëm ca nïìn vùn hoấ Afghanistan nùçm
trong tay cấc cấ nhên vâ tưí chûác nûúác ngoâi lâ
chuån hïët sûác thûúâng tònh.
Nïìn vùn hoấ Afghanistan trûúác nguy cú bõ

tân phấ búãi chiïën tranh vâ bổn cú hưåi khiïën
giúái chûác hûäu quan phẫi lïn tiïëng. Giẫi phấp
àûúåc nhiïìu ngûúâi ng hưå lâ sûå phưëi húåp trấch
nhiïåm giûäa cưång àưìng qëc tïë vâ chđnh quìn
Afghanistan, ngoâi ngùn chùån viïåc vêån chuín
cưí vêåt trấi phếp, cưng viïåc tu bưí cng cêìn àûúåc
tiïën hânh hâng nùm hún lâ sûå phố mùåc cho
“sưë phêån” nhû hiïån nay.
Thanh Huìn

9


Vùn hoấ cấc nûúác

VÂI NẾT KHẤI
QUẤT VÏÌ ÀẨO HƯÌI
Kïí tûâ sau v thẫm hoẩ Trung têm Thûúng
mẩi thïë giúái úã New York, M, nhiïìu ngûúâi dên
M àậ àưí xư ài mua nhûäng cën sấch nối vïì
ngûúâi Hưìi giấo, vïì àẩo Hưìi. Tûâ àố ngûúâi ta àậ
hiïíu thïm nhiïìu àiïìu vïì mưåt tưn giấo àûúåc coi
lâ huìn bđ úã phûúng Àưng.
Àûúåc thânh lêåp tûâ thïë k thûá 7 sau cưng
ngun búãi nhâ tiïn tri Muhammad, àẩo Hưìi
ra àúâi sau àẩo Thiïn cha vâ àẩo Do Thấi. Tđnh
àïën nùm 1990, àậ cố khoẫng 935 triïåu ngûúâi
theo àẩo Hưìi úã 45 qëc gia trïn thïë giúái, trong
àố cố khoẫng mưåt phêìn nùm lâ úã Arêåp.


Tđn ngûúäng ca àẩo Hưìi
Têm àiïím ca àẩo Hưìi lâ kinh Qur’an, theo
àûác tin ca ngûúâi Hưìi giấo, àố lâ nhûäng lúâi sêëm
truìn cëi cng ca àûác Allah túái nhâ tiïn tri
Muhammad; kïí tûâ khi nhûäng lúâi tiïn àoấn àûúåc
chuín sang tiïëng Arêåp, ngưn ngûä ngây àậ àûúåc
ngûúâi Hưìi giấo sûã dng trïn khùỉp thïë giúái.
Ngûúâi Hưìi giấo tin vâo sûå ban thûúãng vâ trûâng
phẩt, vâ sûå thưëng nhêët ca Umma, “vûúng qëc”
ca àẩo Hưìi.
Ngûúâi Hưìi giấo ln têm niïåm vâ phc tng
“arkan ad-din”- 5 àiïìu rùn ca thấnh Allah:
Thûá nhêët lâ: shahadah, àiïìu khùèng àõnh
“Khưng cố thấnh thêìn, chó cố Thûúång àïë, vâ
Muhammad lâ sûá giẫ ca Ngûúâi”
Thûá hai lâ: salah, rùn dẩy cấc mưn àưì phẫi
tn th 5 nghi lïỵ cêìu nguån hâng ngây.
Thûá ba: zakat, khun con ngûúâi phẫi cố lông
thûúng vâ biïët ban ca bưë thđ cho nhûäng ngûúâi
khưën khưí. Hún thïë, àẩo Hưìi côn coi ban ca bưë
thđ lâ mưåt loẩi thụë tưn giấo.

Thûá tû: Sawm, trong lïỵ hưåi Ramadan, thấng
ùn chay ca ngûúâi Hưìi Giấo, chó trûâ ngûúâi giâ,
trễ em, ngûúâi ưëm vâ ph nûä mang thai côn lẩi
têët cẫ mổi ngûúâi àïìu cêìu kinh vâ khưng àûúåc
ùn ëng tûâ sấng cho túái tưëi.
Thûá nùm: Hajj, nhûäng ngûúâi theo àẩo Hưìi
phẫi hânh hûúng túái Mecca. Cåc hânh hûúng
câng khùỉc nghiïåt, ngûúâi hânh hûúng câng àûúåc

àấnh giấ cao. Cåc hânh hûúng hâng nùm nây
cố nghơa gốp phêìn húåp nhêët nhûäng ngûúâi theo
àẩo Hưìi vâ àûác tin ca hổ trïn toân thïë giúái.
Àùåc tđnh ca ngûúâi theo àẩo Hưìi àûúåc thïí
hiïån trong quan àiïím cuẫ hổ àưëi vúái thấnh
Allah: Ngûúâi Hưìi giấo phc tng tuåt àưëi vâ
tưn thúâ àûác Allah. Ngoâi ra, hổ côn cêìu nguån
sûå gip àúä ca cấc võ thấnh, cấc nhâ tiïn tri,
cấc thiïn thêìn. Àẩo Hưìi coi thưng àiïåp ca
Muhammad lâ sûå kïë tc vâ hoân thiïån dông
dội tiïn tri, trong àố bao gưìm cẫ nhûäng hònh
vệ trong Kinh thấnh ca ngûúâi Do Thấi vâ Kinh
Tên ûúác, àùåc biïåt lâ vïì Adam, Noah, Abraham,
Moses, David, vâ cha Jesus.

10


Vùn hoấ cấc nûúác
Cấc ngây lïỵ quan trổng ca ngûúâi Hưìi giấo
Ngây lïỵ cú bẫn ca àẩo Hưìi lâ “id al-fitr”,
tûúng ûá n g vúá i lïỵ múã àêì u m a ùn chay
Ramadan, vâ “id al-Adha”, cng diïỵn ra vúái
cåc hânh hûúng àïën Mecca. Ngoâi ra côn cố
ngây “id al-ghadir”, lïỵ k niïåm viïåc nhâ tiïn
tri Muhammad tun bưë Ali lâ ngûúâi kïë võ
mònh, lïỵ k niïåm sinh nhêåt ca nhâ tiïn tri,
vâ lïỵ “al-isra wa-l-miraj”, ngây k niïåm
chuën hânh hûúng ca Muhammad Jerusalem vâ lïn thiïn àâng. Ngûúâi Afghanistan
thûúâng tưí chûác ùn mûâng vâ ngây lïỵ tưn giấo

hay lïỵ qëc khấnh, àùåc biïåt lâ lïỵ cûúái vúái cấc
cåc nhẫy ma têåp thïí. Nhûäng mân biïíu diïỵn
ngoâi trúâi tûâ lêu àậ àûúåc biïët àïën nhû mưåt
nết àùåc trûng trong àúâi sưëng ca ngûúâi Afghanistan.

Khấc
Bưín phêån ca ngûúâi theo àẩo Hưìi bao gưìm
sûå tưn kđnh àưëi vúái “ca ngúåi cấi Thiïån vâ lïn
ấn cấi ấc”, nghe theo nhûäng lúâi hën thõ
chưëng lẩi viïåc cho vay nùång lậi, cấc trô cúâ
bẩc, ngùn cêëm ëng rûúåu vâ ùn thõt lúån. Hổ

chó àûúåc phếp ùn thõt con vêåt bõ giïët chïët àïí
lâm lïỵ cng tïë (halal - giïët sc vêåt theo lïỵ nghi
ca àẩo Hưìi). Theo hổ, thấnh chiïën (Jihad) chđnh
lâ viïåc vêån dng chđ do Thûúång àïë sai khiïën,
nhùçm thûåc hiïån bưín phêån ca cưång àưìng cng
nhû mưỵi cấ nhên àưëi vúái Ngûúâi. ÚÃ mûác àưå riïng
lễ, nố chûáng tỗ sûå chiïën àêëu ca cấ nhên àïí
àûúåc cưng bùçng vâ ài theo con àûúâng àûúåc vẩch
sùén búãi Thûúång àïë. Theo tđn ngûúäng ca àẩo
Hưìi, tưn giấo vâ tđnh cưång àưìng lâ hai ëu tưë
khưng thïí tấch rúâi; ngûúâi thưëng trõ mưåt cưång
àưìng (khalip - vua Hưìi) àïìu cố tđn ngûúäng vâ
thïí chïë chđnh trõ. Sûå thưëng nhêët giûäa mưåt cấ
nhên vâ Thûúång àïë, vâ mưåt con ngûúâi vúái xậ
hưåi, àậ gốp phêìn truìn bấ rưång rậi tû tûúãng
àẩo Hưìi. Chđnh vò thïë, chó trong vông mưåt thïë
k kïí tûâ cấi chïët ca nhâ tiïn tri, àẩo Hưìi àậ
lan rưång tûâ Têy Ban Nha cho túái êën Àưå. Tûâ thïë

k thûá 13 trúã ài, cng vúái sûå phất triïín ca àẩo
Hưìi àậ hònh thânh mưåt àùèng cêëp múái - cấc Sufi
(ưng àưìng). Nhûäng ngûúâi nây àậ gốp phêìn múã
rưång vûúng qëc àẩo Hưìi túái têån sa mẩc Sahara
ca chêu Phi, thiïët lêåp cấc mưëi liïn kïët vïì
thûúng mẩi vâ vùn hoấ vúái khu vûåc Àõa Trung
Hẫi, Trung Àưng, vâ túái têån Àưng Nam Ấ.
Kim Anh

Nhûäng àiïìu mï tđn ca ngûúâi Afghanistan
•

Khi mưåt con chim ấc àêåu trïn tûúâng cố nghơa lâ sệ
cố mưåt àiïìu khưng hay gò àố sệ xẫy ra.

•

Nïëu ngûúâi trổc àêìu àưåi m hóåc che àêìu trổc ca
hổ lẩi thò trúâi sệ mûa.

•

Nïëu bẩn lùỉc chm chòa khoấ thò sệ cố mưåt cåc àấnh
nhau xẫy ra

•

Nïëu cố tiïëng kếo lấch cấch thò cố nghơa lâ sùỉp cố
mưåt v àấnh nhau.


•

Nïëu lưng mây bïn phẫi ca bẩn giêåt giêåt àố lâ àiïìm
bấo trûúác bẩn sệ gùåp àiïìu may mùỉn trong tûúng lai

•

Chiïëc lûúåc rúi cố nghơa lâ nhâ sệ cố khấch.

•

•

Nïëu bưỵng dûng bẩn tûå cùỉn vâo lûúäi mònh cố nghơa
lâ ai àố àang nối xêëu sau lûng bẩn

Nïëu lông bân tay bẩn bõ ngûáa thò bẩn sệ nhêån àûúåc
tiïìn

•

•

Bẩn túái thùm nhâ ngûúâi quen àng lc bûäa ùn ca
ch nhâ bùỉt àêìu cố nghơa lâ mể chưìng (mể vúå) ca
bẩn rêët u q bẩn.

Nïëu lông bân chên bẩn bõ ngûáa thò sùỉp túái bẩn sệ
àûúåc ài du lõch.


•

Nïëu mưåt ngûúâi ëng nûúác mâ nghe thêëy tiïëng thò
cố nghơa lâ cố ngûúâi àang nhùỉc túái anh ta.

•

Nïëu bẩn vệ nhûäng àûúâng kễ trïn mùåt àêët thò cố
nghơa lâ bẩn sệ bõ mùỉc núå. Côn nïëu bẩn ngưìi trïn

•

Nïëu bẩn cùỉn vâo lûúäi thò hùèn cố ngûúâi àang nối xêëu
bẩn sau lûng

ngûúäng cûãa nhâ thò àiïìu àố bấo hiïåu rùçng bưë bẩn
sệ bõ mùỉc núå.

Kim Anh

11


Vùn hoấ cấc nûúác

Nhûäng àiïìu chûa biïët
vïì àẩo Hưìi vâ ngûúâi Arêåp
1. Cố phẫi têët cẫ ngûúâi Arêåp àïìu theo àẩo Hưìi ?
Khưng. Chó cố khoẫng 12% tđn àưì ca àẩo
Hưìi trïn toân thïë giúái lâ ngûúâi Arêåp. Sưë ngûúâi

theo àẩo Hưìi úã Indonesia côn nhiïìu hún tưíng
sưë tđn àưì àẩo Hưìi úã cấc nûúác Arêåp cưång lẩi. Mưåt
phêìn lúán dên àẩo Hưìi sưëng úã ÊËn Àưå, Àưng Nam
A’ vâ Nam Sahara ca chêu Phi. Àẩo Hưìi mang
àêåm dêëu êën ca Arêåp, thïë nhûng cấc vng àêët
thấnh ca tưn giấo nây lẩi úã Trung Àưng.

2. Kinh Qur’an lâ gò?

ëng bònh thûúâng hay thêåp chđ cố thïí tưí chûác
cấc bûäa tiïåc linh àònh. Lõch ca àẩo Hưìi àûúåc
dûåa trïn vông quay ca mùåt trang vâ cố 354
ngây, vò thïë lïỵ Ramadan khưng trng vúái thúâi
gian tđnh theo lõch 365 ngây nhû chng ta
thûúâng tđnh. Trong sët lïỵ Ramadan, ngûúâi
ta thûúâ n g nố i nhûä n g cêu “Ramadan
Mubarrak” hay “Salaam”, cố nghơa lâ “hoâ
bònh”

4. Hajj lâ gò? Cố phẫi têët cẫ nhûäng ngûúâi theo
àẩo Hưìi àïìu phẫi hânh hûúng túái Mecca?
Mưỵi nùm, cố hâng triïåu ngûúâi Hưìi giấo
thûåc hiïån Al Hajj, chuën hânh hûúng túái vng
àêët thấnh Mecca. Àố lâ mưåt sûå kiïån quan trổng
àưëi vúái tđn àưì Hưìi giấo, ai cng phẫi cưë gùỉng ài
àïën Mecca đt nhêët lâ mưåt lêìn trong àúâi. Ngûúâi
àân ưng thûåc hiïån àûúåc chuën ài àûúåc cưng
nhêån lâ hajji (ngûúâi hânh hûúng), côn ph
nûä àûúåc gổi lâ hajjah.


Mưåt trang trong cën kinh Qur’an àûúåc coi
lâ lêu àúâi nhêët, tûâ nùm 750 sau cưng ngun

Kinh Qur’an lâ cën sấch thấnh ca cấc
tđn àưì àẩo Hưìi. Kinh Qur’an lâ nhûäng lúâi sêëm
truìn cëi cng ca àûác thấnh Allah túái nhâ
tiïn tri Muhammad. Kinh Qur’an cố nhiïìu
àoẩn cố nưåi dung giưëng Kinh thấnh. Kinh thấnh
cng àûúåc cấc tđn àưì àẩo Hưìi coi lâ biïíu tûúång
linh thiïng. Kinh Qur’an àậ àûúåc dõch sang
nhiïìu thûá tiïëng khấc nhau, kïí cẫ tiïëng Anh.

3. Lïỵ Ramadan lâ gò?
Theo lõch Hưìi giấo, thấng thûá 9 trong nùm
lâ bùỉt àêìu lïỵ Ranmadan, thấng ùn chay ca
ngûúâi Hưìi giấo. Trong sët thấng nây, nhûäng
tđn àưì àẩo Hưìi phẫi tûå khếp mònh vâo vông k
låt vâ rûãa tưåi. Têët cẫ cấc tđn àưì Hưìi giấo phẫi
ùn chay tûâ trûúác bònh minh cho túái têån hoâng
hưn. Tuy nhiïn, àïën àïm, hổ lẩi àûúåc phếp ùn

5. Àẩo Thiïn cha cố toâ thấnh Vatincan, vêåy
tưíng hânh dinh ca àẩo Hưìi àûúåc àùåt úã àêu?
Àẩo Hưìi khưng cố hïå thưëng cêëp bêåc nhû
cấc tưn giấo khấc. Khưng cố giấo hưåi àûáng àêìu
hay u ban chó huy tưn giấo, chó cố cấc imam
(thây tïë) ph trấch cấc nhâ thúâ Hưìi giấo úã tûâng
àõa phûúng, hổ àưìng thúâi cng lâ ngûúâi lậnh
àẩo cưång àưìng ngûúâi Hưìi giấo úã cấc vng núi
hổ ph trấch. Cấc nhâ thúâ Hưìi giấo vâ thây tïë

àïìu hoẩt àưång àưåc lêåp. Nhûäng ngûúâi theo àẩo
Hưìi cng khưng bõ àôi hỗi trúã thânh thânh
viïn ca mưåt nhâ thúâ Hưìi giấo.

6. Nhûäng ngây lïỵ quan trổng ca àẩo Hưìi lâ gò?
Lïỵ nghi quan trổng nhêët ca àẩo Hưìi
trong nùm lâ lïỵ ùn chay Ramadan. Ngûúâi Hưìi
giấo cng tưí chûác lïỵ Eid al-Aldha vâo ngây
12


Vùn hoấ cấc nûúác
cëi cng ca chuën hânh hûúng túái Mecca,
vâ lïỵ Eid al-Fitr àïí kïët thc thấng ùn chay
Ramadan. Ngoâi ra, côn cố mưåt sưë ngây lïỵ khấc
nhû lïỵ k niïåm ngây sinh ca nhâ tiïn tri
Muhammad...

7. Tẩi sao nhûäng tđn àưì Hưìi giấo lẩi quay mùåt
vïì hûúáng Àưng khi hổ cêìu nguån?
Theo tđn ngûúäng, hûúáng vïì phđa Àưng cố
nghơa lâ hûúáng vïì Kaaba (ngưi nhâ ca Thûúång
àïë) úã Mecca, mưåt trong ba vng àêët thấnh ca

àẩo Hưìi (hai vng àêët côn lẩi lâ Medina úã Arab
Saudi vâ Jerusalem).

8. Cố phẫi àẩo Hưìi lâ tưn giấo cûåc àoan vâ bẩo lûåc?
Hoân toân khưng phẫi nhû vêåy. Kinh
Qur’an àậ dẩy khưng àûúåc gêy ra bẩo lûåc. Trong

sët lõch sûã ca nhên loẩi, cấc nhốm chđnh trõ
vâ thêåm chđ cẫ cấc nhâ lậnh àẩo àậ sûã dng
àẩo Hưìi vâ cấc tưn giấo khấc àïí biïån hưå cho
nhûäng viïåc lâm ca hổ, trong àố cố cấc hânh
àưång bẩo lûåc.

Nghïå thåt Gandhara
Nghïå thåt Gandhara lâ loẩi hònh nghïå
thåt àùåc sùỉc ca Hưìi giấo, phất triïín úã nhûäng
khu vûåc thåc Têy Bùỉc Pakistan vâ miïìn Àưng
Afganistan tûâ thïë k I trûúác cưng ngun vâ
thïë k VII sau cưng ngun. Ngìn gưëc ca loẩi
hònh nghïå thåt nây rêët khấc so vúái nhûäng loẩi
hònh nghïå thåt xët hiïån sau nố.
Gandhara lâ tïn gổ i c a v n g àêë t
Gandhara, núi giao thoa ca nhiïìu nïìn vùn hoấ.
Vng àêët nây àậ bõ Alxande Àẩi Àïë chinh phẩt
vâo nùm 326 trûúác cưng ngun. Sau àố, Vua
Asoka àậ mang Phêåt giấo àïën vng àêët nây vâo
thïë k thûá 3 trûúác cưng ngun. Tûâ àố, Gandhara
trúã thânh thấnh àõa Phêåt giấo lúán thûá hai ca
àêët nûúác nây vúái rêët nhiïìu tu viïån. Chđnh vò vêåy,
nghïå thåt Gandhara lâ sûå kïët húåp ca cẫ nghïå
thåt Ellenestic hay nhûäng quy tùỉc m hổc thúâi
k La mậ vâ nghïå thåt ÊËn Àưå.
Àïí miïu tẫ nhûäng truìn thuët phêåt giấo,
thò nhûäng nghïå nhên Gandhara àậ kïët húåp
nhûäng àûúâng nết vâ k thåt ca nghïå thåt
La Mậ vúái nhûäng chm nho, ch tiïíu àưìng àưåi
vông hoa, nhên mậ... Tuy nhiïn vïì cú bẫn cấch

miïu tẫ ca hổ thò vêỵn theo phong cấch nghïå
thåt ÊËn Àưå. Nhûäng nghïå nhên nây àậ khùỉc
hoẩ hònh ẫnh Phêåt tưí vúái khn mùåt trễ trung
ca thêìn Applo trong bưå trang phc giưëng cấc
bûác tûúång La Mậ. Mưåt sưë hổc giẫ àậ cưë gùỉng
gùỉn nhûäng bûác tûúång nghïå thåt Gandhara

vúái thêìn thoẩi Hy Lẩp - La Mậ. Tuy nhiïn nhûäng
nưỵ lûåc nây àậ thêët bẩi vò cấc ch àïì ca nghïå thåt
Gandhara àïìu xoay quanh Phêåt giấo do àố cố thïí
nối, nghïå thåt Gandhara ch ëu mang ẫnh
hûúãng ca nïìn vùn hoấ ÊËn Àưå.
Ngun liïåu àûúåc sûã dng àïí lâm tûúång trong
nghïå thåt Gandhara lâ àấ xanh vâ nhûäng phiïën
àấ mâu xanh xấm thûúâng àûúåc sûã dng giai àoẩn
àêìu ca vùn hoấ Gandhara, sau nây vâo thïë k
thûá III sau cưng ngun, vûâa àûúåc sûã dng ngây
câng nhiïìu. Ban àêìu, nhûäng tûúång nây côn àûúåc
mẩ vâng.
Bûá c tûúå n g àiïí n hònh cho nghïå thå t
Gandhara lâ bûác tûúång Phêåt àûáng hóåc ngưìi vúái
tû thïë tay Mudars, mưåt trong bưën tû thïë tay ch
ëu. Àêy lâ bûác tûúång rêët nưíi tiïëng; hâng trùm,
hâng nghòn phiïn bẫn ca nố hiïån nay vêỵn côn
tưìn tẩi vđ d nhû nhûäng bûác tûúång khưíng lưì úã
Bamiyan. Mưåt bûác tûúång àiïín hònh khấc lâ bûác
tûúång Bodhisattva, võ thêìn ấnh sấng trong tû thïë
àûáng hóåc ngưìi, mang trang phc nhûäng àưì trang
sûác theo phong cấch ÊËn Àưå giấo. Àiïìu nây àậ nối
lïn bẫn chêët ca nghïå thåt Gandhara lâ sûå kïët

húåp cấc nhên tưë m hổc vâ thêìn hổc ca nhiïìu
nïìn vùn hoấ.
Tốm lẩi, nghïå thåt Gandhara mang nhûäng
nết ca vùn hốa Ellenetic vâ vùn hoấ ÊËn Àưå thúâi
k àêìu.
13


Vùn hoấ Viïåt Nam

Sùỉc gưëm Viïåt Nam
Xët hiïån úã Viïåt Nam àậ hâng ngân nùm
nay, gưëm àûúåc ngûúâi ta àậ tòm thêëy trong nhiïìu
di chó vùn hoấ nhû Hoâ Bònh, Bùỉc Sún, Hẩ Long
cho àïën hêåu k àưì àấ múái Phng Ngun, Àưìng
Àêåu, Gô Mun... Nhiïìu nùm qua, Viïåt Nam àûúåc
thïë giúái biïët àïën nhû mưåt àêët nûúác cố mưåt nïìn
vùn hoấ àưåc àấo, àa dẩng vâ khưng thïí khưng
nhùỉc túái gưëm vúái nhûäng àống gốp vïì phûúng
diïån loẩi hònh nghïå thåt dên gian àùåc sùỉc.
Trûúác kia trïn thïë giúái nối àïën gưëm lâ ngûúâi ta
nghơ ngay àïën gưëm Trung Qëc. Nhûng bùçng
nhûäng phất hiïån vïì gưëm trïn mẫnh àêët Viïåt Nam
tûâ trûúác túái nay, ngûúâi Viïåt Nam cố thïí tûå hâo
rùçng gưëm Viïåt Nam cng khưng thua gò gưëm
Trung Qëc vïì giấ trõ niïn àẩi vâ giấ trõ nghïå
thåt. Gưëm men ngổc Viïåt Nam àûúåc so sấnh
vúái gưëm Long Tuìn thúâi Tưëng úã Trung Qëc.
Gưëm hoa nêu vúái dấng to, dêìy vâ thư, cố lúáp men
trùỉng ngâ hóåc vâng nhẩt.

Gưëm rêët gêìn gi vúái con ngûúâi, tûâ xa xûa
ngûúâi ta àậ coi àố lâ thûá àưì dng hâng ngây lẩi
àưìng thúâi lâ thûá àưì cố giấ trõ hay dng àïí trang
trđ... Chng ta cố thïí bùỉt gùåp gưëm úã bêët k àêu
tûâ chưën cung àònh lưång lêỵy àïën mưỵi ngưi nhâ
dên dậ. Cố lệ rêët đt thûá vêåt dng nâo lẩi chiïëm
àûúåc võ trđ quan trổng nhû gưëm, ngûúâi ta dng
gưëm lâm vêåt dng trong gia àònh. Nhûäng chum,
vẩi, chêåu, bònh... àưëi vúái ngûúâi dên thûúâng thò
hổ dng àïí chûáa nûúác, trưìng cêy, mëi dûa câ.
Côn àưëi vúái vua cha hay hâng quan lẩi trong
triïìu thò gưëm lâm cưng phu hún rêët nhiïìu vâ
ngoâi nhûäng tấc dng vưën cố, gưëm úã àêy dûúái
bân tay tâi hoa ca ngûúâi thúå biïën thânh nhûäng
thûá àưì trang trđ q giấ. Vúái bân tay khưëi ốc,
con mùỉt nghïå thåt tinh tïë cưång vúái sûå nưỵ lûåc,
ngûúâi thúå tẩo nïn nhûäng tấc phêím nghïå thåt
bùçng gưëm thïí hiïån àûúåc nhûäng tinh hoa vùn
hoấ dên tưåc tûâ bao àúâi truìn lẩi vâ hún thïí
thưíi vâo gưëm cấi hưìn riïng sưëng àưång. Vâ àố
chđnh lâ giấ trõ àđch thûåc khi chng ta thûúãng
lậm mưåt tấc phêím gưëm.
54 dên tưåc anh em qìn t vúái nhau tẩo
thânh mưåt dên tưåc Viïåt Nam vûäng chùỉc, àố lâ

núi têåp trung
c a nhiïì u
v n g miïì n
vùn hoấ khấc
nhau

vư
c n g sưë n g
àưå n g. Gưë m
Viïå t Nam
nố i chung
cng vêåy, tuy nhiïn vúái mưỵi trung têm lâm gưëm
thò nhûäng sẫn phêím gưëm lẩi mang nhûäng giấ
trõ khấc nhau àùåc trûng cho vùn hoấ ca mưỵi
vng àêët sẫn sinh ra gưëm. Nghïì gưëm úã Viïåt Nam
trẫi khùỉp trïn mổi miïìn àêët nûúác, nhûäng cấi tïn
nhû: Bất Trâng (Hâ Nưåi); Thưí Hâ, Ph Lậng (Bùỉc
Ninh); Hûúng Canh (Vơnh Ph); Qụë Quìn (Hâ
Nam Ninh); Chum Thanh (Thanh Hoấ)... tûâ àố
hònh thânh nïn nhûäng trung têm gưëm sûá phất
triïín hûng thõnh.. Àiïìu àấng nối lâ cng vúái thúâi
gian nghïì gưëm úã nhûäng trung têm nây khưng
hïì bõ mai mưåt mâ ngây câng phất triïín hûng
thõnh hún. Mưåt àùåc àiïím rộ nết ca nghïì gưëm lâ
àïìu phất triïín dổc triïìn sưng, búãi lệ ngoâi viïåc
tiïån àûúâng chun chúã, àêët sết dổc cấc triïìn sưng
lâ loẩi ngun liïåu qu àïí sẫn xët gưëm.

Gưëm Bưì Bất (Thanh Hoấ)
Núi àêy chun chïë tấc nhûäng sẫn phêím
gưëm mang nết àùåc trûng lâ sùỉc trùỉng. Cố thïí coi
Bưì Bất lâ mưåt trong nhûäng cấi nưi ca nghïì gưëm,
chûa rộ lâ nghïì lâm gưëm àïën mẫnh àêët nây thûåc
sûå tûâ bao giúâ, chó biïët rùçng ngay tûâ khi lâm nghïì
nây nhûäng nghïå nhên núi àêy àậ biïët dûång nïn
bêìu lô, thên lô vâ thiïët lêåp cẫ hïå thưëng ưëng khối

cho mưỵi lô gưëm ca mònh àïí rưìi sau àố vâ cho
àïën têån ngây nay nhûäng nghïå nhên lâm gưëm
vêỵn tiïëp tc duy trò vâ sấng tẩo trïn nhûäng kiïíu
lô nhû thïë.

Gưëm Bất Trâng (Hâ Nưåi)
Bất Trâng lâ mưåt lâng cưí nùçm bïn sưng Hưìng
– nưíi tiïëng vúái nhûäng sẫn phêím gưëm tûâ bao àúâi
nay. Tûúng truìn, súã dơ lâng cố nghïì nây lâ vò
14


Vùn hoấ Viïåt Nam
gêìn 6 thïë k trûúác cố
mưåt nghïå nhên tûâ lâng
Bưì Bất (Thanh Hoấ) àậ
àïën núi àêy hânh nghïì,
dûång nghiïåp rưìi truìn
lẩi nghïì gưëm bân xoay
cho dên lâng ( gổi lâ
gưëm bân xoay vò cấc nghïå nhên vng nây phẫi
nùån, chët gưëm trïn mưåt cấi mêm ln àûúåc
àẩp cho quay trôn). Cêu chuån àố àậ cố tûâ
500 nùm nay. Ghi chếp trong nhûäng thû tõch
cưí tûâ thïë k 15 àậ cho thêëy gưëm Bất Trâng vâo
thúâi nây àậ àûúåc xïëp vâo hâng nhûäng sẫn vêåt
qu cng vúái la lâ, gêëm vốc, chêu ngổc.
Khưng chó cố nhûäng sẫn phêím gưëm cố giấ
trõ, àa hònh, àa sùỉc, úã Bất Trâng ta côn cố thïí
tòm thêëy gưëm mưåc, gưëm thư mang mưåt vễ àểp

tao nhậ vâ vư cng giẫn dõ. Gưëm Bất Trâng
àểp cẫ cưët, dấng, nết vâ men. Tûúng truìn
rùçng, ban àêìu cấc nghïå nhên núi àêy lâm àưì
gưëm trùỉng sau nây múái chuín sang lâm àưì
àân. Gưëm lâ loẩi gưëm xûúng àỗ, miïång loe,
mỗng vâ thêëp, ngûúâi thúå phẫi lâm xûúng gưëm
bùçng àêët àỗ rưìi múái lốt mưåt lûúåt àêët trùỉng mỗng
ra ngoâi, quy trònh nây lâm cho xûúng vâ da
gưëm mỗng, do vêåy múái gổi lâ àưì àân. Ngoâi bất
àơa, êëm chến vâ nhûäng àưì thưng dng trong
àúâi sưëng hâng ngây, nghïå nhên Bất Trâng côn
lâm ra nhûäng sẫn phêím cố giấ trõ nhû: àưåc
bònh, lû, àónh, àên thúâ, con giưëng... vúái hai loẩi
men truìn thưëng lâ men ngổc, men rẩn.

Gưëm Thưí Hâ, Ph Lậng (Bùỉc Ninh)
Nùçm ven sưng Cêìu, lâng gưëm Ph Lậng
chun lâm gưëm dng cho sinh hoẩt hâng ngây
nhû: êëm, vô, lổ, vẩi, chum. Nưíi tiïëng nhêët lâ
sẫn phêím chum àẩi, cố lệ do thối quen, nïëp
sưëng ca nhûäng ngûúâi dên núi àêy vâ nhûäng
vng lên cêån mâ vng nây chó chun lâm
nhûäng vêåt dng nhû vêåy. Sau nây cẫ hai lâng
Thưí Hâ vâ Ph Lậng múái lâm thïm gưëm àïí
phc v cho cấc cưng trònh kiïën trc vúái nhûäng
gẩch lấ, gẩch thêët, gẩch lc, gẩch vng vûâa
phùèng vûâa àïìu vûâa thêëm nûúác mâ khưng hïì
rûåc rúä.

Gưëm Àưìng Nai (côn gổi lâ gưëm Biïn Hoâ)

Khấc vúái gưëm ca Bất Trâng, Thưí Hâ, Ph
Lậng... gưëm Àưìng Nai cố àùåc àiïím riïng vư
cng àưåc àấo lâ men gưëc ca gưëm núi àêy cố
à cấc mâu: xanh, àỗ, tđm, vâng trïn nïìn mâu
rûåc rúä. Chó múái phất triïín thûåc sûå vâo àêìu thïë
k 20, nhûng gưëm Àưìng Nai vêỵn cố nhiïìu giấ
trõ àống gốp cho nghïì gưëm nối chung ca Viïåt
Nam. Thiïn nhiïn núi àêy thêåt hâo phống khi
ban cho mẫnh àêët nây mưåt thûá àêët à àïí lâm
cho àưì gưëm Àưìng Nai xưëp vâ nhể hún gưëm Bất
Trâng, àố lâ thïë mẩnh riïng chó núi àêy múái
cố. “Sinh sau àễ mån”, gưëm Àưìng Nai cố àiïìu
kiïån thu thêåp vâ lai tẩp nhiïìu loẩi hònh hoa
vùn trang trđ khấc nhau chđnh vò thïë àậ hònh
thânh nïn nhiïìu phong cấch khấc nhau, àc
kïët tûâ tinh hoa vùn hiïën tûâ bao àúâi ca mổi
miïìn àêët nûúác. Tuy nhiïn vêỵn cố mưåt àiïím
nưíi bêåt àïí nhêån biïët gưëm Àưìng Nai àố lâ thûá
men trùỉng vúái chi tiïët hoa vùn rûåc rúä, dng
men xanh lâm nïìn, cho d mưỵi mưåt lô gưëm úã
àêy àïìu cố mưåt sẫn phêím riïng theo súã trûúâng
ca mưỵi nghïå nhên àưìng thúâi lâ ch lô gưëm.
Àố lâ thối quen, lâ nïëp lâm viïåc àậ cố tûâ bao
àúâi nay ca nhûäng ngûúâi chun lâm gưëm.
Gưëm àêët Viïåt thêåt khưng hưí vúái cêu:
“Nhêët dấng nhò men”. Giấ trõ ca dấng, men
gưëm Viïåt côn àûúåc tưn lïn búãi nhûäng àûúâng
nết trang trđ àưåc àấo tinh xẫo. Nïëu cố dõp nâo
àố àùåt chên lïn mưåt lâng gưëm bêët k ca àêët
nûúác, bẩn sệ khưng khỗi bõ thu ht búãi nhûäng

sẫn phêím gưëm àểp nhể nhâng, huìn bđ vâ cố
sûác cën ht. Hiïån nay, trong khi gưëm Trung
Qëc, Hân Qëc vâ ca mưåt sưë nûúác khấc àang
xêm nhêåp vâo thõ trûúâng trong nûúác vâ cẩnh
tranh vúái gưëm Viïåt Nam trïn thõ trûúâng nûúác
ngoâi, nhûng gưëm Viïåt vêỵn giûä àûúåc nết riïng
àùåc sùỉc ca mònh, vêỵn cố àûúåc chưỵ àûáng riïng.
Bïn cẩnh mưåt sưë lâng gưëm àang dêìn bõ thûúng
mẩi hoấ, vêỵn côn rêët nhiïìu trung têm lâm gưëm
ln vûúåt qua khố khùn, sẫn xët vâ phất triïín
hâng ngây hâng giúâ, gûãi tònh cẫm ca ngûúâi
thúå, gûãi hưìn ca àêët vâo tûâng sẫn phêím gưëm
vâ àem gưëm àïën vúái mổi miïìn àêët nûúác vâ àïën
vúái bẩn bê trïn khùỉp thïë giúái, .
Nguỵn Hûúâng

15


Vùn hoấ Viïåt Nam
Tûâ nhûäng nùm tíi trễ, cấch
àêy khoẫ n g 25 nùm cố lễ ,
Nguỵn Thïë Àẩi àậ nhen nhốm
tònh u vúái gưëm tûâ nhûäng bíi
theo cấc c nghïå nhên trûúâng k
nghïå Àưng Dûúng hổc vïì àẩc
hổa, dêåp thấc bẫn, phc chïë di
tđch kiïën trc vâ gưëm cưí. Nghïì
phc chïë àậ cho anh cú hưåi lang
thang qua cấc cha chiïìn, miïëu mẩo, nhûäng cùn

nhâ dên àêåm àùåc chêët dên dậ vúái nhûäng bònh
hûúng, chum lổ vâ bất ùn c k... D khi êëy chûa
cố khấi niïåm vïì àưì cưí, anh àậ khưng ngêìn ngẩi
àưíi mëi, gẩo, dêìu hỗa... àïí lêëy nhûäng àưì vêåt
bònh dõ êëy. Vò nhâ cûãa quấ chêåt chưåi, Àẩi chêët
nhûäng thûá gom nhùåt tûâ khùỉp núi vïì dûúái gêåm
giûúâng, thónh thoẫng múái giúã ra àïí nghe àùçm
trïn tay sûác nùång ca àêët àai. Nhûäng vïåt rẩn chòm
nưíi nhû mang theo têm linh ca ngûúâi lâm ra
chng, lêu bïìn qua biïët bao nùm thấng.

thïí khấc nhau búãi sûå nưíi chòm, tan, chẫy. Vâ
tûâng chiïëc, tûâng chiïëc àïìu cố tiïëng nối riïng
ca nố, lc kiïu k, bđ êín, lc lẩi giẫn dõ àïën
khưng ngúâ...
Nhûäng thûá trong bưå sûu têåp ca Àẩi àïìu
khiïën cho ngûúâi chiïm ngûúäng thêëy bêët ngúâ,
th võ. Th võ khưng chó nùçm úã chđnh nố, úã
mâu sùỉc, dấng vễ mâ côn úã cấch sùỉp xïëp ca
ch nhên. Bưå bònh nêu 3 chiïëc àùåt trïn bân
nhâ Àẩi, àố khưng phẫi gưëm xûa, mâ chđnh lâ
do ưng Chiïën, nghïå nhên lâng Bất Trâng múái
tẩo ra. Mâu men xûa bổc vốc dấng nay, àûúåc
tưn lïn thïm thêåt nhiïìu búãi nết xûúng khư
ca mưåt cânh hoa giêëy hêìu nhû khưng lấ vúái
sùỉc thùỉm ca vâi bưng hoa thêåt àỗ vûún lïn tûâ
mưåt trong ba chiïëc bònh. Loẩi hoa sinh ra
khưng phẫi àïí cùỉm êëy lâ mưåt sûå chổn lûåa thêåt
àưåc àấo vâ khưng thïí khấc. Àưì gưëm ca Àẩi
bao giúâ cng àûúåc anh thưíi thïm mưåt ấnh lung

linh, sưëng àưång, cố
khi nhúâ gưỵ la vúái rïỵ
cêy, cố khi nhúâ mưåt
vâi bưng cỗ bònh dõ,
gúåi thïm mưåt nết cưí
xûa, mưåt thoấng lậng
mẩ n . Dûúâ n g nhû
trong gưëm sùén cố mưåt
cấi gò àố thêåt thìn
chêët, phẫng phêët lâ lâng qụ, lâ xûa c nïn
khi àûúåc bây bïn nhûäng bûác thû hổa úã nhâ
anh, nhûäng bâi thú àïì bùçng chûä thẫo, chûä triïån,
chng tẩo thânh nhûäng bûác tranh àêìy àùån mưåt
triïët l phûúng Àưng.

Ngûúâi u vễ xûa c
Khưng giưëng nhiïìu nhâ sûu têåp chó chổn
gưëm cưí hay mưåt dông gưëm c thïí nâo àố, vúái
Àẩi vễ àểp dung dõ ca gưëm, bêët kïí xûa nay,
miïỵn lâ mang theo húi thúã ca àúâi sưëng lâng
xậ qụ hûúng, ln lâ niïìm say mï trong anh.
Àẩi khưng chó sûu têìm gưëm mâ côn sùỉp àùåt
chng vúái nhau, vúái mưåt sưë ph liïåu khấc
thânh nhûäng bûác tranh khưng gian giâu
nghơa, giâu chêët thú. Chưỵ nây lâ mưåt nhốm àưì
cưí thûá thiïåt ca àúâi Trêìn, nhûäng thẩp, lổ, àơa
men nêu vâng, in dêëu mưåt thúâi xûa c, chưỵ
kia lâ nhûäng àưì cưí àûúåc Bẫo tâng M thêåt
phc chïë lẩi nhû thêåt, tûâ chên àên àúâi L,
thẩp àúâi Trêìn, lổ trang trđ hoa lam... Chó riïng

mưåt nhốm lổ men xanh vúái cấc sùỉc àưå tinh tïë
àậ à àïí lẩi cho ta mưåt êën tûúång khố qụn.
Gưëm vưën àûúåc tẩo ra tûâ nhûäng bêët ngúâ vúái
dun phêån ca àêët, lûãa vâ nûúác. Thïë nïn mâu
xanh trïn tûâng chiïëc lổ, chưỵ nây chưỵ kia àậ cố

Khưng hùèn vúái ai, bưå sûu têåp ca Àẩi cng
nhû cấch sùỉp àùåt, bâi trđ ca anh cng lâ hoân
hẫo. Chùèng cố gò lẩ: Àẩi khưng àõnh lâm nghïå
thåt gò to tất, anh sûu têåp gưëm, bây gưëm theo
cẫm nhêån ca riïng mònh, cho thỗa nưỵi niïìm
àam mï ca chđnh mònh. Cố khi chó vò mưåt
nhânh hoa cau, mưåt gưëc tre giâ nua khùèng khiu
mâ anh trùn trúã khưn ngi cho sûå àïí àêu, vúái
àưì gưëm nâo... vâ ngûúåc lẩi, thûá àưì gưëm vûâa
tòm àûúåc phẫi ài vúái cấi gò cho húåp. Àố lâ àiïìu
th võ, lâ sûå giâu cố ca phêìn hưìn mâ khưng
phẫi ai cng cố àûúåc.
Kim Oanh
16


Sẫn phêím vùn hoấ múái
Phim àang chiïëu:
Hoa bêët tûã
Phim dâi 20 têåp do Hân Qëc sẫn xët. Nhên
vêåy chđnh ca phim lâ Yongju, mưåt nhâ thiïët
kïë tâi nùng vâ àêìy khất vổng. Chùèng may chưìng
mêët súám nhûng àêìy chđ tûå lêåp, cư àậ quët
àõnh úã vêåy ni con thânh tâi. Cåc àúâi vúái cư

lâ mưåt chỵi ngây àêìy ngang trấi. Ngûúâi bẩn
trai cng lúáp thúâi phưí thưng - ngûúâi mâ cư rêët
u lẩi chđnh lâ em trai ca chưìng cư. Àïí vûúåt
qua rêët nhiïìu hiïìm khđch chưëng lẩi mònh Yongju
àậ dânh hïët quët têm cho cưng viïåc. Vâ cëi
cng cư àậ trúã thânh nhâ thiïët kïë tâi nùng tẩi
mưåt cưng ty chun kinh doanh vùn phông
phêím. Tẩi àêy, qua cưng viïåc cư àậ u thêìm
mưåt ngûúâi àân ưng, ngûúâi àân ưng êëy cng dânh
cho cư mưåt tònh u mậnh liïåt, àam mï vâ chên
thânh. Nhûng cåc sưëng cûá trïu ngûúi, anh êëy
lẩi chđnh lâ ngûúâi bẩn rêët thên thiïët ca chưìng
cư. Cëi cng cư chổn tònh u hay quët àõnh
sưëng mưåt mònh vâ cố àêëu tranh chưëng lẩi mổi
àõnh kiïën xậ hưåi? Bưå phim khúãi chiïëu vâo hưìi
17h05 tûâ ngây 25/10 trïn kïnh truìn hònh Hâ
Nưåi.

Phim múái

ngûúâi Khiïët Àan lng
bùỉt trễ con àem vïì ni
hë n luå n àïí cho
chng vâo qn àưåi.
Àưåi k binh ca Dậ Lúåi
Hưì àûúåc phấi àïën lâng
Ph c Lêm hễ o lấ n h
c a ngûúâ i Hấ n àïí
trûng thu 10 àûáa trễ.
Trong lc vưåi vâng trúã

vïì Têy Hẩ hổ àậ bỗ
qụn lẩi mưåt bế trai.
Dậ Lúåi Hưì cố sấng kiïën
bùỉt theo mưåt ngûúâi àân bâ àang mang thai, hy
vổng chõ sệ àễ mưåt àûáa con trai b vâo àố. Vâ
trïn àûúâng ài chõ trúã dẩ sinh mưåt bế trai. Mùåc
d bõ nhûäng ngûúâi Têy Hẩ àấnh àêåp xua àíi
vïì Phc Lêm, ngûúâi àân bâ khưën khưí vêỵn lêìm
li chẩy theo àôi lẩi àûáa con. Bùçng tònh mêỵu tûã
thiïng liïng vâ cấi chïët vư nghơa ca sấu nhên
mẩng trong àưåi k binh, trấi tim ca nhûäng
chiïën binh sùỉt àấ àậ àûúåc thûác tónh. Bưå phim
nây àậ àûúåc trao giẫi thûúãng tẩi Liïn hoan phim
qëc tïë Locarno (Thu Sơ) vâ giẫi vâng tẩi Liïn
hoan phim Trung Qëc nùm qua. Fafim Viïåt
Nam àậ chuín bưå phim nhûåa mâu sang bùng
vâ phất hânh trïn toân qëc.

CD múái

A knights tale (Cêu chuån hiïåp sơ)
Bưå phim M kïí vïì mưåt châng trai
nhâ nghêo con ca mưåt ưng thúå lúåp
mấi nhâ vúái ûúác mú to lúán - mën
trúã thânh mưåt hiïåp sơ. Sau àố khưng
lêu thò ngûúâi cha ca anh ta chïët
trong mưåt cåc tranh tâi àau thûúng.
Anh quët àõnh thïë chưỵ cha mònh.
Vâ àố chđnh lâ cú hưåi àïí anh cố thïí àẩt àûúåc ûúác
mong ca mònh. Liïåu anh châng nây cố lâm

àûúåc khưng?

Àûúâng vïì Têy Hẩ
Thïë k 11, chiïën tranh xẫy ra liïn miïn tẩi
Trung Qëc, nhûäng àưåi k binh ca ngûúâi Àẫng
Hẩng àậ lêåp nïn vûúng qëc Têy Hẩ, thûúâng
xun àïën cấc vng lên cêån ca ngûúâi Hấn,

CD múái Anh khưng mën ra ài
Giúái thiïåu tiïëng hất ca châng ca sơ trễ Nguỵn
Phi Hng do cưng ty Àưng Hẫi phất hânh. Àơa
têåp húåp 14 bâi hất nhẩc Hoa lúâi Viïåt àang khấ
“nưíi” hiïån nay nhû: Anh khưng mën ra ài, Mûa
tuåt vổng, Trong mưåt ngây u, Khưng sao
qụn àûúåc, Ma hê vui, Àïm thu, Khc hất u
àúâi, Tònh chùèng phai múâ, Anh vêỵn u em...

Tik Tik Tak - Trong nùỉng hưìng
CD Kim Lúåi studio phất hânh gưìm cấc bâi hất
hay ca cấc nhẩc sơ cố tïn tíi, hún thïë trong
album nây cấc bẩn côn àûúåc thûúãng thûác nhûäng
bâi hất do chđnh nhốm nhẩc Tik Tik Tak sấng
tấc. Bẩn cố thïí tòm mua àơa CD khấ hêëp dêỵn
17


Sẫn phêím vùn hoấ múái
nây tẩi cấc cûãa hâng bấn bùng àơa gêìn nhâ.
Mưåt sưë bâi hất tiïu biïíu trong album lâ: Nối
vúái ma xn, Tûâ khi cố em vïì, Ngây xûa úi

(Tik Tik Tak), Sệ qua trong mûa, u nhau
nhû múái hưm qua, Mậi mong chúâ...

CD Hậy thùỉp lïn ngổn nïën
Trong nhûäng nùm gêìn àêy Bùçng Kiïìu khưng
chó àûúåc biïët àïën nhû mưåt ca sơ trễ tâi nùng,
giổng ca ca anh thêåt khố mâ trưån lêỵn vúái bêët
k ca sơ nâo khấc. Mưåt lêìn nûäa cấc bẩn sệ àûúåc
thûúãng thûác giổng ca ca anh qua àơa CD múái
nây, vúái nhûäng bâi hất: Ngûúâi ài xa mậi, Vûâa
biïët dêëu u, Phai nhẩt, Tònh trêìm, Mậi u
em, Ngûúâi vïì àïm mûa, Mûa vâ nûúác mùỉt,
Mùỉt bìn, Hậy thùỉp lïn ngổn nïën, Khi biïët
u thûúng, Vúái em... CD hiïån àang cố bấn tẩi
cấc cûãa hâng bấn bùng àơa.

Sấch múái
Ngûúâi àân ưng cố gia àònh
(Tiïíu thuët)

Jayne Ann Krentz; Àinh Thïë Lưåc
(dõch)
NXB Vùn hổc, 08/2001, 606 trang,
13x19, 58.000à
“ Àng ra mâ nối, Luke Gilchrist khưng phẫi
lâ mưåt kễ vư lẩi. Nhûng mùåc d vúái àõa võ thûâa
kïë húåp phấp ca mònh, Luke vêỵn bõ ngûúâi ta
gấn cho cấi tïn àố tûâ khi anh ta ra àúâi, cấch
àêy 26 nùm vâ àưi lc anh tỗ ra cng xûáng
àấng vúái biïåt hiïåu êëy...” (Trđch trong tiïíu thuët

Ngûúâi àân ưng cố gia àònh).
Nguỵn Hûúâng

Top 20 album
àûúåc bònh chổn trïn
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.

N Sync - Celebrity - CD
Various Artists - NOW 7 - CD
Alicia Keys - Songs In A Minor - CD
Snoop Dogg Presents Tha Eastsida - Duces’N Trayz - The Old Fashioned Way - CD

Staind - Break The Cycle - CD
D12 - Devil’s Night - CD
Linkin Park - [Hybrid Theory] - CD
Blu Cantrell - So Blu - CD
Destiny’s Child - Survivor - CD
Soundtrack - Rush Hour 2 - CD
Jennifer Lopez - J.Lo - CD
Orignial Soundtrack - Jay And Silent Bob Strike Back [PA] [ECD] - CD
P.Diddy & The Bad Boy Family - The Saga Continues... - CD
Jagged Edge - Jagged Little Thrill - CD
Blink 182 - Take Off Your Pants And Jacket - CD
Neil Diamond - Three Chord Opera - CD
Aaliyah - Aaliyah - CD
Alien Ant Farm - ANThology - CD
Sum41 - A Killer No FIller - CD
Drowing Pool - Sinner - CD
Nguỵn Hûúâng

18


Khoa hổc thûúâng thûác
àố cố cẫ tònh cẫm, chó lâ thûá ëu. Ngûúâi mể
àûúåc xem nhû mưåt tấc nhên àấp ûáng phêìn nâo
nhûäng nhu cêìu thiïët ëu àố, àùåc biïåt lâ ùn,
ëng vâ qua àố, tònh cẫm dêìn àûúåc hònh thânh
giûäa con vâ mể.

Ngìn gưëc
ca tònh u


Hoân toân cố l do àïí tin rùçng ngûúâi mể,
qua mưëi liïn hïå vïì dinh dûúäng, cố thïí trúã thânh
mưåt nhên tưë tấc àưång ph. Tuy nhiïn àêy vêỵn
chûa phẫi lâ mưåt nhên tưë hoân chónh àïí thiïët
lêåp mưåt mưëi quan hïå bïìn vûäng giûäa con vâ mể.
Búãi nïëu chó cố nhû vêåy thò nhûäng nhên tưë nây
sệ biïën mêët rêët nhanh khi khưng côn nhu cêìu
àố nûäa. Trïn thûåc tïë, tònh cẫm con ngûúâi khưng
hïì mêët ài ngay cẫ khi khưng côn nhûäng mưëi
liïn hïå thên mêåt àố giûäa ngûúâi mể vúái àûáa con
vâ tònh cẫm mể - con lẩi lâ mưåt mưëi liïn hïå bïìn
vûäng, lêu dâi vâ khố cố thïí thay àưíi.

Tònh u lâ mưåt trẩng thấi k lẩ, sêu lùỉng,
nhể nhâng vâ mang lẩi cẫm giấc àêìy hûáng th.
Àùåc trûng búãi tđnh thên mêåt vâ riïng tû nïn
àưi khi, tònh u khưng àûúåc chêëp nhêån nhû lâ
mưåt ch àïì nghiïn cûáu khoa hổc. Cng búãi thïë
mâ chng ta khưng biïët gò hún ngoâi viïåc chó
quan sất cấch thïí hiïån tònh cẫm mưåt cấch àún
thìn.

Cấc nhâ nghiïn cûáu têm l àậ têåp trung
khấ nhiïìu vâo bẫn chêët ca sûå phất triïín tònh
u úã trễ sú sinh vâ àậ khấm phấ ra mưåt nhu
cêìu khấc ca chng. Ngoâi nhu cêìu ùn ëng,
trễ ln cêìn tiïëp xc cú thïí mưåt cấch thên mêåt,
thûúâng àûúåc bùỉt àêìu vúái ngûúâi mể.


Tuy nhiïn, tònh u ln chiïëm àûúåc sûå
quan têm ca àưng àẫo mổi ngûúâi. “Tònh u”
lâ tûâ àûúåc tra cûáu nhiïìu nhêët trong cën tûâ
àiïín “Nhûäng trđch dêỵn quen thåc” ca Barlett.
Àố lâ mưåt niïìm quan têm vâ sûå hêëp dêỵn lúán lao
àưëi vúái mưỵi con ngûúâi. Tuy nhiïn, nhûäng trđch
dêỵn nây chó hoân toân dûåa trïn cẫm xc ca
cấc cấ nhên vâ khưng hïì mang tđnh nghiïn cûáu
thûåc sûå.

Hiïån tẩi, vêỵn chûa cố nhûäng phên tđch
thûåc nghiïåm vïì vai trô ca nhûäng nhên tưë kđch
thđch tûâ bïn ngoâi àưëi vúái phẫn ûáng tònh cẫm úã
trễ sú sinh. Búãi khi múái sinh ra, nhûäng àûáa trễ
côn quấ ëu úát vâ chûa cố khẫ nùng vêån àưång.
Àïën khi chng à cûáng cấp thò lẩi cố thïm quấ
nhiïìu cấc nhên tưë tấc àưång khấc nûäa, khiïën
cho viïåc nghiïn cûáu trúã nïn khưng thïí thûåc hiïån
àûúåc.

Nhòn chung, sûå phất triïín ca tònh cẫm lâ
mưåt quấ trònh tûúng àưëi dïỵ hiïíu. Thïí hiïån àêìu
tiïn ca tònh u chđnh lâ tònh cẫm ca àûáa trễ
dânh cho ngûúâi mể hóåc ngûúâi thay thïë mể ni
dûúäng nố. Tûâ sûå gùỉn bố thên mêåt nây, cấc phẫn
ûáng êu ëm tûå phất hóåc do hổc hỗi sệ hònh
thânh.

Phêìn lúán nhûäng khố khùn nây cố thïí àûúåc
giẫi quët thưng qua viïåc sûã dng nhûäng con

khó sú sinh. Cấc nhâ phên tđch têm l cố thïí
thûåc hiïån nghiïn cûáu ngay sau khi l khó àûúåc
tûâ 2 àïën 10 ngây tíi, tu vâo àưå cûáng cấp ca
chng. Àiïím khấc biïåt vúái nhûäng àûáa trễ sú
sinh lâ l khó tỗ ra cûáng cấp hún khi múái àûúåc
sinh ra vâ phất triïín nhanh hún. Nhûng cấc
phẫn ûáng tònh cẫm ca l khó lẩi khưng hïì khấc
biïåt so vúái nhûäng àûáa trễ sú sinh, cng lâ nhu
cêìu àûúåc chùm sốc, tiïëp xc, cêìm bấm vâ cẫ sûå
khấm phấ thưng qua thđnh giấc vâ thõ giấc.

Cấc nhâ têm l hổc vâ xậ hưåi hổc thûúâng
quan niïåm: Àưång lûåc cú bẫn ca con ngûúâi lâ
nhûäng nhu cêìu thiïët ëu - ùn, ëng, tưìn tẩi vâ
quan hïå khấc giúái - cấc àưång lûåc côn lẩi, trong

19


Khoa hổc thûúâng thûác
Thêåm chđ ngay cẫ sûå phất triïín vïì nhêån thûác,
sûå hậi, tûác giêån hay khẫ nùng hổc hỗi cng
khưng tỗ ra cố quấ nhiïìu sûå chïnh lïåch.
Cấc nhâ nghiïn cûáu àậ sûã dng hai hònh
mêỵu khó mể àïí thđ nghiïåm tònh cẫm ca l
khó con: mưåt khó mể chó cố hònh dấng nhû mưåt
lưìng sùỉt, khó mể côn lẩi àûúåc bổc ngoâi bùçng mưåt
lúáp àïåm bưng ïm ấi, tẩo cẫm giấc dïỵ chõu. Cẫ hai
“ngûúâi mể” àïìu cố khẫ nùng cung cêëp dinh dûúäng
cho l khó con thưng qua mưåt bêìu sûäa.

Mưåt bêët ngúâ àậ xët hiïån trong thûã
nghiïåm vúái nhûäng con khó múái sinh ra: Àiïím
quan trổng nhêët quët àõnh sûå nẫy sinh tònh
cẫm chđnh lâ dûå dïỵ chõu trong tiïëp xc. Trong
thûã nghiïåm nây, l khó con àûúåc àûa vâo mưåt
chiïëc lưìng vúái cẫ hai hònh mêỵu khó mể. Thúâi
gian l khó qën qt bïn mưỵi “ngûúâi mể” àậ
àûúåc ghi lẩi. Thêåt ngẩc nhiïn, thúâi gian l khó
dânh cho “ngûúâi mể bưng” ln vûúåt xa nhiïìu
so vúái “ngûúâi mể sùỉt” ngay cẫ khi “ngûúâi mể
bưng” khưng cố sûäa àïí cung cêëp cho chng. Hêìu
nhû chng chó úã bïn ngûúâi mể sùỉt khi cêìn b
sûäa. Khi l khó câng lúán lïn thò thúâi gian chng
dânh cho “ngûúâi mể sùỉt” câng đt ài.
Àûúng nhiïn, sûå dïỵ chõu trong tiïëp xc
lâ mưåt nhên tưë quan trổng trong quấ trònh hònh
thânh tònh cẫm. Nhûng sûå vûúåt trưåi quấ lúán
ca nố so vúái viïåc àấp ûáng nhu cêìu dinh dûúäng
cho thêëy chûác nùng chđnh ca quấ trònh ni
dûúäng chđnh lâ sûå tiïëp xc thên mêåt vâ thûúâng
xun giûäa cú thïí mể vâ con. Rộ râng, chng
ta khưng chó sưëng àïí thoẫ mận nhu cêìu dinh
dûúäng. Tònh u lâ mưåt cẫm xc khưng ph
thåc vâo nhu cêìu ùn, ëng. Vò vêåy, chng ta
khưng thïí nối sng vïì tònh u mâ phẫi cố
nhûäng bùçng chûáng thûåc sûå.
Mưåt trong nhûäng chûác nùng ch ëu ca
ngûúâi mể, d lâ ngûúâi, khó hay chó lâ hònh mêỵu,
lâ tẩo ra mưåt cẫm giấc an toân cho l trễ khi chng
cẫm thêëy súå hậi. Nhûäng àûáa trễ ưëm ëu hay súå

hậi thûúâng bấm chùåt lêëy mể ca mònh (chûá khưng
phẫi lâ cha) vâ sûå lûåa chổn nây cố thïí àûúåc lûåa
chổn àïí ào lûúâng mưëi liïn hïå tònh cẫm.

Thûã nghiïåm vúái l khó con cho thêëy chng
thûúâng chẩy vïì phđa “ngûúâi mể bưng” mưỵi khi
bõ àe doẩ hay gùåp nguy hiïím vâ sûå lûåa chổn
nây câng tỗ ra rộ râng hún khi l khó lúán lïn.
Àiïìu nây cho thêëy, ngìn cung cêëp dinh dûúäng
khưng hïì tỗ ra quấ quan trổng trong quấ trònh
hònh thânh tònh cẫm.
Tûúng tûå nhû vêåy, khi l khó cng tûâng
“ngûúâi mể” àûúåc àùåt trong mưåt mưi trûúâng lẩ
vúái nhûäng vêåt dng kđch thđch trđ tô mô, thò
ban àêìu chng ln bấm chùåt vâ qët qt bïn
mể. Dêìn dêìn, chng trúã nïn mẩnh dẩn hún vâ
bùỉt àêìu khấm phấ mưi trûúâng xung quanh rưìi
quay trúã lẩi vúái mể, coi àêy nhû lâ mưåt núi tr
êín an toân, trûúác khi tiïëp thûåc hiïån nhûäng
khấm phấ múái. Trong trûúâng húåp nây, l khó
ln tỗ ra qën qt d chng cố úã vúái “ngûúâi
mể bưng” hay “ngûúâi mể sùỉt”. Khi khó mể àûúåc
nhêëc bỗ khỗi lưìng, l khó tm lẩi mưåt chưỵ, sau
àố chẩy túái võ trđ ca ngûúâi mể àậ bõ chuín ài
vâ kïu thết.
Khi tònh cẫm àậ àûúåc hònh thânh trong
l khó con thò chng sệ ghi nhúá vâ phên biïåt
àûúåc cấc àưëi tûúång khấc nhau vâ tu tûâng àưëi
tûúång àố mâ cố phẫn ûáng nhêët àõnh. Trong thđ
nghiïåm nây, l khó con àûúåc thẫ vâo trong mưåt

lưìng kđn cố cûãa kđnh. Tûâng àưëi tûúång sệ àûúåc
àûa qua cûãa kđnh nây: khó mể bùçng bưng, khó
mể bùçng sùỉt, mưåt ch khó con vâ mưåt chiïëc hưåp
rưỵng. Kïët quẫ lâ nhûäng con khó àûúåc ni cng
vúái hai “ngûúâi mể” hóåc vúái riïng “ngûúâi mể
bưng” chó tỗ ra thên thiïët khi nhòn thêëy “ngûúâi
mể bưng” hay bẩn ca mònh. Chng hêìu nhû
tỗ ra lẩnh nhẩt hoân toân vúái chiïëc hưåp rưỵng
hay “ngûúâi mể sùỉt”. Trong khi àố, nïëu àûa
nhûäng con khó àûúåc ni bùçng khó mể thûåc sûå
vâo thûã nghiïåm, chng hoân toân khưng cố
phẫn ûáng gò trûúác hai ngûúâi mể giẫ úã bïn ngoâi.
Búãi chng khưng hïì àûúåc nhûäng vêåt xa lẩ àố
ni nêëng?
Trong mưåt thûã nghiïåm khấc, l khó con
sệ àûúåc tấch ra khỗi ngûúâi mể nhên tẩo trong
mưåt thúâi gian, sau àố àûúåc àoân t trúã lẩi. Khi
àûúåc gùåp lẩi “ngûúâi mể bưng”, l khó nhâo ngay

20


Khoa hổc thûúâng thûác
túá i vúá i mể , ưm êë p ,
qën qt vâ hêìu nhû
khưng cố àõnh rúâi
khỗi ngûúâi mể trong
së t thúâ i gian thûã
nghiïåm. Dûúâng nhû
sûå chia cùỉt câng lâm

tùng thïm tònh cẫm
giûä a ch n g vâ tònh
cẫm àûúåc dưìn nến bêëy
lêu bng phất khiïën
chng khưng cố àõnh
rúâi ngûúâi mể.
Cng vúái nhûäng thûã nghiïåm nây, nhốm
nghiïn cûáu cng quan sất phẫn ûáng ca nhûäng
con khó àûúåc ni nêëng bùçng nhûäng khó mể
thûåc sûå. Tònh cẫm ca nhûäng con khó nây cng
tỗ ra giưëng nhû bẩn bê ca chng àûúåc ni
búãi nhûäng ngûúâi mể nhên tẩo. Chng cng tỗ
ra qën qt khó mể, ln tòm àïën khó mể nhû
mưåt ngìn che chúã, àïí àûúåc cẫm thêëy an toân
trong lông mể. Nhû vêåy, d phất triïín tûå nhiïn

hay sưëng trong phông thđ nghiïåm thò giûäa
chng ln cố mưåt “cẫm giấc vïì tònh u”.
Trong xậ hưåi hiïån àẩi, cng vúái sûå phất
triïín nhû vậ bậo ca nïìn kinh tïë, xậ hưåi, cåc
sưëng ca chng ta trúã nïn thoẫi mấi vâ thån
tiïån hún. Tuy nhiïn, chđnh nhûäng nhu cêìu vïì
kinh tïë xậ hưåi nây lẩi dêỵn túái viïåc ngûúâi ph
nûä cng phẫi trúã thânh lao àưång tr cưåt trong
gia àònh. Khi xu hûúáng nây tiïëp diïỵn, rộ râng
viïåc ni dẩy con cấi cho àng cấch lẩi trúã
thânh vêën àïì nan giẫi. Àiïìu nây àôi hỗi cêìn
cố sûå tham gia ca ngûúâi àân ưng. Búãi mưåt
àiïìu, nhu cêìu chđnh ca àûáa trễ, àùåc biïåt lâ
trễ sú sinh, khưng phẫi lâ dinh dûúäng mâ chđnh

lâ sûå u thûúng, chùm sốc ca nhûäng ngûúâi
mâ sau nây chng sệ ghi nhúá vâ kđnh trổng,
nhûäng ngûúâi ln àïí lẩi trong chng mưåt êën
tûúång, mưåt cẫm giấc khưng thïí nhêìm lêỵn.
Àûác Minh
(Giấo sû Christopher D. Green,
Trûúâng Àẩi hổc York, Toronto)

Chu k tưët nhêët vâ ngây nguy hiïím nhêët
ca àúâi ngûúâi
Thúâi gian thưng minh nhêët

Thúâi gian cố khẫ nùng sấng tẩo nhêët

Theo nghiïn cûáu àiïìu tra, con ngûúâi
thưng minh nhêët tûâ àưå tíi 18 àïën 25. Nhûng
cng vúái sûå tùng lïn ca tíi tấc, àïën khoẫng
30 tíi trđ nhúá bùỉt àêìu giẫm, nhêët lâ nùng lûåc
giẫi toấn sưë hổc bùỉt àêìu ëu, nhûng kinh
nghiïåm lẩi tùng lïn, vđ d, khoẫng 60 tíi,
khưëi lûúång thưng tin trong nậo gêìn gêëp 4 lêìn úã
lûáa tíi 21.

Nối chung, con ngûúâi úã àưå tíi 30 – 39 cố
khẫ nùng sấng tẩo rêët phong ph.

Thúâi gian khoễ mẩnh nhêët
Cấc bưå phêån trong cú thïí àưëi vúái nam giúái
úã àưå tíi 15 – 25 tíi vâ nûä giúái vâo khoẫng 15
– 30 tíi lâ àang trong trẩng thấi tưët nhêët. Cú

thõt rùỉn chùỉc nhêët, khẫ nùng àïì khấng cẫm vâ
bïånh truìn nhiïỵm mẩnh nhêët, thïí trẩng cú
thïí àưëi vúái sûå hêëp th chêët dinh dûúäng cng
tưët nhêët.

Ngây nguy hiïím nhêët
Cấc nhâ nghiïn cûáu khoa hổc ngûúâi Àûác
àậ phất hiïån, nhûäng ngûúâi mùỉc bïånh tim
thûúâng cố khẫ nùng phất bïånh vâo ngây thûá
Hai, cao hún 50% so vúái cấc ngây khấc trong
tìn.
Côn theo bấo cấo gêìn àêy ca U ban bẫo
vïå nhên thổ M àậ gổi “Ngây thûá Bẫy lâ ngây
nguy hiïím nhêët ca ngûúâi dên M”, cấc v ấn
nguy hiïím phất sinh trong ngây hưm àố nhiïìu
hún bêët k mưåt ngây nâo trong tìn, sưë ngûúâi
chïët vò tai nẩn xe cưå cng nhiïìu nhêët.

21


Trùỉc nghiïåm

ÊËn tûúång ban àêìu
ÊËn tûúång àêìu tiïn ca mổi ngûúâi xung
quanh vïì bẩn nhû thïë nâo cố ẫnh hûúãng trûåc
tiïëp túái quan hïå sau nây giûäa bẩn vúái hổ. Vêåy
cêìn phẫi lâm nhû thïë nâo àïí mổi ngûúâi cố mưåt
êën tûúång tưët vúái mònh ngay trong lêìn gùåp àêìu?
Bẩn hậy thûã trẫ lúâi cấc cêu hỗi dûúái àêy vâ àưëi

chiïëu vúái thang àiïím cố sùén, rêët cố thïí bẩn sệ
biïët àûúåc êën tûúång àêìu tiïn bẩn àïí lẩi trong
lông mổi ngûúâi nhû thïë nâo!!!
1. Kiïíu tốc ca bẩn nhû thïë nâo?
a. Rệ ngưi giûäa.
b. Rệ ngưi bïn.
c. Àïí mấi ngùỉn, khưng rệ ngưi.
2. Giổng nối ca bẩn nhû thïë nâo?
a. Cao vâ thanh.
b. ƯÌm vâ vang.
c. Dõu dâng vâ trêìm.
d. Bònh thûúâng.
3. Khi xem ẫnh chp hònh ca mònh, bẩn cố
cẫm giấc gò?
a. Thúå ẫnh chp khếo, ẫnh rêët àểp.
b. Chùèng giưëng bẩn cht nâo.
c. Bònh thûúâng, tẩm àûúåc.
d. Quấ xêëu, khiïën cho mổi ngûúâi thêëy ghết.
4. Khi nối chuån vúái ngûúâi khấc, ấnh mùỉt ca
bẩn thûúâng nhòn vâo àêu?
a. Miïång.
b. Mùỉt.
c. Cẫ khn mùåt.
d. Nhòn ra chưỵ khấc.
5. Khi ngưìi ghïë, bẩn thûúâng ngưìi theo tû thïë
nâo? (Bẩn hậy thûã ngưìi xëng mưåt chiïëc ghïë
gêìn àố àïí xấc àõnh cho chđnh xấc).
a. Hai chên dỵi thùèng.
b. Hai chên bùỉt chếo.
c. Hai chên khếp thùèng, gốt chên chm àïìu

ngay ngùỉn.
6. Khi bẩn cûúâi, giûäa mi vâ mưi trïn cố hiïån
nïëp nhùn ngang khưng?
a. Mưåt nïëp nhùn ngang dâi.
b. Mưåt nïëp nhùn ngang ngùỉn.

c. Khưng cố nïëp nhùn.
7. Mống tay ca bẩn hiïån giúâ nhû thïë nâo?
a. Dâi vâ rêët bêín.
b. Àûúåc cùỉt sûãa ngùỉn vâ àïìu.
c. Àûúåc cùỉt sûãa dâi vâ àểp.
8. Cố bao giúâ ngay lêìn àêìu gùåp mưåt bẩn khấc
giúái, bẩn àậ hển hô gùåp gúä khưng?
a. Cố hai - ba lêìn.
b. Khoẫng mưåt lêìn.
c. Cú bẫn lâ khưng.
9. Bẩn hậy lêëy gûúng soi vâ nhòn hâm rùng
ca bẩn, rùng ca bẩn nhû thïë nâo?
a. Rùng sêu hóåc rêët bêín, biïën thânh mâu
vâng.
b. Trùỉng sẩch bống nhû trûáng gâ bốc.
c. Rùng khêëp khïính khưng àïìu nhau.
10. Khi nối chuån vúái mổi ngûúâi tay ca bẩn
àïí úã tû thïë nhû thïë nâo?
a. Thûúâng giûä ngun khưng cûã àưång.
b. Thđch khua tay trûúác mùåt ngûúâi àang tiïëp
chuån mònh.
c. Thûúâng lêëy tay che miïång.
Thang àiïím chín nhû sau:
1. a1 b3 c5

2. a1 b5 c1 d: 5
3. a5 b1 c3 d1
4. a1 b5 c3 d1
5. a5 b3 c1
6. a5 b3 c1
7. a1 b3 cl
8. a5 b3 cl
9. a1 b3 c5
10. a3 b5 c1
Phên tđch vâ àấnh giấ:
- Tûâ 4 - 17 àiïím: Bẩn lâ ngûúâi kđn àấo, khố
gêìn gi. Cố lệ bẩn ln cẫm thêëy chđnh àiïìu
nây lâ ngun nhên tẩo nïn êën tûúång khưng
tưët cho mổi ngûúâi khi mën lâm quen vúái bẩn.
Bẩn hay mang vễ mùåt nghiïm nghõ nïn dïỵ bõ
22


Thïë giúái nghïå thåt
ngûúâi khấc hiïíu lêìm bẩn lâ
ngûúâi khố tđnh, lẩnh lng
vâ cố cẫm giấc súå ngẩi khi
tiïëp xc vúái bẩn.
- Tûâ 18 - 31 àiïím: êën
tûúång àêìu tiïn vïì bẩn rêët
múâ nhẩt. Bẩn khưng lâm
cho ngûúâi khấc cố êën tûúång
xêë u vïì bẩ n , song c n g
khưng à àïí tẩo ra cho hổ
mưåt êën tûúång àùåc biïåt vïì

mònh. Vò vêåy, bẩn chó àïí lẩi
mưåt hònh ẫnh khưng mêëy
êën tûúång. Bẩn nïn duy trò
cấ tđnh riïng ca bẩn vâ cêìn
phất huy cấc ûu àiïím ca
mònh!
- Tûâ 32 - 45: Bẩ n lâ
ngûúâi àûúåc mổi ngûúâi u
qu! Bẩn thêåt giẫn dõ, cúãi
múã vâ dïỵ gêìn, tẩo àûúåc êën
tûúång tưët cho mổi ngûúâi
trong lêìn gùåp àêìu. Nhûäng
ngûúâi sau khi àậ tiïëp xc
vúái bẩn àïìu cẫm thêëy qu
mïën bẩn. Trong êën tûúång
àêìu tiïn mâ bẩn tẩo ra cho
mổi ngûúâi ln cố nhûäng
àùåc àiïím mâ ai cng thđch.
- Tûâ 46 - 52: Bẩ n lâ
ngûúâi cố cấ tđnh mẩnh mệ,
lâm cho mổi ngûúâi khố cố
thïí qụn. Bẩn nhû sùén cố
mưåt sûác hêëp dêỵn lâm cho
ngûúâi múái quen, d gùåp lêìn
àêìu cng cố cẫm giấc bẩn
nhû mưåt ngûúâi bẩn thên
thiïët lêu ngây múái gùåp lẩi.
Nhûng cng nhiïìu khi bẩn
lâm cho ngûúâi khấc hiïíu
nhêì m , thûúâ n g thûúâ n g

nhûäng ngûúâi mâ bẩn khưng
thđch thò lẩi àïën lâm thên.
H.O
(st)

Gưỵ la,
sûå bïìn bó vơnh hùçng
Gưỵ la lâ hiïån thên ca sûå trûúâng tưìn, ca cấi àểp tûúãng
chûâng khưng bao giúâ mêët...
Rûâng Viïåt Nam phong ph cấc loâi hoa, cỗ vâ hâng vẩn
cấc loâi cêy. Vễ àểp ca rûâng nùçm trong cấi hoang sú vâ bđ êín
ca nhûäng hâng cêy, tấn lấ. Tûúãng chûâng khưng cố gò tưìn tẩi
mậi vúái thúâi gian, vúái sûå bïìn bó vơnh hùçng. Nhûng cấi tân phai
lẩi cố mưåt vễ àểp riïng khố trưån lêỵn. Nố dûúâng nhû lâ sûå bùỉt
àêìu mưåt cấi gò múái, thao thûác àïën vư têån. Nûúác chẫy àấ môn,
cêy cng bõ môn theo thúâi gian. Cố mưåt vïët thûúng úã thên cêy,
lêu ngây, vïët thûúng trúã thânh sểo gưỵ. Cûá nhòn vâo vïët thûúng
lâ biïët àûúåc tíi cêy. Àố cng lâ vïët lỵng àêìu tiïn trïn thên
cêy, vâ cố thïí tûâ àố hònh thânh nïn nhûäng nết lưìi, nết lộm mâ
ngây nay ngûúâi ta quen gổi lâ gưỵ la.
Gưỵ la àûúåc hònh thânh tûâ nhûäng loâi cêy cố lội cûáng, trẫi
qua bao sûå bâo môn ca mûa nùỉng. Tẩo hốa àïí lẩi trïn thên vâ
gưëc cêy nhûäng dấng vễ k diïåu mâ khưng bân tay vâ trđ tûúãng
tûúång nâo cố thïí lâm ra nưíi. Vễ àểp ca nố thêåt k lẩ, àố lâ vễ
àểp ca trúâi cho, lâ sûå bay bưíng k th. Tûâ nhûäng con la,
ngûúâi ta nghe thêëy tiïëng gổi ca rûâng, tiïëng xâo xẩc ca vôm lấ
vâ cẫm nhêån sêu sùỉc dêëu êën thúâi gian trïn mùåt gưỵ.
Mổi cấi sệ qua ài, con ngûúâi rưìi sệ trúã vïì vúái cất bi. Nhûng
gưỵ la lẩi bïìn bó mậi vúái thúâi gian, búãi gưỵ la lâ cấi cưët lội q
nhêët ca cêy. Cấi cêy khi chïët tûå nhiïn hay do nûúác cën mûa

trưi, phêìn cânh lấ, vỗ, nhûåa, thêåm chđ phêìn lúán thên thïí nố àậ
hôa vâo cất bi. Phêìn gưëc sệ bõ chưn vi dûúái lông àêët, dûúái àấy
sưng hâng trùm, thêåm chđ hâng nghòn nùm vêỵn tưìn tẩi.
Bûúác ra tûâ thïë giúái ca thiïn nhiïn hoang dậ, gưỵ la lẩi
nhêåp vâo cåc sưëng tinh thêìn ca con ngûúâi. La trûúâng tưìn
hún nhiïìu àúâi gưỵ thûúâng vâ vúái sûå bẫo vïå ca con ngûúâi, nố cố
thïí truìn àúâi, lâm sưëng dêåy nhûäng thúâi khùỉc thiïng liïng ca
cåc àúâi.

23


Thïë giúái nghïå thåt
Vễ àểp trûúâng tưìn ca la àùåc biïåt sưëng
àưång vâ tûúi thùỉm khi sấnh vúái hoa. Hoa lâ vễ
àểp mong manh, la lâ mẫnh vúä triïët lån cưí
kđnh ca rûâng. Chó cêìn mưåt cht ch lâ ta cố
thïí thêëy àûúåc sûå luën tiïëc, rung àưång, thò
thêìm, thưín thûác dûúâng nhû àïìu cố trong la.
Mưåt cåc sưëng êm thêìm, gúåi cẫm trong cấc
nhấnh khư gêìy gåc, chùçng chõt trïn khn
mùåt ca la. Khấm phấ ra vễ àểp ca la lâ
khấm phấ ra cẫ mưåt thïë giúái bđ êín ca thiïn
nhiïn.

khưng thïí ài tòm
thêëy cấi thûá hai
giưë n g thïë . Nế t
àưåc àấo khưng cố
phiïn bẫ n êë y

lâm cho nố thêëm
àêỵm chêët nghïå
thå t . Thiïn
nhiïn tẩo ra gưỵ
la lâ thưíi vâo nố
mưåt cåc sưëng dâi lêu, bêët têån.

Ưng Chu Vùn Hưìng, mưåt ngûúâi chúi la cố tiïëng
úã Hâ Nưåi, àậ kïí cho chng tưi nghe vïì cấi thúâi
“ngưå” la xa xûa ca mònh. “Tûâ khi côn nhỗ,
tưi thûúâng theo cha ưng vâ ngûúâi lâng ra sưng
Hưìng vúát ci rïìu (ci trưi nưíi) khi ma nûúác
lïn. Trong àưëng ci êëy, cấc c giâ ngưìi ngùỉm
nghđa vâ chổn ra nhûäng gưëc cêy, gưëc tre, nhûäng
hònh th k dõ cêët vâo gốc nhâ hay treo lïn gấc
bïëp. Khi rưỵi rậi, bïn êëm trâ, hổ cng nhau bân
lån, suy tû, dng cûa, àc thïm búát chi tiïët
rưìi àùåt tïn cho nố. Tûâ àố, nhûäng cấi tïn gưỵ la
àậ quen thåc vúái tíi thú tưi nhû: Thẩc Sanh
chếm mậng xâ, Thấnh Giống àấnh giùåc, Thấnh
Giống vïì trúâi, Sún Tinh Thu Tinh, Àẩi bâng
tung cấnh”...

Ngoâi thiïn nhiïn, la chó lâ nhûäng àưì bỗ,
vûúng vậi, vêåt vậ giêëu kđn mònh sau cấi nhòn
bẩc àậi ca ngûúâi àúâi. Trúã thânh vêåt trang trđ
trong nhâ, la lâ àẩi diïån cho rûâng, cho cấi uy
nghi, bïì thïë, cho vễ thêm trêìm ca lấ, ca cêy.
Nhiïìu ngûúâi thđch la vò tòm thêëy úã la nhûäng
nết nhên vùn, tòm thêëy cẫ sûå an i vâ sûác gúåi

vư biïn.

Cố thïí nối, gưỵ la nghïå thåt cố nết tûúng
àưìng vúái àiïu khùỉc, tẩc tûúång, song nố phong
ph, àa dẩng hún nhiïìu. Ưng Hưìng cho rùçng,
gưỵ la nghïå thåt trûúác hïët lâ mưåt mưn nghïå
thåt tưíng húåp. Dûåa trïn nhûäng hònh dẩng,
àûúâng nết tûå nhiïn ca cânh cêy, gưëc cêy, ngûúâi
nghïå nhên phẫi cố tay nghïì thúå mưåc, sau àố lâ
ốc thêím m vâ mùỉt nhòn ca ngûúâi àiïu khùỉc,
thïm búát chi tiïët cho tấc phêím sinh àưång, cố
hưìn. Cố àûúåc sûå àiïìu chónh ca bân tay con
ngûúâi, gưỵ la cố cåc àúâi thûá hai bïìn chùỉc vâ
cố nghơa hún, búãi lệ, nố mang nùång sûå gûãi
gùỉm tònh cẫm, hoâi niïåm, trđ tûúãng tûúång vâ
tònh u bïìn vûäng. Àiïìu k lẩ lâ chđnh nhûäng
thên gưỵ àậ khư ài vò thúâi gian, nhûäng thúá gưỵ
chïët lõm lẩi cẫm nhêån àûúåc nhiïìu nhêët sûå thay
àưíi ca thúâi tiïët, lc hanh hao hay êím ûúát tẩo
nïn cấi nhõp thúã lùång lệ lâm àểp thïm vễ kiïu
xa hay àâi cấc cho cấc thúá cêy.
Vễ àểp ca la khưng bao giúâ lùåp lẩi. Hònh
th ca nố àưåc nhêët vư nhõ. Cố mưåt àưì la nây

Thêåt khố hònh dung vinh quang ca mưåt
àúâi cêy, mưåt tíi àấ nhûng nhûäng vễ àểp thiïn
nhiïn tẩo ra ln khiïën ta thïm bêët ngúâ vâ
u qu. Trong khưng gian hâi hôa ca thiïn
nhiïn, gưỵ, hoa, àấ, nûúác ln qën quån bïn
nhau tẩo nïn sûå sưëng. Cố àấ, cố nûúác, cêy àûúåc

tưn lïn vễ xanh tûúi, khỗe khóỉn. Nhúâ àấ, nhúâ
nûúác, cêy tẩo nïn nhûäng nết la huìn bđ lûu
lẩi àïën ngân àúâi.
Chiïu Dûúng

tûúãng hay
Gâ mấi bân vúái heo rûâng:
- Tưi xin àûa ra mưåt phûúng thûác
húåp tấc: Chng ta sất nhêåp, sẫn xët mốn
thõt hun khối vâ trûáng trấng. Tưi cung cêëp
trûáng, anh cung cêëp mốn thõt hun khối.
Heo rûâng suy nghơ hưìi lêu rưìi trẫ
lúâi:
- Àố lâ tûúãng hay nhûng mâ... tưi
sệ chïët, côn cư vêỵn sưëng nhû thûúâng.

Àấp ấn cêu hỗi vïì Halloween (k trûúác)
1d, 2c, 3c, 4c, 5d, 6b, 7a, 8b, 9a, 10c

24