Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

A.PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài và mục đích thực hiện
Hiện nay di sản Văn hóa-Nghệ thuật Huế đang được tích cực bảo tồn,
trùng tu, tôn tạo và phát triển để phát huy những giá trị đích thực của nền Văn
hóa Huế. Di sản nghệ thuật tạo hình Huế giàu chất trang trí, phong phú về kĩ
thuật, chất liệu, độc đáo và tinh xảo, trong các loại hình chất liệu trang trí
Cung đình Huế chỉ có nghệ thuật trang trí pháp lam đã bị thất truyền, bí quyết
kĩ thuật truyền thống nên gặp nhiều trở ngại trong việc phục chế, phục hồi giá
trị. Nghệ thuật pháp lam Huế là một loại hình trang trí độc đáo quý hiếm,
trang nhã, màu sắc tươi sáng mà sang trọng, dễ tạo ấn tượng với người xem.
Thông qua chất liệu sơn mài truyền thống, chúng ta hãy thử tìm hiểu
thêm về hiệu quả của sự kết hợp giữa sơn mài và pháp lam. Khi được sử dụng
kết hợp với nhau, chúng sẽ tác động, bổ trợ qua lại về hiệu quả thị giác, đồng
thời làm tăng thêm giá trị bản chất của nhau. Pháp lam là một sản phẩm văn
hóa thế giới, khi lấy nó làm phương tiện cho tác phẩm, tôi cũng mong muốn
đem sơn mài đến với thế giới qua sự mới mẻ này. Đồng thời trả lời cho câu hỏi,
liệu sơn mài, một chất liệu truyền thống có thể thể hiện được những ngôn ngữ
nghệ thuật mới, có thể kết hợp với những loại hình nghệ thuật khác hay không.
Qua loạt tác phẩm tốt nghiệp hình thức pháp lam kết hợp với chất liệu
truyền thống sơn mài được sử dụng với mục đích nói lên nội dung tư tưởng,
đồng thời chứng tỏ cho người xem về một sự kết hợp độc đáo, mới mẻ, đầy
thuyết phục.
2. Phương pháp thực hiện
Để thực hiện đề tài này, người nghiên cứu phải kết hợp quan sát, ghi
chép, chụp ảnh tư liệu tại các công trình như Bảo tàng mỹ thuật Cung đình,
Đại Nội Huế lẫn một số hiện vật ở các tư gia và một số nơi mà hiện nay đang
1
Đoàn Thị Kiều Nhi

1


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

chế tác trùng tu kỹ thuật pháp lam, ví dụ công ty Pháp lam Thái Hưng tại
Huế, các hiện vật trong lăng tẩm nhằm hiểu sâu hơn tính chất đặc thù của chất
liệu pháp lam. Song song đó chúng tôi cũng nghiên cứu về chất liệu sơn mài
với mục đích kết hợp chúng sao cho hợp lý. Ngoài ra tư liệu cần là kí họa
hình dáng các thiếu nữ Huế xưa, tìm kiếm chân dung Phi tần các thời Vua
Chúa, tham khảo các tư liệu trên các trang Champleve’ enamelling,
khamphaHue.com, www.hueworldheritage.org.vn, một số sách tham khảo...
Cuối cùng với sự hướng dẫn của giáo viên, tôi đã vận dụng những gì được
học tập áp dụng vào bài tốt nghiệp này thông qua quá trình thực nghiệm và
thực hành. Mặc dù còn có nhiều thiếu xót, vụng về trong cách trình bày không
thể tránh khỏi, dù kết quả tìm hiểu còn hết sức nhỏ bé so với những nghiên
cứu, những tác phẩm của các họa sĩ đi trước, nhưng đây là những tìm tòi của
tôi trong quá trình học hỏi ấy.
3. Phạm vi nghiên cứu
Nhìn chung hai chất liệu này đã phát triển từ rất lâu ở Việt Nam, tuy
nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu về sự kết hợp giữa chúng với nhau,
vì vậy đòi hỏi người nghiên cứu không chỉ tìm hiểu, thực hiện mà còn phải
dựa trên thực tiễn kết hợp tư liệu để bình luận tổng hợp. Mặt khác nhằm bổ
sung cho khóa luận các kinh nghiệm thực hành kỹ thuật thể hiện sự kết hợp
giữa sơn mài với pháp lam. Với điều kiện chưa cho phép và phương tiện
nghiên cứu còn hạn hẹp chưa đi sâu được trong thể nghiệm và ứng dụng,
trong phạm vi bài khóa luận này, công trình chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu
có tính chất cơ bản bước đầu thử tìm hiểu, nghiên cứu về sự kết hợp giữa hai
chất liệu sơn mài và pháp lam để tìm ra cái ưu cái nhược nhằm thực hiện tốt
nhất tác phẩm của mình và mong sẽ phát triển nó sau này nếu có thể.


2
Đoàn Thị Kiều Nhi

2


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

B.PHẦN NỘI DUNG
I. Giới thiệu khái quát về chất liệu sơn mài và pháp lam
I.1. Chất liệu sơn mài
I.1.1. Vài nét lịch sử phát triển ngành nghề sơn mài Việt Nam
Sơn mài VN có một lịch sử dài lâu trước khi hội hoạ giá vẽ Châu Âu
có mặt ở VN. Trong các đình chùa Bắc Bộ, điều làm nên sự lộng lẫy trang
trọng nơi linh thiêng chính là chất liệu sơn mài.
Nhưng để có một đời sống mỹ thuật sơn mài như một tác phẩm nghệ
thuật riêng biệt thì lại phải kể đến khi những hoạ sĩ khoá đầu của Trường Mỹ
thuật Đông Dương.
Các bậc "trưởng lão" của mỹ thuật nước nhà đã nhìn ra ngay được
chất liệu quý báu thuần Việt để làm nên những tác phẩm theo chuẩn mực
thẩm mỹ của hội hoạ phương Tây. Hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí có lẽ là người
thành công nhất trong cuộc cách tân này.
Sơn mài trong hội hoạ có cái ưu thế mà không một chất liệu nào có
được, đó là tính ước lệ rất cao mặc nhiên được công nhận. Nếu không phải là
sơn mài với độ sâu và trong của nó thì sẽ rất khó chấp nhận khi cả một mảng
trời trong tranh chỉ một màu đen hoặc đỏ của sơn ta.
Sơn mài gồm 3 phần: Màu, chất liệu vẽ, chất kết dính. Màu truyền
thống có sơn then, son trai, son tươi, son thắm, son nhì, vàng bạc dát mỏng
rây nhỏ. Chất kết dính là sơn ta được chế biến thành sơn nhựa còn gọi là cánh

gián. Dùng sơn cánh gián pha với màu để vẽ các hoạ tiết, cuối cùng là mài.
Đầu những năm 30, hoạ sĩ Trần Quang Trân đã có những thí nghiệm
mò mẫm, rồi Lê Phổ, Mai Trung Thứ cũng thể hiện lối vẽ sơn ta nhưng phần
3
Đoàn Thị Kiều Nhi

3


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

màu sơn không mài được. Hoạ sĩ Lê Quốc Lộc bậc thầy của sơn mài Việt
Nam nhớ lại: “Vào năm 1932, người đã tìm ra cách mài được tranh vẽ bằng
sơn ta là hoạ sĩ Trần Văn Cẩn phối hợp với bác phó sơn Đinh Văn Thành. Hai
người qua nhiều lần thể nghiệm đã khám phá ra cách nấu sơn cánh gián có
pha nhựa thông chứ không pha dầu trẩu để có thể cùng mài được với sơn then
vốn đã pha nhựa thông từ xưa. Như vậy cả hai thứ sơn đều có độ dính như
nhau, có sức bền chắc chịu được sức mài của hòn đá mài.
Trong buổi ban đầu ấy sơn mài xuất hiện qua tài năng của các hoạ sĩ
đã sử dụng các hình thức trang trí trích đoạn từ các hoạ tiết xưa xung quanh
bốn màu sắc chính: Đen (then), Đỏ (son), Vàng (vàng quỳ), bạc (quỳ) và mài,
đánh bóng cho phẳng nhẵn. Và sơn ta bước đầu đã đóng góp vai trò như một
chất liệu hội họa vào đầu thế kỷ 20 ở Việt Nam.
Từ những bức tranh mang tính hàn lâm của Nguyễn Gia Trí với những
tà áo dài được dát bằng vỏ trứng, người xem vẫn cảm nhận được cái lấp lánh
huyền ảo của phong cách ấn tượng chủ nghĩa.
Những tác phẩm về sau này của thế hệ kế tiếp với phong cách biểu
hiện hoặc trừu tượng đi nữa, các hoạ sĩ đã biết khai thác đến triệt để tính ước
lệ của sơn mài, đủ để chuyên chở trọn vẹn những ý tưởng của mình.
Vốn cổ của cha ông, nếu không cho nó một đời sống khác thì vĩnh

viễn chỉ là những di vật, rồi sẽ phai mòn theo năm tháng. Tạo dựng một dòng
chảy mới, đó chính là cách gìn giữ tốt nhất. Điều đó sẽ đúng với tất cả các
loại hình nghệ thuật truyền thống.
I.1.2 Giới thiệu một số màu sắc sơn mài
Qua những sản phẩm bằng sơn ngày xưa để lại như các đồ thờ, tượng
thờ, hoành phi câu đối và các đồ dùng hằng ngày như tráp quả, cơi trầu, thúng
khảo, khay hộp...ta nhận thấy màu sắc biểu hiện chỉ vẻn vẹn có đen đỏ, vàng
4
Đoàn Thị Kiều Nhi

4


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

bạc phủ hoàn kim và ít nhiều xà cừ. Màu kể ra tuy ít những bản thân từng
màu đã độc đáo về chất liệu, lộng lẫy về sắc độ, lại hài hòa với nhau làm cho
các sản phẩm rạng rỡ, sang trọng.
Màu đen là màu của bản thân chát sơn đen, bóng tua sâu màu, ít có
thứ sơn đen nào sánh kịp.
Màu đỏ đủ các gam từ sẫm đến tươi, là chất bột son đỏ chế biến từ
“thần sa” ra.
Màu vàng, màu bạc là vàng bạc kim loại dát mỏng, thếp vào hàng sơn
trông quý vô cùng.
Vàng son có nhiều sắc thái. Có cái vàng son sạch sẽ óng ánh. Có cái
vàng son âm trầm. Có cái vàng son đã bị phôi pha – do thời gian hay do bàn
tay hữu ý của người nghệ sỹ sơn mài.
Những họa sỹ mới nhập môn thường bị thu hút bởi vẻ vàng son óng ánh.
Phải là bậc thầy của sơn mài mới ưa dùng vàng son âm trầm, vàng
son phôi pha, và biết dùng thế nào cho phù hợp và sang trọng. Đó là những

người khéo léo, phần nào nương nhờ được vào hai chất liệu không thể kiểm
soát và làm chủ: ánh sáng và thời gian.
Nhưng Nguyễn Gia Trí là ngoại lệ. Với sơn mài, ông làm chủ được cả
ánh sáng và thời gian. Từ một cái tứ đã sáo mòn là vàng son và phôi pha,
Nguyễn Gia Trí đã nâng lên thành tư tưởng của sơn mài.
Đó là những màu cơ bản áp dụng trong các giai đoạn trước, biểu hiện
rõ nét nhất đặc điểm của màu sắc dân tộc trong ngành nghề này. Tuy nhiên
ngày nay với sự tìm tòi sáng tạo của người họa sĩ màu sắc trong sơn mài càng
thêm phong phú, đa dạng.( hình 1)
I.1.3. Những phá cách, những biến tấu và ứng dụng của nó trong môi
trường cuộc sống đương đại
5
Đoàn Thị Kiều Nhi

5


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Sản phẩm sơn mài ngày nay là sự kết hợp giữa Đông và Tây. Vật
dụng sơn mài thích hợp với mọi không gian nội thất. Từ chất liệu cổ điển
nhưng khoác lên mình những hình hài mới, các sản phẩm sơn mài ngày nay,
đặc biệt là vật dụng bài trí, thể hiện một cái nhìn mới, giàu xúc cảm trong
không gian nội thất.
Sự sang trọng, kiểu dáng tinh tế, màu sắc trang nhã, mang đậm chất
dân tộc đã thổi hồn vào các vật dụng sơn mài một vẻ đẹp huyền bí, mang hơi
thở của phong cách Á Đông. Đây là khuynh hướng thiết kế hiện đại và thời
trang đang được nhiều gia chủ lựa chọn trong bài trí nội thất.
Phong cách sơn mài ngày nay rất sang trọng nhưng vẫn gần gũi, đơn
giản và tiện dụng. Chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp sản phẩm sơn mài từ

những vật dụng đơn giản như bình cắm hoa, tô, bát đến các sản phẩm mang
tính công nghiệp như bàn, ghế, tủ, giường... ( hình 2)
Các vật dụng ấy không chỉ phổ biến rộng rãi ở châu Á, nó còn tìm
được sự đồng điệu trong các kiểu dáng phương Tây. Đó là những bộ bàn ghế,
kệ ti vi, tủ áo hoặc các sản phẩm trang trí ... với đường nét vuông vức nhưng
trông vẫn mềm mại và sang trọng trong "màu áo" sơn mài.
Các gam màu thời trang như cam, đỏ, vàng, xanh non hay tông đen,
trắng, bạc, đỏ truyền thống được sử dụng phổ biến và mạnh tay hơn, làm cho
dòng sản phẩm này trở nên đa dạng và phong phú. Khởi nguồn của các sản
phẩm sơn mài thường dùng để trang trí, nhưng với khuynh hướng sản xuất
công nghiệp ngày nay, các sản phẩm gia dụng cũng ứng dụng được kỹ thuật
sơn mài. Tuy nhiên, việc bảo quản mặt hàng này đòi hỏi phải cẩn trọng và
chuyên biệt.

6
Đoàn Thị Kiều Nhi

6


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Vật dụng sơn mài có thể thích hợp với mọi không gian: Từ căn phòng
hiện đại với những mảng khối và màu sắc ấn tượng, không gian thể hiện các
họa tiết hoa lá của trường phái cổ điển cho đến ngôi nhà Việt đặc trưng.
Lý giải cho điều này chính là chất liệu đặc trưng của sơn mài với lớp
áo bóng bên ngoài sản phẩm, nó "khoác" lên cho vật dụng một nước men đẹp.
Đặc biệt, với phong cách nội thất đương đại thuộc trường phái tiết giản, "tiếng
nói" của sơn mài trong trẻo và ấn tượng hơn cả. Không gian bài trí đơn giản
ấy sẽ tôn vinh lên nét đẹp của sơn mài.

Chất liệu truyền thống trong tay nghệ sĩ đã thành ngôn ngữ nghệ thuật
linh động phô diễn được cảm xúc phong phú trước các đề tài ngày càng mở
rộng. Dựa trên nền tảng mà thế hệ họa sĩ đi trước đã đặt nền móng, các thế hệ
họa sĩ sau này đã tiếp tục tìm tòi những kỹ thuật mới, cũng như đề tài và cách
thể hiện mới bên cạnh dòng tranh hiện thực
I.2. Chất liệu pháp lam
I.2.1 Khái niệm sơ lược về thuật ngữ Pháp lam
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng danh từ Pháp lam xuất xứ từ chữ FaLang mà người Trung Hoa thường chỉ một loại đồ đồng tráng men do các nhà
truyền giáo Tây phương hướng dẫn họ sản xuất.Người Trung Hoa với mặt
chữ là Pháp-Lang thường đọc là Fả-Láng khi được du nhập vào Việt Nam thì
được đổi là Pháp lam, vì chữ Lang có âm vẫn giống chữ Lan_trong tên của
Chúa Nguyễn Phúc Lan (1635 – 1648) được cho là khỏi phạm húy (?).
I.2.2. Nguồn gốc xuất xứ pháp lam
Kỹ nghệ Pháp lam bắt nguồn từ Châu Âu và đã phát triển rực rỡ từ thế
kỷ 13 đến thế kỷ 18. Các sản phẩm Pháp lam chủ yếu chỉ phục vụ Cung đình
và các gia đình quyền quý. Khoảng đầu thế kỷ 13 kỹ nghệ này du nhập vào
7
Đoàn Thị Kiều Nhi

7


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Châu Á, chủ yếu là ở Trung Quốc và Nhật Bản. Trung Quốc nổi tiếng với kỹ
thuật chế tác Kháp Ty Pháp lam, Họa Pháp lam và đến bây giờ vẫn là niềm tự
hào của người dân Trung Quốc, Nhật Bản lại phát triển theo hướng khác và
nổi tiếng với kỹ thuật Thấu Minh Phám Lam. Ở Việt Nam, kỹ thuật này du
nhập vào đầu thế kỷ 19 do vua Minh Mạng đưa một số công nhân Việt Nam
sang học nghề chế tác Pháp lam ở Trung Quốc, xưởng chế tác Pháp lam ở

Việt Nam được đặt tên là Pháp Lam Tượng Cục.
Thật sự nguồn gốc xa xưa pháp lam đã xuất hiện ở thời cổ ðại tiền AiCập cách ðây 4000-5000 nãm, nhiều ðồ trang sức pháp lam ô hộc gắn ðá quý.
Các màu được dùng trong những sản phẩm thủy tinh hay men thường là
những màu ngọc lam, màu vàng nhạt, màu xanh sẩm, đây là những màu rất
quý và có giá trị biểu tượng vào thời đại PHARAON.
Pháp lam Huế thực sự độc đáo với những mảng phù điêu, những mảng
tranh lớn trang trí cho công trình, màu sắc tươi tắn, cường độ mạnh với các
tông màu bổ trợ, tương phản do những nghệ nhân Việt Nam thực hiện đầy
sáng tạo và biểu cảm.
Trang trí pháp lam Huế chỉ tồn tại hơn nửa thế kỷ từ thời hưng thịnh
của nhà Nguyễn dưới triều Minh Mạng đến triều Tự Đức, dần dần bị thất
truyền và tàn lụi cùng với chế độ phong kiến nhà Nguyễn suy vong bởi thực
dân Pháp bắt đầu xâm chiếm nước ta. Lò xưởng tượng cục Pháp lam không
thể sản xuất được nữa, khác hẳn với các chất liệu khác như nghề chạm khắc
gỗ, nề ngõa, khảm sành sứ, sơn son thếp vàng...vẫn được tiếp tục phục vụ
trang trí trong nghệ thuật cung đình dưới các triều đại các vua Nguyễn về sau.
Nhưng những sản phẩm Pháp lam còn tồn đọng ở kho Nội vụ (nay là trường
Đại Học Nghệ Thuật Huế) đã được sử dụng để trang trí tu bổ các lăng tẩm
đền điện, đặc biệt ở điện Ngưng Hy lăng Đồng Khánh và xuất hiện ở lăng
Kiên Thái Vương nhiều sản phẩm pháp lam dưới triều vua Đồng Khánh.
8
Đoàn Thị Kiều Nhi

8


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Sau gần 150 năm tồn tại, dù thời tiết mưa nắng cho đến ngày nay
những bức pháp lam đồ trang trí màu sắc vẫn tươi, men vẫn còn bám cốt đồng

ngoại trừ những bức pháp lam ở các nghi môn bị mất mác hoặc do thiên nhiên
và chiến tranh tàn phá. Điều đó chứng tỏ rằng chất liệu trang trí pháp lam là
một loại hình quý hiếm có giá trị nghệ thuật lẫn kỹ thuật chất liệu.
Pháp lam Huế thật sự đã do những nghệ nhân Việt Nam được các
nghệ nhân Trung Quốc truyền thụ, song họ đã sáng tạo vật chất riêng biệt
mang sắc thái của dân tộc mình, khác với pháp lam Trung Quốc là sắc độ đậm
nhạt mờ ảo do phương pháp vẽ trực tiếp và mang tính biểu cảm tạo hình có
giá trị thẩm mỹ cao.
I.2.3 Giới thiệu các loại hình pháp lam
Từ xưa, sản phẩm được chế tác bởi các nghệ nhân, bằng cách tráng
men nhiều màu lên trên bề mặt một số kim loại quý như vàng, bạc, đồng…
Đó là sự phối hợp khéo léo giữa cách thức điều chế các loại men với kỹ thuật
đúc, gò, hàn cốt kim loại và nung nấu sản phẩm.
Dựa vào phương pháp chế tạo thai cốt và kỹ thuật thể hiện men màu,
họa tiết, có thể chia chế phẩm pháp lam thành 4 loại:
1. Kháp ti pháp lam (pháp lam ô hộc):
Pháp lam làm theo kiểu ngăn chia ô hộc. Chế tác bằng cách dùng
những sợi tơ đồng mảnh và nhỏ kết thành các hoạ tiết gắn lên cốt bằng đồng.
Sau đó, đổ đầy men pháp lam nhiều màu lên phần trong và phần ngoài các ô
trang trí ấy rồi đưa vào lò nung đốt nhiều lần, cho đến khi bên ngoài sản phẩm
phủ lên men pháp lam với độ dày thích hợp. Mài nhẵn và mạ vàng (nếu có)
các đường chỉ đồng là khâu cuối cùng, hoàn thành sản phẩm.( hình 3)
2. Họa pháp lam:

9
Đoàn Thị Kiều Nhi

9



Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Pháp lam làm theo kiểu vẽ trên nền men như các tác phẩm hội họa
(Painted enamel), kiểu này được phát minh ra tại thị trấn Limoges của Pháp
trong thế kỷ 15. Hoạ pháp lam là kỹ thuật dùng men pháp lam một màu quét
trực tiếp lên cốt kim loại. Theo màu sắc thiết kế của hoa văn, dùng men pháp
lam vẽ nên các họa tiết, sau đó đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao. Sản phẩm sau
khi đưa ra khỏi lò được mài bóng để hoàn chỉnh.( hình 4)

10
Đoàn Thị Kiều Nhi

10


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

3. Tạm thai pháp lam:
Pháp lam có cốt được chạm trổ (champleve). Phương pháp chế tác
giống Kháp ti pháp lam, chỉ khác ở chỗ hoa văn tô điểm bên ngoài, cốt sản
phẩm, được khắc lõm xuống khiến đường viền hoa văn nổi lên. Ở phần lõm
này được phủ đầy men pháp lam, sau khi nung đốt thì đem mài bóng để hoàn
thiện. Các đường nổi trên sản phẩm Tạm thai Pháp lam tuy rắn rỏi nhưng đạt
được sự trang trọng mà mộc mạc trong nghệ thuật.(hình 5)
4. Thấu minh pháp lam:
Pháp lam có phủ lớp men trong bên ngoài. Thấu minh pháp lam chỉ
tráng men pháp lam trong suốt lên cốt bằng vàng, bạc hoặc đồng sau khi được
chạm nổi, khắc chìm, rồi đem nung là hoàn thành. Cốt hoa văn được chạm nổi
hoặc khắc chìm, đôi khi các đường nét hoa văn chạm khắc này được thiếp
vàng, bạc, hiện rõ xuyên qua lớp men pháp lam một màu như: vàng, lục, lam,

tím… Loại hình pháp lam này lợi dụng tính chất của lớp men trong suốt hoặc
trong mờ để biểu thị sự biến đổi của đồ án hoa văn do độ sáng tối, đậm nhạt
mà có.(hình 6)
Ngoài ra còn có Pháp lam dùng trong trang trí ngoại thất các cung
điện triều Nguyễn: Loại hình này thường thấy trên các bờ nóc, bờ quyết, cổ
diềm tại các cung điện điển hình như ở điện Sùng Ân (lăng Minh Mạng); điện
Biểu Đức (lăng Thiệu Trị); điện Hòa Khiêm (lăng Tự Đức); điện Thái Hòa
(Đại Nội) và các nghi môn ở các lăng trên cũng như khu vực Đại Nội.
Pháp lam dùng trong trang trí nội thất: Đó là những hoành phi, câu
đối, bình, choé…
Pháp lam gia dụng và pháp lam tế tự: Hiện vật nhóm này bao gồm các
đồ dùng trong việc tế tự như lư hương, quả bồng, chân đế quả bồng, cơi
trầu… và các đồ gia dụng như khay trà, tô, bát, tìm đựng thức ăn.
11
Đoàn Thị Kiều Nhi

11


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

I.2.4. Tính chất biểu cảm của pháp lam
Màu sắc tươi sáng rực rỡ, thanh nhã quý phái đầy rung cảm cho
người thưởng ngoạn luôn bị thu hút thị giác khi đứng trước những công trình
kiến trúc cũng như những vật dụng quý giá có trang trí pháp lam. Trên cơ sở
những màu phổ biến trong pháp lam như xanh ngọc, xanh da trời, xanh phỉ
thúy, đỏ thắm, đỏ tía....mang sắc thái trung hòa, tương đồng, dịu mắt không
sặc sỡ lòe loẹt, không đối chọi mãnh liệt như trong tranh dân gian hay một số
màu sắc trong khảm sành sứ, biểu lộ sự quý phái phù hợp với thị hiếu trí mỹ
dục tế nhị quý giá của con người xứ Huế. Sự hài hòa của màu sắc pháp lam

được tạo ra khi các sắc màu thuần chất được làm dịu đi và cường độ giảm bớt.
II. Hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam
II.1. Hiệu quả về chất
Về chất liệu chúng khác xa nhau, một bên là vóc được ép từ ván và
vải, một bên là kim loại, tuy nhiên khi đặt chúng cạnh nhau tạo nên một sự
hòa quyện khá ăn nhập. Để đứng cạnh nhau theo một khía cạnh chủ nghĩa đơn
thuần, thì giữa sơn mài với pháp lam sẽ có sự khập khiểng về bản chất nhưng
lại hết sức hòa nhập về sự biểu hiện. Sơn mài chứa đựng nhiều yếu tố: vừa
giàu tính tượng trưng, trang trí, vừa trừu tượng xen lẫn có hình, đem lại cho ta
những rung cảm thẩm mỹ đặc biệt, đa tầng. Có gì đó rất thân quen ở một đời
sống nội tâm sâu sắc, trầm lặng, hay một thế giới tâm linh thấm đậm bản sắc
văn hóa truyền thống. Và có gì đó cũng rất mới mẻ ở các bảng màu tươi sáng,
quí hiếm, ở cách diễn đạt linh hoạt, ở ngôn ngữ đồ họa khúc chiết, mạch lạc,
mang tinh thần hiện đại trên sơn mài. Thì ở pháp lam cũng vậy, tính trang trí
cao, sắc xảo, tinh tế, màu sắc tươi sáng và đậm màu truyền thống Huế...Tính
chủ động hay ngẫu nhiên trong công nghệ vẽ men trên cốt đồng, độ nung
nóng chảy cũng tạo sự đậm nhạt lung linh gợi cảm, tinh tế tỉ mỉ trong mảng
12
Đoàn Thị Kiều Nhi

12


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

màu sắc chắc khỏe không tạo sự khô cứng, tạo giá trị thẩm mỹ và dễ dàng hòa
nhập với sơn mài...
Vậy thì hai ngôn ngữ này có thể có được sự kết hợp một cách trọn vẹn
hay không? Câu trả lời là chúng hoàn toàn có thể, đó là một sự gặp nhau,
cộng hưởng mang lại một cái đẹp sâu sắc, nâng cao vẻ đẹp truyền thống.

II.2. Hiệu quả về màu sắc
Một yếu tố quan trọng gây cảm xúc mạnh cho người xem là màu sắc
pháp lam tươi sáng, lộng lẫy, trang nhã mà hấp dẫn độc đáo. Đặc trưng nổi
bật nhất của pháp lam là tính chất tương phản của màu sắc có nghĩa là đối
chọi giữa màu nóng và màu lạnh. Tính tương phản của màu sắc pháp lam
mang tính tương đồng, thuận mắt, nhẹ nhàng, tươi mát gợi tính nhu ở cường
độ vừa phải gây sự hấp dẫn khác với sự tương phản mạnh với đỏ gắt bởi bút
pháp mãnh liệt của các họa sĩ phương Tây.
Pháp lam chứa đựng tính chất biểu cảm với nhiều biến thể hòa sắc
khác nhau như màu xanh có xanh ngọc, xanh da trời, xanh phỉ thúy, xanh sẩm
– bên cạnh màu đỏ có đỏ thắm, đỏ tía, tím đỏ, hồng đậm, hồng nhạt – màu
vàng có vàng đất, vàng chanh, vàng tươi, vàng cam – màu lục có lục sẩm, lục
xanh, lục lá mạ, lục tươi... Trong khi đó bảng màu sơn mài có phần hạn chế
không thể so sánh được với bảng màu của các chất liệu khác về sự phong phú.
Nhưng ngược lại, bảng màu sơn mài cũng có những mặt mạnh riêng nhờ đặc
tính kĩ thuật của chất liệu biến cái hạn chế thành ưu điểm, màu tuy sẩm lại
nhưng tạo được chiều sâu, ánh sáng trong từng mảng màu độ bão hòa cao,
nhờ vậy khi phối hợp sơn mài với pháp lam, chúng bổ sung cho nhau và tùy
cách phối màu khéo léo của họa sĩ tác phẩm sẽ thêm phần tinh tế mà hòa
quyện vào nhau. Với sắc màu của pháp lam trên sơn mài, điều mà họa sĩ cần
lưu ý là độ sáng mạnh của pháp lam tương phản với độ thâm sâu của sơn mài,
vì vậy họa sĩ cần tính trước để điều chỉnh sao cho hợp lý. Tuy nhiên ưu điểm
13
Đoàn Thị Kiều Nhi

13


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam


của sự kết hợp này là độ sáng trong và mềm mại của pháp lam thì sơn mài
khó thực hiện, sử dụng pháp lam trên sơn mài giúp cho họa sĩ chủ động hơn
về độ sáng tối, tương phản...
II.3. Hiệu quả về thẩm mỹ
Với các chi tiết nhỏ nghiêng về tả, vờn khối như hình hoa văn, rồng
phụng, thì pháp lam đạt được hiệu quả mà chất liệu sơn mài không làm được.
Trong những sản phẩm pháp lam sự linh diệu tuyệt tác từ màu sắc tới đường
nét, mảng khối linh hoạt sống động đầy sự truyền cảm cho người xem. Nhìn
chung về mặt tổng thể, pháp lam đi cùng sơn mài tạo nên hiệu quả rất sang
trọng, chúng hỗ trợ cho nhau nâng cao tính thẩm mỹ trong tranh cũng như các
đồ mỹ nghệ Cung đình. Mặt khác, khổ đồng có chiều rộng hạn chế, tầm 6080cm nên không thể vẽ một tác phẩm pháp lam to theo kích thước chiều rộng
quá 60-80cm (trừ trường hợp ghép nối tranh), ngược lại tranh sơn mài có thể
làm bằng những kích thước lớn hơn, vì vậy kết hợp pháp lam và sơn mài cho
ta khả năng sáng tạo những tác phẩm có kích cỡ to hơn.
Pháp lam với chức năng thẩm mỹ và thực dụng nhưng giá trị thẩm
mỹ nghệ thuật là trọng tâm đã tạo nên sức sống bền vững quý giá với những
đặc thù, tính chất biểu cảm, tính tượng trưng cao trên cơ sở triết lý phương
Đông sâu sắc, cũng như tính chất tạo hình tuyệt mỹ từ đường nét, mảng khối
và bố cục chặt chẽ linh hoạt, một số vật dụng tạo dáng độc đáo, nổi bật nhất
vẫn là màu sắc sang trọng quý hiếm đã vận dụng ngũ sắc phương Đông vào
pháp lam Huế.
III. Vận dụng sự kết hợp chất liệu sơn mài với pháp lam trong tác phẩm
tốt nghiệp “Cung phi 3” và “Cung phi 4”
III.1. Kỹ thuật kết hợp 2 chất liệu

14
Đoàn Thị Kiều Nhi

14



Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Lấy cảm hứng từ những bộ trang phục cung đình triều Nguyễn,
tôi xây dựng tác phẩm của mình là hình tượng cung phi trong không gian lộng
lẫy hoàng triều với sắc thái cô đơn, màu sắc chủ đạo là gam đỏ nâu của sơn
mài. Pháp lam được sử dụng trên các bình chóe, cánh quạt, họa tiết hoa văn
trên áo để làm nổi bật trọng tâm.
Khi nói đến “sơn mài”, “sơn dầu” hay “lụa” là đang đề cập đến mặt
chất liệu của một bức tranh. Chất liệu trong hội họa cũng là một nhân tố quan
trọng ảnh hưởng đến nội dung của tranh, đó có thể là ý trong tranh, phong
cách hay hình thức thể hiện. Việc tìm hiểu quy trình vẽ tranh của một chất
liệu, ở đây là sơn mài kết hợp pháp lam, ngoài việc để biết các công đoạn từ
khởi đầu đến kết thúc cũng có thể giúp người thưởng ngoạn hình dung ra sự
tác động hay ảnh hưởng như thế nào của một loại chất liệu đặc thù đến phong
cách tạo hình của mỗi nghệ sỹ.
Trong tác phẩm của mình, ngoài những giai đoạn, phương pháp kỹ
thuật truyền thống của chất liệu sơn mài. Tôi kết hợp với một vài kỹ thuật
khác nhằm tạo điểm nhấn cho tác phẩm, làm phong phú thêm biểu chất trong
tranh như bắt sợi chỉ đồng trên các hoa văn, dán bạc tạo độ sáng óng ánh tạo
hiệu quả thú vị về thị giác, đồng thời tăng hiệu quả biểu hiện cũng như làm
dày thêm độ biểu cảm cho tác phẩm.
Khi bắt đầu thực hiện loạt tác phẩm, tôi phải nghiên cứu kĩ 2 loại chất
liệu này và nhận thấy gam màu của pháp lam chủ yếu là rực rỡ, hòa sắc êm
nhã, trong khi đó màu của sơn mài lại tối và đằm.Vì vậy tôi sử dụng màu
pháp lam theo gam tối, phủ men màu trên cốt đồng 2 lần và nung 2 lần nhằm
tăng độ sâu và giảm cường độ sáng của pháp lam, đồng thời dán bạc trên vóc
để nâng thêm độ sáng trong cho chất liệu sơn mài. Như vậy chúng gần như có
thể hòa quyện vào nhau mà không bị tương phản mạnh. Với những xử lý kỹ
thuật táo bạo trong từng giai đoạn, qua đây tôi mong muốn thể hiện khao

15
Đoàn Thị Kiều Nhi

15


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

khát, đam mê với sơn mài qua sự kết hợp giữa các chất liệu truyền thống mà
hiện đại, tinh tế.
III.2. Quy trình thể hiện pháp lam trên vóc sơn mài
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Can hình cần vẽ pháp lam lên cốt đồng
Cắt miếng đồng đã được can
Ngâm axit loãng cho đồng oxi hóa và trở nên sạch
Nung ở nhiệt độ cao để oxi hóa lần nữa
Tráng men trắng trên miếng đồng và nung ở 1084 độ C
Phủ men màu, tạo hình và nung lần cuối
Đục lõm vóc vừa với miếng pháp lam vừa nung
Dán pháp lam trên vóc sơn mài bằng keo A-B
Cuối cùng là vẽ sơn mài và hoàn thiện tác phẩm

III.3. Hiệu quả thẩm mỹ của loạt tác phẩm
Sử dụng kết hợp 2 chất liệu này làm cho các tác phẩm của tôi thêm
phần sang trọng, phù hợp với đề tài mà tôi đã chọn. Gam màu chủ đạo của tác
phẩm vẫn là những sắc độ quen thuộc của sơn mài, đó là đen, đỏ, vàng, xanh
lam, xanh lục. Bên cạnh đó là biểu chất cổ điển trong sơn mài như bạc với
màu sắc hết sức phong phú. Trên áo của Cung phi, những họa tiết phụng
hoàng và cổ áo tôi sử dụng chất liệu pháp lam, song song đó màu sơn mài
được dán bạc và tạo chất nhằm diễn tả được độ óng ánh, sang trọng, vương
quyền của trang phục triều đình. Màu sắc được xử lý trong tác phẩm ngoài
hiệu quả đạt được về thị giác, còn giúp người xem có được sự tiếp cận nhanh
chóng với chất liệu truyền thống qua một chủ đề không mới nhưng rung cảm,
quyền quý của chốn thâm cung vương giả với tính biểu đạt cao.
Những sắc độ, mảng màu trong tranh như quyện vào nhau, làm nổi bật
nhau, càng làm trang trọng bản chất chất liệu. Điểm ưu của sơn mài khi kết
hợp pháp lam là chủ động trong xử lý sáng tối tạo trọng tâm và làm tác phẩm
trở nên sinh động, bắt mắt. Tất nhiên khuyết điểm là tính chủ động chỉ đạt
được khi tác phẩm thực hiện đúng với bản phác thảo màu, vì quy trình thực
16
Đoàn Thị Kiều Nhi

16


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

hiện của 2 chất liệu là từ pháp lam đến sơn mài, màu sắc trong sơn mài
thường bị tối sẫm, nếu màu sắc trên pháp lam vẽ quá sáng mà không tính toán
thì dễ dàng bị tương phản với sơn mài. Tuy nhiên để xử lý chúng, ta cần vẽ và
nung pháp lam qua 2 hoặc 3 lớp. Ngoài ra, trong loạt tác phẩm sợi chỉ đồng
được dán theo hình ô-van chữ thọ, hoa văn hoa lá trên cửa tạo điểm nổi bật và

lạ mắt, càng tăng thêm sự phong phú đa dạng trong biểu chất.
Chính những họa tiết pháp lam trên sơn mài làm cho loạt tác phẩm của
tôi đạt hiệu quả như mong muốn, nâng cao vẻ đẹp quyền quý, sang trọng.

17
Đoàn Thị Kiều Nhi

17


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

C. PHẦN KẾT LUẬN:
Đây là những tác phẩm với một hình thức thể hiện mới lạ, độc đáo kết
hợp thực sự đặc sắc giữa hai chất liệu truyền thống, từ đó làm tăng giá trị bản
chất của nhau. Với loạt tác phẩm vừa qua đã cho tôi cơ hội hiểu thêm về một
chất liệu đã có từ lâu chủ yếu dùng phục vụ các đời Vua chúa triều Nguyễn.
Qua đó tôi cũng cảm thấy sự kết hợp giữa chất liệu truyền thống với chất liệu
Cung đình là rất thú vị, mới mẻ và gây nhiều hứng thú. Tôi mong muốn sau
khi được tốt nghiệp và trở thành một họa sĩ, sẽ có thêm nhiều kinh nghiệm để
nghiên cứu học hỏi và thử sức mình với nhiều loại chất liệu hơn nữa nhằm
phục vụ tính thẩm mỹ riêng tôi cùng các giới yêu mỹ thuật.
Nói về hình thức nghệ thuật, nội dung tác phẩm không thể không nói
đén kỹ thuật và kỹ xảo, mỗi chất liệu điều có một thế mạnh cũng như một vẻ
đẹp đặc thù và đòi hỏi một kỹ thuật riêng biệt.
Với chất liệu sơn mài ngoài giá trị về nội dung tư tưởng được biểu
hiện qua nghệ thuật tạo hình và những tác phẩm sơn mài cũng được ưa
chuộng bởi sự độc đáo của chất liệu, sự huyền ảo, rực rỡ và sâu thẳm đã tạo
nên một sự hấp dẫn kỳ lạ. Cùng với pháp lam, một loại hình nghệ thuật được
kết tinh tổng hợp sự kết thừa truyền thống dân gian lẫn Cung đình với sự tiếp

thu đổi mới có chọn lọc, chúng đã làm phong phú, đa dạng thêm thể loại
nhằm phục vụ cho sự biểu đạt của mình.
Nghệ thuật là một sự sáng tạo không ngừng và điều đi đến một mục
đích chung là cái đẹp, dù sử dụng chất liệu nào thì tác phẩm sẽ đạt được yếu
tốt thẩm mỹ nếu người họa sĩ tâm huyết với nghề cộng với khả năng sáng tạo
của mình.

18
Đoàn Thị Kiều Nhi

18


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Đoàn Thị Kiều Nhi


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

PHẦN PHỤ LỤC

Đoàn Thị Kiều Nhi


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

HÌNH ẢNH MINH HỌA

Hình 1: Mùa đông sắp đến - sơn mài - Trần Văn Cẩn (1910 - 1994)


Hình 2: Sản phẩm nội thất sơn mài pháp lam

Đoàn Thị Kiều Nhi


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Hình 3: Kháp ti pháp lam ( pháp lam ô hộc)

Hình 4: Họa pháp lam

Đoàn Thị Kiều Nhi


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Hình 5: Tạm thai pháp lam

Hình 6: Thấu minh pháp lam
Đoàn Thị Kiều Nhi


Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

Tiền phác thảo manh nha ý tưởng

Phác thảo than sau khi đã được chỉnh sửa

Đoàn Thị Kiều Nhi



Thử tìm hiểu hiệu quả của chất liệu sơn mài kết hợp pháp lam

CÁC GIAI ĐOẠN THỂ HIỆN
VÀ XỬ LÝ KỸ THUẬT TRÊN TÁC PHẨM

Đục và dán chỉ đồng theo hoa văn thiết kế

Cắt đồng đỏ theo hoa văn thiết kế

Đoàn Thị Kiều Nhi