Giới thiệu tuyến nội tiết và hormone

Giới thiệu tuyến nội tiết và
hormone
Bởi:
Nguyễn Bá Tiếp

Khái niệm hormon
Hormon là các chất hóa học do một hay một nhóm các tế bào tiết vào dịch của cơ thể và
có tác dụng mang tính điều khiển đối với các tế bào khác hay toàn bộ cơ thể.
Hormon bao gồm hai loại: Hormon cục bộ (local hormones) và hormon toàn thân
(general hormones).
Một số hormon cục bộ
như acetylcholine do đầu mút các thần kinh phó giao cảm hay thần kinh xương tiết ra;
secretin do các tế bào thành tá tràng được vận chuyển vào máu đến tuyến tụy và làm
tăng quá trình tiết dịch tụy; cholecystokinin tiết từ ruột non và được vận chuyển vào túi
mật làm co túi mật và đến tuyến tụy gây tăng tiết enzyme và nhiều hormon khác. Những
hormon này phát huy tác dụng mang tính cục bộ.
Hormon toàn thân
• Hormon miền tủy tuyến trên thận (hay còn gọi là tuyến thượng thận) bao gồm
epinephrine và norepinephrine được tiết ra đáp ứng với các kích thích thần kinh
giao cảm. Những hormon này được vận chuyển vào máu đến tất cả các phần
của cơ thể và gây ra các đáp ứng khác nhau; đặc biệt chúng làm co mạch máu
dẫn đến tăng huyết áp động mạch.
• Renin tiết ra từ thận khi huyết áp tăng; anginotensin II trong máu được tạo ra
khi renin tác dụng với các protein huyết tương và cũng được coi là các hormon
toàn thân.
Hầu hết các hormon toàn thân được tiết ra từ các tuyến nội tiết và chuyển vào máu để
đi khắp cơ thể. Một số ít các hormon toàn thân có tác động đến tất cả hay phần lớn các
tế bào của cơ thể: ví dụ hormon sinh trưởng từ thùy trước tuyến yên làm tăng quá trình

1/5


Giới thiệu tuyến nội tiết và hormone

phát triển của hầu hết các bộ phận. Hormon tuyến giáp làm tăng cường các phản ứng
hóa học sảy ra trong hầu hết các tế bào.
Những hormon khác, tuy nhiên, chỉ ảnh hưởng đến các mô đặc hiệu được gọi là các mô
đích (target tissues) bởi vì chỉ các mô này mới có các cơ quan thụ cảm đặc hiệu ( các
receptors) có tác dụng kết hợp với các hormon dẫn đến các biến đổi của tế bào và mô
bào.
Ví dụ adrenocorticotropin từ thùy trước tuyến yên có tác dụng làm tăng quá trình tiết
hormon miền vỏ thượng thận; các hormon buồng trứng có tác dụng đặc hiệu đến cơ quan
sinh dục nữ cũng như làm thay đổi các đặc điểm sinh dục cấp 2 của cơ thể nữ.

Khái quát về các tuyến nội tiết chính và hormon của chúng
1. Hormon thùy trước tyến yên
1. Growth hormone (hormon sinh trưởng): làm tăng quá trình phát triển
của hầu hết các tế bào và các mô bào.
2. Adrenocorticotropin (hormon kích thích vỏ thượng thận): làm tăng quá
trình tiết của miền vỏ tuyến thượng thận
3. Thyroid-stimulating hormone (hormon kích thích tuyến giáp): làm tăng
quá trình tiết thyroxine và triiodothyronine.
4. Follicle-stimulating hormone: kích thích nang trứng phát triển trong
buống trứng trước giai đoạn rụng trứng ở nữ hay kích thích quá trình
hình thành tinh trùng trong dịch hoàn nam giới .
Các tuyến nội tiết; mở hình để xem ghi chú
Các tuyến nội tiết; mở hình để xem ghi chú
5. Luteinizing hormone: Đóng vai trò quan trọng trong quá trình rụng
trứng và kích thích quá trình tiết hormon sinh dục của buồng trứng và

dịch hoàn.
6. Prolactin: Kích thích quá trình phát triển của tuyến vú và tiết sữa.
2. Hormon thùy sau tuyến yên:
1. Hormone kháng niệu (antidiuretic hormone) còn gọi là vasopressin:
Làm giảm quá trình thải nước của thận dẫn đến tăng giữ lại nước trong
cơ thể. Nồng độ hormon này trong máu cao sẽ làm co mạch máu dẫn
đến tăng huyết áp.
2. Oxytocin làm tăng co bóp tử cung trong quá trình đẻ và có tác dụng hỗ
trợ trong quá trình đẩy thai ra ngoài khi đẻ; tăng có bóp biểu mô ống
dẫn sữa của mẹ khi trẻ bú.
3. Hormon vỏ thượng thận:

2/5


Giới thiệu tuyến nội tiết và hormone

4.

5.

6.

7.
8.

1. Cortisol: Có nhiều chức năng trong điều khiển quá trình trao đổi
protein, carbohydrate và chất béo.
2. Aldosterones: Làm giảm quá trình bài tiết natri và tăng bài tiết kali của
thận.

Hormon tuyến giáp
1. Thyroxine và triiodothyronine: Làm tăng cường các phản ứng hóa học
tại hầu hết các tế bào dẫn đến tăng cường trao đổi chất.
2. Calcitonin: Tăng quá trình lắng đọng canxi trong xương và giảm nồng
độ canxi trong dich ngoài tế bào.
Các đảo tuỵ (đảo Langerhans):
1. Insulin: Kích thích tế bào hấp thu glucose và có tác dụng điều khiển
trao đổi carbohydrate.
2. Glucagon: Làm tăng quá trình tiết glucose từ gan vào các dich thể tuần
hoàn.
Buồng trứng(ovaries)
1. Các estrogen: Kích thích quá trình phát triển của cơ quan sinh dục nữ,
tuyến vú và kích thích quá trình hình thành các đặc điểm sinh dục cấp
hai ở nữ.
2. Progesterone: Kích thích các tuyến nội mạc tử cung tiết ra "sữa tử
cung" - "uterine milk" và kích thích tuyến vú phát triển.
Tinh hoàn (testes)tiết testosterone: Kích thích cơ quan sinh dục nam và các đặc
điểm sinh dục cấp II ở nam giới.
Tuyến cận giáp (parathyroid gland)
(1) Parahormone: Điều khiển nồng độ ion canxi của dịch ngoài tế bào thông qua
ảnh hưởng đến: (a) hấp thu canxi trong ruột, (b)bài tiết canxi của thận và (c) giải
phóng canxi từ xương.

9. Nhau thai (placenta)
1. Kích dục tố nhau thai người (human chorionic gonadotropin, HCG):
Kích thích quá trình hình thành thể vàng (hay hoàng thể) và tiết
estrogen, progesteron của thể vàng.
2. Các estrogens: Tăng quá trình phát triển cơ quan sinh dục cơ thể mẹ và
một số mô bào của bào thai.
3. Progesteron: Có thể làm tăng cường phát triển một số mô bào của bào

thai; kích thích tuyến sữa của mẹ.
4. Human somatomammotropin: Có khả năng kích thích mô bào của bào
thai và tuyến vú của mẹ.
Từ phần tóm tắt trên đây có thể thấy rằng hầu hết các hoạt động trao đổi chất của cơ
thể chịu ảnh hưởng của các tuyến nội tiết. Ví dụ, nếu không có hormon sinh trưởng, cơ
thể sẽ là những chú lùn. Nếu không có thyroxine và triidothyronine của tuyến giáp thì
hầu hết các phản ứng hóa học diễn ra chập chạp và chúng ta cũng "uể oải" theo. Nếu

3/5


Giới thiệu tuyến nội tiết và hormone

không có insulin từ tuyến tụy, các tế bào sẽ sử dụng tất cả carbonhydate để sản sinh
năng lượng. Và, nếu không có các hormon sinh dục, quá trình dậy thì và hoạt động sinh
sản sẽ không còn!

Đặc điểm hóa học của các hormon
Về phương diện hóa học, hormon thuộc ba nhóm cơ bản sau:
• Steroid hormones: Có cấu trúc hóa học tương tự như cấu trúc của cholesterol và
hấu hết các hormon loại này được hình thành từ cholesterol. Steroid hormones
bao gồm:
1. Hormon từ vỏ thượng thận (the adrenal cortex): cortisol và aldosterone
2. Hormon buồng trứng: estrogen và progesterone
3. Hormon dịch hoàn: testosterone
4. Hormon nhau thai: estrogene và progesterone
• Hormon là dẫn xuất của aminoacid tyrosine: Gồm hai nhóm:
◦ Hai hormon tuyến giáp (thyroxine và triiodothyromine) là dạng dẫn
xuất iod của tyrosine.
◦ Hai hormon của tủy thượng thận (epinephrine và norepinephrine) là các

catecholamine hình thành từ tyrosine.
• Các protein và peptide: Tất cả các hormon quan trọng còn lại đều là các protein
hoặc các peptide hay dẫn xuất của chúng. Hormon thùy trước tuyến yên là các
protein hay các polypeptide. Hormon thùy sau tuyến yên ( hormone kháng niệu
và oxytocin) là các peptide chỉ có 8 amino acid. Insulin, glucagon và
parahormone là các peptide lớn hơn.

Dự trữ và tiết hormon
Nhìn chung, cách thức tiết và dự trữ các hormon không giống nhau. Tuy nhiên, có một
số đặc điểm chung:
• Tất cả các protein hormones được tổng hợp bởi lưới nội nguyên sinh hạt trong
các tế bào tuyến theo cùng phương thức giống như tổng hợp các protein khác.
Tuy vậy, không phải bất kỳ một protein sơ khởi tổng hợp trong các lưới nội
nguyên sinh đều trở thành hormon. Chúng có kích thước lớn hơn nhiều các
hormon và được gọi là các preprohormone. Các preprohormone tiếp tục được
biến đổi, phân cắt thành các protein có kích thước nhỏ hơn (các prohormone).
Prohormon được các bọng vận chuyển của lưới nội nguyên sinh hạt đến bộ máy
Golgi rồi tiếp tục được biến đổi tại đó để trở thành các hormon. Bộ máy Golgi
thường "gói gọn" hormon trong các "bọng " tiết (secretory vesicles) hay các hạt
tiết (secretory granules). Những hạt tiết này được dự trữ trong bào tương của tế
bào tuyến. Chúng được tiết ra khi có sự kích thích của các tín hiệu đặc biệt như

4/5


Giới thiệu tuyến nội tiết và hormone

các tín hiệu thần kinh, tín hiệu từ các loại hormon khác hay những tín hiệu vật
lý, hóa học cục bộ.
• Hai nhóm hormon có nguồn gốc từ tyrosine (hormon tuyến giáp và hormon vỏ

thượng thận) được tạo thành do sự hoạt động của các enzyme tại các cơ quan
trong tế bào chất của các tế bào tuyến. Sau khi hình thành, epinephrine và
norepinephrine được hấp thu trở lại vào các "bọng" chứa đến khi được tiết ra
khỏi tế bào. Hormon tuyến giáp (thyroxine và triiodothyronine), theo cách
khác, được hình thành dưới dạng cấu phần của các protein phân tử lớn có tên
thyroglobulin chứa trong các túi của tuyến giáp. Khi cơ thể cần hormon, hệ
thống enzyme đặc biệt trong tuyến giáp sẽ phân cắt phân tử thyroglobulin và
giải phóng thyroxine và triiodthyronine vào máu.
• Với các steroid hormone của vỏ thượng thượng thận, buồng trứng và dịch hoàn,
các tế bào tiết chứa một lượng rất nhỏ hormon nhưng chứa một lượng lớn tiền
chất của hormon đặc biệt là cholesterol và các chất trung gian trong quá trình
biến đổi từ cholesterol thành các hormon. Khi có kích thích đặc hiệu, những
enzyme trong các tế bào này có thể xúc tác cho quá trình tạo hormon trong
khoảng thời gian ngắn (tính bằng phút).
Sự tiết và thời gian duy trì tác dụng của các loại hormon
Một số hormon được tiết ra trong vòng vài giây (sau khi tuyến nội tiết được kích thích)
và có thể phát huy được tác dụng trong vài giây đến vài phút sau khi được tiết (ví dụ:
hormon của tủy thượng thận epinephrine và norepinephrine). Những hormon loại này
thường bị phá hủy rất nhanh bởi các enzyme cục bộ hoặc được các tế bào hấp thụ. Vì
vậy hoạt tính của chúng cũng bị mất đi nhanh chóng (sau khi tiết từ 1 đến 3 phút). Một
số hormon cần thời gian phát huy tác dụng dài hơn, có thể đến hàng tháng.
Các hormon tuyến giáp có thể được dự trữ vài tháng ở dạng thyroglobulin trong các
túi tuyến trước khi được tiết ra. Phải mất vài giờ đến vài ngày sau khi được giải phóng
chúng mới phát huy được tác dụng. Thời gian duy trì hoạt tính hormon kéo dài từ 4 đến
6 tuần.
Qua đó ta thấy rằng các loại hormon có những đặc điểm khác nhau về tính tiết chế và
duy trì hoạt tính.

Nồng độ hormon và tốc độ bài tiết hormon của các tuyến nội tiết
Lượng hormon cần thiết để duy trì và điểu khiển các hoạt động trao đổi chất của cơ

thể rất nhỏ đến mức không thể tưởng tượng được. Nồng độ của chúng trong máu dao
động trong khoảng 1 picogram (một phần triệu của một phần triệu gram) trong một
mililit máu. Tương tự, tôc độ tiết hormon của các tuyến nội tiết cũng cực nhỏ (đo bằng
micogram hay milligram trong một ngày). Tuy vậy, tác động của hormon tại các mô bào
dẫn đến những thay đổi cực kỳ lớn.
5/5