ba thứ chữ trong lịch sử ngữ văn việt nam
Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (2.06 MB, 14 trang )
Ba th! ch" trong l#ch s$ ng" v%n Vi&t Nam
Gs.TsKh. Nguy!n Quang H"ng
Ngày 16 tháng 2 n#m 2008
Hà N$i – Vi%t Nam
Trong l&ch s' ng( v#n Vi%t Nam có ba th) ch( th*c s* góp ph+n xây ,-p n.n v#n hi/n Vi%t Nam,
,ó là ch( Hán, ch( Nôm và ch( Qu0c ng(. T1 n'a cu0i th/ k2 XIX ,/n n'a ,+u th/ k2 XX,
ti/ng Pháp và ch( Pháp c3ng có m4t 5 Vi%t Nam theo s* “b6o h$” c7a th*c dân Pháp, và nh8 ,ó
Pháp v#n c3ng ,ã ,9 l:i ít nhi.u d;u ;n qua sách báo do m$t s0 trí th)c ng<8i Vi%t t:o ra, ch7
y/u vào h"i ,+u th/ k2 XX. Tuy nhiên, Pháp v#n d=u sao c3ng không có t+m 6nh h<5ng sâu r$ng
trong s* t:o thành truy.n th0ng v#n hi/n Vi%t Nam, nh< ch( Hán (t1 ,+u Công nguyên), ch(
Nôm (t1 th/ k2 XII) và ch( Qu0c ng( ABC (t1 gi(a th/ k2 XVII). Trong gi>i nghiên c)u 5 Vi%t
Nam v=n có ? ki/n cho r@ng tr<>c khi ti/p xúc v>i ng<8i Hán và ch( Hán, trên ,&a bàn Vi%t Nam
có th9 ,ã t1ng có m$t th) v#n t* nào ,ó c7a tA tiên ng<8i Vi%t 5 th8i Hùng V
có m4t trong l&ch s' Vi%t Nam.
1. S' hình thành và v# th( c)a ba th! ch"
1.1. Ti!p xúc Hán Vi"t và Hán v#n Vi"t Nam.
Ngay sau khi T+n Th7y Hoàng bình ,&nh vùng LDnh Nam t1 n#m 214 TCN (tr<>c Công nguyên),
ch( Hán ,ã cùng v>i quan quân nhà T+n xâm nhCp vào ph
Nam). E/n n#m 112 (,+u Công nguyên), nhà Hán chi/m n<>c Nam Vi%t, lCp ra b$ Giao ChF,
chia làm 9 quCn, trong ,ó có 6 quCn ch7 y/u thu$c vùng Qu6ng Eông Qu6ng Tây, và có 3 quCn
thu$c lãnh thA Vi%t Nam ngày nay là Giao ChF (vùng B-c B$), C'u Chân (vùng t1 Thanh Hóa
,/n Qu6ng Bình) và NhCt Nam (vùng t1 Qu6ng Tr& ,/n Qu6ng Nam). Nh< vCy là ngay t1 ,+u
Công nguyên cho ,/n su0t 1000 n#m B-c thu$c sau ,ó, các dân t$c trên ,;t n<>c ta ,ã s0ng
trong quá trình c$ng c< v>i nhau và v>i nhi.u dân t$c khác 5 phía Nam Trung Qu0c ngày nay, dD
nhiên là v>i c6 ng<8i Hán t1 ph
có th9 bao g"m 3 thành ph+n ch7 y/u nh< sau:
(a) Các quan l:i l>n nhG và có th9 c6 quân ,$i ,
(b) M$t s0 nh(ng trí th)c không mu0n ràng bu$c 5 Trung Nguyên, tìm ,<8ng xu0ng ph
(c) Cùng v>i hI là nh(ng ng<8i dân th<8ng, mu0n sinh cB lCp nghi%p 5 nBi ,;t m>i. Trong
s0 “dân th<8ng” này có hai h:ng ng<8i: M$t là nh(ng ng<8i “,-c t$i” 5 bên Tàu, b& ,ày
1
,i “bi%t x)” sang ,ây. Hai là nh(ng ng<8i bình dân t* nguy%n di c< sang ,;t Vi%t ,9 làm
#n sinh s0ng.
T;t c6 các h:ng ng<8i g0c Hán trên ,ây, tùy theo mJc ,ích khác nhau và v>i nh(ng ph
Nh< vCy, ch( Hán có th9 ,ã có m4t 5 Vi%t Nam ngay t1 ,+u Công nguyên và d+n dà v>i s*
truy.n bá kinh bAn c7a ,:o PhCt b@ng Hán v#n, và v>i vi%c m5 tr<8ng hIc 5 Giao Châu, thì
ng<8i Vi%t Nam d<>i th8i B-c thu$c ,ã có cB h$i n-m hi9u và s' dJng Hán v#n nh< m$t th)
ngo:i ng( và là th) ch( duy nh;t g+n nh< ,$c tôn vào lúc b;y gi8. Vào kho6ng cu0i th/ k2 X,
sau khi n<>c nhà th*c s* ,$c lCp, xây n.n t* ch7, hình thành cách ,Ic Hán Vi%t cho ch( Hán,
khi ;y Hán v#n 5 ng<8i Vi%t không còn mang tính “sinh ng(” n(a, mà là m$t th) ngôn ng( và
ch( Vi/t ,ã ,
m8 nh:t d+n. R;t d! hi9u vì sao v. sau này, khi ti/p xúc v>i “ch( Tây” (Pháp v#n), ng<8i Vi%t
v=n gIi ch( Hán (và c6 ch( Nôm) là “ch( Ta”.
Th*c ra, ch( Hán ,
ngàn n#m, mà chính là t1 sau khi n<>c nhà ,
làm n.n t6ng. B5i vCy, vi%c hIc hành thi c', ,ào t:o nhân tài ,
ph6i ng:c nhiên khi ch( Hán ,ã ,
ngôn ng( và ch( vi/t chính th0ng c7a nhà n<>c.
1.2. T$ ch% Hán &!n ch% Nôm.
Vi%c s' dJng ti/ng Hán và ch( Hán 5 ng<8i b6n ,&a có th9 là thJ ,$ng, nh
c' làm quan, thì ch7 y/u là m$t quá trình thJ ,$ng. Còn m$t khi ,ã thông th:o Hán v#n, mu0n
dùng nó ,9 sáng tác v#n ch
dân t$c mình, thì ,ó là quá trình s' dJng Hán v#n m$t cách ch7 ,$ng. Trong quá trình ch7 ,$ng
s' dJng ch( Hán ,9 tr<>c thuCt ,ó, không khGi có lúc ng<8i ta th;y có nhu c+u ph6i lHi dJng
ch( Hán ho4c / và t:o ra m$t s0 ch( không có sMn trong v0n ch( Hán mà mình bi/t ,9 ghi tên
ng<8i, tên ,;t, tên s6n vCt ,&a ph
c7a ch( vuông Hán. Và không lo:i tr1 ngay trong tác phKm Hán v#n c7a các tác gi6 ng<8i Hán
ghi chép v. các dân t$c thi9u s0 5 Trung Hoa, hI c3ng lâm th8i t:o ra và s' dJng nh(ng ch( “tJc
t*” nh< th/.
Th/ nh
r$ng ph:m vi và nhu c+u s' dJng, m>i có th9 t1 nh(ng m+m m0ng ban ,+u mà hình thành nên h%
th0ng ch( vi/t theo hình m=u ch( Hán cho t1ng dân t$c cJ th9. Nhìn chung, các h% th0ng ch(
2
kh0i vuông c7a dân t$c Miêu, dân t$c Choang v.v. 5 Trung Hoa, c3ng nh< ch( Nôm c7a ng<8i
Vi%t, ng<8i Tày, ng<8i Dao v.v. 5 Vi%t Nam ,.u tr6i qua nh(ng b<>c ,i ban ,+u nh< th/. Có th9
tìm th;y nh(ng ch)ng tích xm$t s0 v#n b6n Hán v#n kh-c trên bia vào th8i nhà L? (1010-1225) nh<: Bia Ph!ng Thánh phu
nhân Lê th" m# chí !"#$%&'(, không ghi tác gi6 và n#m d*ng bia, nh
,
huy%n Yên Lãng tFnh VDnh Yên, có niên ,:i là n#m Tr& Bình Long Ong 6 (1210) vào ,8i L? Cao
Tông. Còn ch)ng tích v. m$t v#n b6n ch( Nôm ghi ti/ng Vi%t s>m nh;t hi%n còn, theo kh6o c)u c7a
chúng tôi, có th9 là b6n gi6i âm (d&ch sang ti/ng Vi%t) tác phKm PhCt giáo Ph't thuy(t )*i báo ph!
m+u ân tr,ng kinh /01)23*45. V#n b6n này ,
Nôm trong ,ó thì ,ây ph6i k9 là m$t v#n b6n ch( Nôm có c;u t:o cA nh;t và ph6n ánh m$t tình
tr:ng x<a nh;t c7a ti/ng Vi%t so v>i t;t c6 các v#n b6n Nôm khác còn l:i. Eó có lL là th8i kP
ti/ng Vi%t còn chvà CCVC). Do ,ó, tuy chsách Ph't thuy(t hQn ph6i là không mu$n hBn th/ k2 XII.
[Hình 1a]. M$t trang sách Ph't thuy(t.
3
T1 khi hình thành (vào kho6ng th/ k2 XII) tr5 v. sau, ch( Nôm luôn luôn ,"ng hành v>i ch(
Hán trong h+u kh-p các môi tr<8ng hành ch)c c7a chúng, m4c dù không ph6i 5 lDnh v*c nào
chúng c3ng ,
ph+n tr$i hBn c6 ch( Hán. Nh
c7a ch( Hán, song ,ây là hai th) v#n t* dùng cho hai th) ngôn ng( khác nhau, Hán ng( và Vi%t
ng(. Trên ,:i th9, chúng ta có th9 phân bi%t ba lo:i hình tác phKm (và v#n b6n) Hán-Nôm theo
tiêu chí v#n t* Hán và Nôm nh< sau:
(a) Tác phKm ch( Hán (chuyên dùng ch( Hán), nh<: -*i Vi.t s/ k& toàn th0 167.89
th8i Chính Hoà nhà Lê; Hoàng Lê nh1t th2ng chí :%;<( (truy%n l&ch s') c7a nhóm
Ngô gia V#n phái cu0i Lê ,+u Nguy!n, v.v.
(b) Tác phKm ch( Nôm (chuyên dùng ch( Nôm), nh<: C0 tr3n l*c )*o phú =>?@A c7a
vua Tr+n Nhân Tông (Tr+n Khâm: 1258-1308); -o*n tr04ng tân thanh (Truy.n Ki$u) B
CDE c7a Nguy!n Du (1765-1820), v.v.
(c) Tác phKm ph0i xen ho4c song hành ch( Hán và ch( Nôm, nh<: Ch5 nam ng,c âm gi6i
ngh7a FGHIJK (th/ k2 XV), Tân biên Truy$n k8 m*n l!c gi6i âm t'p chú DLM
NOPQRJISTU(th/ k2 XVII), v.v.
Tuy nhiên, ngay v>i c6 hai lo:i (a) và (b) c3ng khó có th9 nói ,ó là nh(ng tác phKm “thu+n Hán”
hay “thu+n Nôm” ,
ca dao c7a ng<8i Vi%t (nh< trong Ki(n v9n ti:u l!cVWXP c7a Lê Qu? Eôn 5 th/ k2 XVIII)
,
công” _`abcdeUfghijklm (câu 2507-2508) ,ã ,i sâu vào ti/ng Vi%t và ,
Nôm) c7a hai th) ng( (Hán và Vi%t) này v>i m$t tên chung là “ch( Hán-Nôm” khi c+n phân bi%t
chúng v>i “ch( Qu0c ng(” (và c6 ch( Pháp). Trong m0i t
c7a các dân t$c Vi%t Nam.
Trong l&ch s' Vi%t Nam, ch( Nôm là v#n t* dân t$c làm nên nhi.u tác phKm b;t h7 cho v#n hIc
Vi%t Nam, ,4c bi%t là thB E<8ng luCt và hàng lo:t tác phKm thi ca tr<8ng thiên theo hai th9 thB
thu+n tu? dân t$c là “lJc bát” và “song th;t lJc bát”, c3ng nh< ,ã ,<Hc s' dJng phJ kèm v>i ch(
Hán trong mIi lDnh v*c ,8i s0ng xã h$i, thCm chí c6 trong ho:t ,$ng chính tr& và hành chính
qu0c gia. L&ch s' v=n nh-c t>i H" Qu? Ly (1336-1407?), nhà vua ,+u tiên có ch7 tr
cho lCp Sùng Chính vi%n ,9 chuyên d&ch kinh sách nhà Nho sang qu0c âm, và trong công vi%c nhà n<>c. Song th8i gian tr& vì quá ng-n ng7i c7a c6 hai v& ,ã không cho phép hI
th*c hành ch7 tr
4
1.3. Ch% Qu'c ng% và v( th! c)a nó.
Eúng vào lúc ch( Hán và ch( Nôm ,ang th&nh hành thì t1 ,+u th/ k2 XVII, các nhà truy.n giáo
Thiên Chúa t1 châu Âu l+n l<Ht ,/n Vi%t Nam. Ph+n l>n trong s0 hI ,.u thông th:o ch( Hán (và
c6 ch( NhCt) và thCt d! hi9u là trong b<>c ,+u truy.n bá kinh truy%n, hI c3ng d*a vào ch( Hán
và ch( Nôm. Thành t*u c7a công vi%c này th9 hi%n r;t rõ qua m$t s0 sách v5 do giáo sD ng<8i
Italia là Girolamo Maiorica (1591-1656) ch7 trì biên so:n, mà tiêu bi9u là b$ Các Thánh truy.n
n"M g"m hBn 2000 trang vi/t tay b@ng v#n xuôi ch( Nôm, hoàn thành vào n#m Phúc Thái 4
(1646). Tr<>c ,ó ít lâu, các giáo sD ng<8i B" Eào Nha là Francisco de Pina, Gaspar do Amaral
và António Barbosa ,ã có m4t 5 Vi%t Nam, t;t c6 ,.u chú tâm vào vi%c hIc tCp, nghiên c)u ngôn
ng( và v#n hoá ng<8i Vi%t, và hI là nh(ng ng<8i châu Âu ,+u tiên h<>ng t>i vi%c ch/ tác ra v#n
t* ghi âm b@ng ch( cái La-tinh cho ti/ng Vi%t, mà sau này ,
(Romae, 1951); V9n ph*m Vi.t ng; (Romae, 1951) và T< )i:n Vi.t-B=-La (Dictionarium
Annamiticum, lusitanum et latinum, Romae, 1951). Ei.u thú v& là 5 chN A. de Rhodes chính là
ng<8i cùng G.Maiorica sang Vi%t Nam trong m$t chuy/n tàu n#m 1624, song ông kia thì ch#m
chú vào biên so:n sách v5 truy.n giáo b@ng ch( Nôm truy.n th0ng c7a ng<8i Vi%t, còn ông này
thì th1a h<5ng t1 ng<8i th+y c7a mình là giáo sD F. de Pina chí h<>ng hIc nói cho th:o ti/ng b6n
,&a và c0 g-ng t:o ch( vi/t ghi âm cho ti/ng Vi%t ,
âm theo ch( Tây ABC ,ã th*c s* hình thành.
[Hình 1b] Bìa và trang ,+u sách Phép gi6ng tám ngày.
Sau khi chi/m ,
(Sài Gòn, 30-1-1882), ch( Nho hoàn toàn b& vô hi%u hoá 5 Nam KP, thay vào ,ó là “ch( vi/t c7a
5
ti/ng Annam b@ng ch( Latin ,<Hc gIi là “Quocngu” và ch( Pháp1. V>i hi%p <>c Patenôtre (6-61884) Pháp ,
t:i Hu/. Tr<>c ,ó, ngày 21-12-1917 toàn quy.n Albert Sarraut ban hành -i$u l. chung c>a b#
Qu2c dân Giáo d!c ? -ông D0@ng, h:n ch/ ng4t nghèo vi%c d:y ch( Nho trong nhà tr<8ng
Pháp-Vi%t. Ti/p theo, ngày 14-7-1919, tri.u ,ình Hu/ ban b0 Chi(u ch5 Hoàng gia, sát nhCp n.n
giáo dJc Nho hIc truy.n th0ng vào n.n giáo dJc Pháp qu0c - B6n x), phù hHp v>i nh(ng gì mà
Albert Sarraut ,ã ban hành. K9 t1 ,ó v. sau ch( Hán không còn chi/m v& th/ nh< c3 n(a, mà
thay vào ,ó là ch( Qu0c ng( và Pháp v#n. M4c dù vCy môn Hán v#n v=n không v-ng m4t hQn 5
nhà tr<8ng “b6o h$” Pháp-Vi%t và vi%c t* hIc ch( Hán (và ch( Nôm) v=n ti/p tJc di!n ra 5 các
t< gia, nh;t là trong các gia ,ình v0n có truy.n th0ng Nho hIc. R;t nhi.u trí th)c Vi%t Nam th8i
b;y gi8 chQng nh(ng thông th:o ch( Qu0c ng( và Pháp v#n, mà ,"ng th8i c3ng ,ã ,
Vào ,+u th/ k2 XX, ch( Qu0c ng( ,ã ,
trong ,:o luCt do J. Lafont k? t:i Sài Gòn ngày 6-4-1878, vi/t: “Xét th;y s* s' dJng ch(
“quocngu” chF t:o thuCn lHi cho vi%c ,"ng hoá dân chúng vào chính th9 chúng ta, và lL t;t nhiên
c3ng là m$t ,<8ng l0i chính tr& t0t ,9 ch( “quocngu” ,
Pháp nh< phong trào Eông Kinh NghDa ThJc chQng h:n, trong khi v=n s' dJng ch( Nôm, các cJ
,.u ,. cao lHi ích c7a ch( Qu0c ng( trong vi%c giác ng$ ,ông ,6o qu+n chúng, hô hào mIi
ng<8i dân Vi%t Nam hãy hIc ch( Qu0c ng(, vì “Ch; Qu2c ng; là h=n c>a n0Ac”. Và ngay tr<>c
c3ng nh< sau Cách m:ng Tháng Tám, các trí th)c cách m:ng ,ã h#ng hái tham gia phong trào
“Truy.n bá Qu0c ng(”, th*c hi%n công cu$c “Di%t gi4c d0t” (t)c xoá n:n mù ch( Qu0c ng()
,"ng th8i v>i “Di%t gi4c ,ói” và “Di%t gi4c ngo:i xâm” theo l8i kêu gIi c7a Ch7 t&ch H" Chí
Minh. Nh< vCy, không chF th*c dân Pháp, mà ngay c6 nh(ng trí th)c yêu n<>c và ,ông ,6o dân
chúng Vi%t Nam 5 vào n'a ,+u th/ k2 XX, m$t th8i kP sôi ,$ng c7a l&ch s' Vi%t Nam, ,ã nhCn
th;y s* ti%n lHi c7a ch( Qu0c ng(, mà không ng+n ng:i l*a chIn nó cho công vi%c c7a mình. Nói
cách khác, ch( Qu0c ng( khQng ,&nh ,
quy.n, mà là s* l*a chIn khách quan c7a di!n trình l&ch s' Vi%t Nam hi%n ,:i. Trong m$t bài
gi6ng c7a hIc gi6 Ph:m QuPnh 5 khoa Hán Vi%t V#n t* tr<8ng Cao hIc Eông Pháp, ,#ng l:i
trên t:p chí Nam Phong3 d<>i nhan ,. Kh6o v$ ch; Qu2c ng;, tác gi6 vi/t: “C) l?-thuy/t thì
,áng n<>c ta tr<>c ,ã có ch( nôm r"i, nên chFnh-,0n cho có phép-t-c mà dùng làm qu0c-v#n là
ph6i. Nh
,àng nI t;t ph6i th-ng ,àng kia, là lL t* nhiên vCy. Có lL b0n n#m m
1
D=n theo Tri.u Anh, tr. 30, 45.
D=n theo Tri.u Anh, tr. 30-31.
3
N.122, 10-1927.
2
6
qu0c-ng( còn m>i chF thông-dJng 5 trong “nhà chung” ch<a phA-cCp t>i dân-gian, ho: may có
th9 bàn chFnh-,0n ch( nôm ,9 làm qu0c-v#n ,
Nh< vCy, ch( Qu0c ng( ,
truy.n th0ng v#n hoá dân t$c, mà c6 trong s* h;p thJ nh(ng nhân t0 m>i t1 v#n minh châu Âu.
2. *+c tr,ng c)a ba th! ch" và
kh- n%ng b. tr/ cho nhau gi"a chúng
2.1. *+c tr,ng lo-i hình và ,u th! c)a m.i th/ v#n t0.
Nh< có th9 th;y, ch( Nôm là v#n t* Vi%t ,
theo t1ng “âm ti/t - ng( t0” (syllabo-morpheme), cùng m$t lo:i hình v#n t* v>i ch( Hán (mà
ti/ng Hán c3ng là cùng lo:i hình ngôn ng( “,Bn lCp - âm ti/t tính” nh< ti/ng Vi%t). Ch( Nôm và
ch( Qu0c ng( tuy ,.u là v#n t* c7a ti/ng Vi%t, song xét v. m4t lo:i hình v#n t* thì ,ây là hai th)
ch( hoàn toàn khác nhau: M$t ,@ng là v#n t* ô vuông “bi9u âm bi9u ?” theo v#n minh Trung
Hoa, còn m$t ,@ng là v#n t* phiên âm hình tuy/n b@ng ch( cái La-tinh ABC theo v#n minh châu
Âu. Trong ch( Nôm, quan h% gi(a ch( Nôm và ch( Hán (ghi t1 ng( Hán) luôn ,
có th9 tr*c ti/p th9 hi%n ? nghDa trên m4t ch( nh< ch( Nôm. Eó là do lo:i hình ch( vi/t khác
nhau quy ,&nh, không th9 khác ,
Qu0c ng( hi%n có5, chúng ta bi/t r@ng b<>c ,+u dùng ch( cái La-tinh ,9 ghi t1 ng( ti/ng Vi%t,
các giáo sD Tây ph
c7a J. Roiz. Không lâu sau, nh< ta th;y, các giáo sD ,ã nghiêng hQn v. xu h<>ng vi/t tách r8i
theo t1ng “ti/ng” (,Bn ti/t), nh<: Un nghè (Ông nghè), nhà ph> (nhà ph7) trong ghi chép n#m
1632 c7a G. d’Amaral. Eây là cách vi/t r;t hHp l?, ph6n ánh ,úng ,4c tr
vi/t ch( Qu0c ng( theo “truy.n th0ng” Hán-Nôm nh< th/ ,ã mau chóng ,
gi6ng tám ngày c7a cha c0 A. de Rhodes vào gi(a th/ k2 XVII. Eã t1ng có m$t s0 ng<8i hQn là
vì quá ng
ti/ng Vi%t. Th/ nh<ng hI quên r@ng ,0i v>i các ngôn ng( thu$c lo:i hình “,Bn lCp - âm ti/t tính”
nh< ti/ng Vi%t, thì cái ,Bn v& ngôn ng( cB b6n mà ng<8i b6n ng( d! phân ,&nh và nhCn di%n hBn
c6 (trong khi vi/t và ,Ic v#n b6n) chính là t1ng “ti/ng m$t” ch) không ph6i t1ng “t1” có nhi.u
âm ti/t. B5i vCy, d=u th/ nào m4c lòng, cách vi/t ch( Qu0c ng( tách r8i t1ng ti/ng m$t theo
4
5
Eã d=n, tr.338-339.
Xem, chQng h:n: EN Quang Chính.1972.
7
truy.n th0ng ng( v#n Hán-Nôm v0n t<Bng thích v>i ,4c tr
Trên th*c t/ thì khó có th9 tìm th;y m$t h% th0ng ch( vi/t ghi âm thu+n tu? . Ch( vi/t ghi âm
không “bi9u ?” hay “bi9u nghDa”, nh
Hay nh< s* phân bi%t “gi-” và “d-” hi%n dùng trong ch( Qu0c ng(, v0n th*c có liên quan v>i s*
phân bi%t ng( âm Vi%t trong quá kh), mà ngày nay, m;y k? t* này không còn duy tr1 s* phân
bi%t v. ng( âm n(a. Song ch( Qu0c ng( v=n còn l,ó h<>ng t>i m$t s* phân bi%t theo ng( nghDa c7a các ng( t0 ,"ng âm. Ss., chQng h:n: da (ch(
Nôm:U!) trong da dB, màu da <> gia (ch( Hán: opq) trong gia )ình, qu2c gia... / t9ng gia,
gia gi6m...ho4c d% (d; dCn) <> gi% (gi; gìn), d1 (d? dang) <> gi1 (gi? sách) v.v. Không nên c)
h! th;y ch( Qu0c ng( có gì ,ó không kh>p v>i ng( âm, thì lCp t)c ,òi “c6i ti/n”, “c6i cách” cho
,
Rõ ràng là ch( Qu0c ng( có nhi.u ng<8i Vi%t bình th<8ng, có th9 chF c+n d#m ba tháng hIc ch( Qu0c ng( là có th9 “,Ic thông vi/t
th:o”, không khó ,9 th*c hi%n ,
do chính ,9 các nhà cách m:ng Vi%t Nam 5 ,+u th/ k2 XX ,ã chIn ch( Qu0c ng( cho công vi%c
c7a mình. Nh
quan v>i ,i.u này là ch( Nôm có ph+n l% thu$c vào “ch;t li%u” ch( Hán: Khó có th9 “,Ic thông
vi/t th:o” ,
hQn là “công” hay “t$i” c7a ch( Nôm hay ch( Qu0c ng(, mà chQng qua là nêu lên nh(ng gì là h%
qu6 do ,4c tr
Qu0c ng( chi/m có ch( Qu0c ng( c7a Vi%t Nam) chi/m ph+n l>n s0 ng<8i s' dJng trên th/ gi>i, và tr6i ra trên
di%n tích r$ng hBn so v>i các c$ng ,"ng v#n t* khác6.
2.2. Vai trò c)a v#n t0 c2 truy3n trong &4i s'ng xã h5i Vi"t Nam.
Ch( Qu0c ng( ,
s6n v#n hoá cA truy.n c7a dân t$c và khi c+n thi/t, nó v=n ,
6
Xem: Chu H(u Quang. 2003, tr. 2-3.
8
ph
Ngay sau khi ch( Hán và Nho hIc b& chính quy.n “b6o h$” Pháp v>i s* tho6 thuCn c7a chính
quy.n phong ki/n tri.u Nguy!n tuyên b0 bãi bG vào n#m 1919, nhi.u nhà trí th)c Vi%t Nam ,ã tG
ra h/t s)c b#n kho#n v. s0 phCn c7a ch( Hán (và ch( Nôm) trong ,8i s0ng v#n hoá Vi%t
Nam.Vào th8i b;y gi8, trên các t:p chí nh< An Nam t*p chí, H;u Thanh, Tao )àn, Tri tân và ,4c
bi%t là Nam Phong ,ã có không ít hIc gi6 phát bi9u v. v;n ,. “có nên bG ch( Hán hay không”.
Ei.u ,áng lth;y 5 Hán hIc có cái hIc c' nghi%p, n4ng v. t1 ch
thành và phát tri9n v#n hoá Vi%t Nam, thì c+n ph6i ,
Qu0c ng( hay ch( Tây không th9 nào có ,
qu0c-dân ta gR không ra” và nhCn th;y ng<8i bình dân Vi%t Nam chF mu0n hIc m$t ít ch( Nho
“,9 hi9u qua ,
ch( hàng ngang, ,ã ai dám vi/t s> sách v#n t/ b@ng ch( a, b, c, ) ch
[Hình 2.a]. Hai trang cu0i V9n X0@ng )( quân hi(u v9n.
Vào ,+u th/ k2 XX, sau khi Nho hIc ,ã b& bãi bG, v=n xu;t hi%n không ít tác phKm Hán-Nôm có
in kèm c6 ph+n phiên âm ch( Qu0c ng(, nhi.u khi là song hành Nôm và Qu0c ng(, c3ng có khi
c6 ba th) ch( Hán-Nôm-Qu0c ng( cùng xu;t hi%n. Tình hình này th;y rõ qua các sách v5 ghi
7
T:p chí Nam Phong, N.29, 11-1919, tr. 418-419.
9
chép ca dao dân ca, trong các tài li%u in ;n c7a Công giáo và c6 PhCt giáo, E:o giáo, v.v. ChQng
h:n nh< trong sách V9n X0@ng )( quân khuy(n hi(u v9n rstuvwr, kh-c ván in t:i chùa
Liên Phái (Hà N$i) n#m B6o E:i Nhâm Thân (1932): Trang sách chia làm 3 ph+n, bên trên là
Hán v#n, 5 gi(a là v#n Nôm, và bên d<>i là phiên sang ch( Qu0c ng( [Hình 2a].
Cho ,/n sau Cách m:ng Tháng Tám, ta v=n còn b-t g4p nh(ng tr<8ng hHp ch( Nôm ,
ông Nguy!n CB Th:ch (Ph:m V#n C
[Hình 2.b]. Gi;y khai giá thú n#m 1946.
Trong ,ó 5 mNi mJc c+n khai ,.u chF d=n b@ng hai th) ch( c7a ti/ng Vi%t: ch( Qu0c ng(
và ch( Nôm. Nh(ng mJc (câu hGi) chính ,9 khai là nh< sau:
Tên, hI, tuAi và chN 5 ng<8i ch"ng
!""!#!!"U
Tên, hI, tuAi và chN 5 ng<8i vH
#$"!#!!%
VH c6 hay vH th) m;y
%"&%#'$$
Tên, hI, tuAi, ngh.-nghi%p và chN 5 b0 mS ch"ng hay ng<8i ,)ng thay.
#""|}~#!"$#"&!()
Tên, hI, tuAi, ngh.-nghi%p và chN 5 c7a b0 mS vH hay ng<8i ,)ng thay.
8
Theo Nguy!n Quân. An ninh Th( giAi Cu2i tháng (s0 36, 7-2004).
10
#""|}~#!"$#%&!()
Còn s0ng hay ch/t
•#&$!
VH ch"ng có khai nhCn con hoang làm con chính không
%"%&'*(+*)*
Trong m$t d&p ,i kh6o sát di tích v#n hóa 5 ,&a ph
MN, th& xã Hà Eông, kh-c ngày 26 tháng Giêng n#m 1976. Ng<8i so:n bài v#n bia Nôm này là
c< sD Tu% Ki/m …†, ng<8i vi/t ch( là ông V3 Qu0c B@ng ‡ˆ‰ [Hình 3c].
[Hình 2c]. Bia Nôm chùa MN Lao.
Toàn v#n g"m 534 l
chi/n ch0ng th*c dân Pháp và ,/ qu0c MT xâm l
“Chùa này )ã tr6i qua nhi$u các v" t9ng ni tr! trì, ti(p theo là s0 c! -àm -i:m và k(
thsinh n9m Et Mùi )(n nay tám m0@i hai tuFi. Quê ? làng Nguy.t Giám, xã Minh Tân,
huy.n Ki(n X0@ng, t5nh Thái Bình. Xu1t gia tu hành t< n9m hai m0@i ba tuFi t*i chùa
Linh Tr04ng, th! giAi Sa Di và giAi Tì Kh0u Ni t*i chùa Liên Phái, th! giAi B= Tát chùa
11
Châu Lâm Hà N#i. S0 c! -àm Phúc là m#t v" tu hành ph!ng -*o kiên trì chân chính. T%
mình thì nâu s=ng gi6n d" thanh )*m và giàu lòng v" tha. C! th: là trong th4i k8 giGc
Pháp chi(m )óng )=ng bCng chùa )ã b" tàn phá h(t. Khi c! h=i c0 v$, d3n d3n d%ng l*i,
chùa c6nh trang nghiêm, c/a già kh1p kh?i. Vì yêu n0Ac, su2t trong th4i k8 t*m chi(m c!
)ã giúp )H, che gi1u cán b#, b# )#i, và nuôi d0Hng. T< sau ngày hoà bình l'p l*i và su2t
th4i k8 ch2ng MI cJu n0Ac, c! -àm Phúc nêu cao tinh th3n yêu n0Ac, tích c%c t9ng gia
s6n xu1t, góp m#t [ph3n] nhD vAi toàn dân trong công cu#c thKng lLi v7 )*i ngày nay c>a
dân t#c, th%c là công )Jc: “C! -àm Phúc chùa MM Lao. Ph!ng -*o yêu n0Ac d=i dào
c6 hai. TuFi già tuy ngo*i tám m0@i. T9ng gia s6n xu1t không ng@i nhi.t tình”.
Eây chchùa chi.n, t1 ,<8ng t$c hI ,<Hc khôi phJc ho4c xây c;t m>i, ng<8i ta ,ã nh8 cCy các v& am
hi9u Hán-Nôm so:n thêm v#n bia, câu ,0i m>i, th<8ng là dùng ch( Hán (cho “nghiêm chFnh,
uyên bác”), song c3ng có khi dùng c6 ch( Nôm (cho “dân t$c, g+n g3i”), nh< nh(ng gì ,ã t1ng
có trong quá kh). E
hI c3ng tG ra không hoan nghênh ch( Qu0c ng( chi/m chN c7a ch( Hán-Nôm 5 nBi th8 cúng
Th+n, PhCt và tA tiên nh< vCy. ChQng ph6i là các th+y vi/t s> 5 nBi ,ình chùa mi/u m:o vào
nh(ng d&p l! h$i v=n dùng “ch( Hán-Nôm” (dù có khi vi/t sai do v0n ch( gi-t l
c7a nh(ng ng<8i trong cu$c, còn s* khen chê ra sao c7a nh(ng ng<8i ngoài cu$c c3ng là quy.n
c7a hI. Hãy ,9 cho th8i gian và th*c ti!n xã h$i d=n d-t ,/n cách l*a chIn thích hHp.
Bên c:nh ,ó, trong cu$c s0ng hôm nay, ch(
Nôm có th9 phát huy kh6 n#ng ,
tu"ng chèo, phJ ,. vào các s6n phKm mT ngh% cA
trang, các nhãn hi%u hàng hoá ho4c tranh vL mang
màu s-c cA ,i9n truy.n th0ng dân t$c, v.v. Bên c:nh
,ây là t8 nhãn hi%u c7a m4t hàng kSo gôm l5 Hà N$i kho6ng nh(ng n#m 1985-86, trên ,ó có
ghi hai ch( Nôm KNo Gôm ,-. R;t ti/c là kh6
n#ng )ng dJng ch( Nôm vào các ho:t ,$ng ngh%
thuCt và kinh t/ v=n ,ang ti.m tàng mà chchúng ta ngày nay chú ? khai thác nhi.u hBn.
Ngày nay, vào d&p ,+u Xuân hàng n#m, t:i
V#n mi/u - Qu0c T' Giám Hà N$i chúng ta v=n b-t
[Hình 2d]. Nhãn KNo Gôm.
g4p, không ph6i là nh(ng cJ ," ngày x
ho4c các câu l:c b$ v#n hoá, già có trU có, ng"i vi/t câu ,0i ch( Hán, ch( Nôm (và có khi c6 ch(
Qu0c ng( n(a) cho khách vãng lai. G+n ,ây 5 Hà N$i m>i hình thành nên m$t nhóm các nhà th<
pháp trU l;y tên là nhóm Ti$n v., v>i tinh th+n chung là “E/n hi%n ,:i t1 truy.n th0ng”. Khi
,
12
ch
[Hình 2e] Th< pháp ch( Nôm c7a hIa sD Lê Qu0c Vi%t (2007).
T1 t;t c6 nh(ng gì ,ã trình bày trên ,ây, có th9 nhCn th;y r@ng: Gi;a ch; Hán, ch; Nôm và ch;
Qu2c ng; có s% so le v$ th4i gian xu1t hi.n và s/ d!ng, có s% khác bi.t rõ r.t v$ lo*i hình và )Gc
tr0ng v9n t%, có vai trò v" trí riêng trong n$n ng; v9n c>a dân t#c, nh0ng cOng có nh;ng s% hM
trL bF sung l+n nhau qua su2t quá trình hành chJc c>a chúng trong )4i s2ng xã h#i Vi.t Nam.
V>i gi>i trí th)c và ,ông ,6o ng<8i dân Vi%t Nam, thì không chF có ch( Qu0c ng( hi%n ,:i, mà
c6 ch( Hán và ch( Nôm cA truy.n, 5 nh(ng m)c ,$ ,Cm nh:t khác nhau, cho ,/n ngày nay v=n
hi%n h(u trong ,8i s0ng tinh th+n c7a hI.
____________________
Tài li&u tham kh-o chính
1. Chu H(u Quang. Th( giAi v9n t% phát tri:n s/. Œ•Ž. ••‘r’“”7•eU–—˜
™š›œU. (•›), 2003.
2. EN Quang Chính. L"ch s/ ch; Qu2c ng;. Sài Gòn, 1972
3. Jacques, Roland. Nh;ng ng04i B= -ào Nha tiên phong trong l7nh v%c Vi.t ng; h,c. Nxb
KHXH, Hà N$i, 2007.
4. Nguy0n Quang H"ng. Âm ti(t và lo*i hình ngôn ng;. Nxb Khoa hIc Xã h$i, Hà N$i,
1994; Nxb E:i hIc QG Hà N$i, 2002.
5. Nguy0n Tài CKn. Ngu=n g2c và quá trình hình thành cách ),c Hán Vi.t. Nxb KHXH, Hà
N$i,1979; Nxb E:i hIc QG Hà N$i, (tái b6n), 2000.
6. Nguy0n Tài CKn. M#t s2 v1n )$ v$ ch; Nôm. Nxb EH&THCN, 1985.
7. Tri1u Anh (Ph:m Tuy/t Anh - Mai Bá Tri.u). Nh;ng trang s/ cu2i cùng c>a ch; HánNôm. Nxb TAng hHp E"ng Nai, 1999.
9
Theo Nguy!n QuPnh Trang . Báo Th: thao & V9n hoá, s0 55, 29-9-2007.
13
8. V9n khKc Hán Nôm Vi.t Nam - T'p 1. T< BKc thu#c )(n th4i L& do Vi%n Nghiên c)u Hán
Nôm và École Française d’Etrême-Orient xu;t b6n. Paris - Hà N$i, 1998.
Giáo s, Nguy0n Quang H2ng
Sinh n#m K2 Mão 1939 t:i tFnh Qu6ng Nam. T0t nghi%p C' nhân Ng( v#n (E:i hIc B-c
Kinh, Trung Qu0c, 1965), Phó ti/n sD Ng( v#n (E:i hIc TAng hHp Moskva & Vi%n Eông ph
Nhi.u n#m nghiên c)u và gi6ng d:y v. Ngôn ng( và V#n t* t:i các tr<8ng ,:i hIc và
vi%n nghiên c)u. Nguyên chuyên viên cao c;p, Phó vi%n tr<5ng Vi%n nghiên c)u Hán Nôm.
Nguyên Ch7 t&ch H$i Ngôn ng( hIc Vi%t Nam, TAng biên tCp t:p chí Ngôn ng; & -4i s2ng.
Nguyên U2 viên H$i ,"ng Ch)c danh Giáo s< Nhà n<>c, Ch7 t&ch H$i ,"ng Ch)c danh Giáo s<
ngành Ngôn ng( hIc. Hi%n là U2 viên H$i ,"ng Di s6n V#n hoá Qu0c gia; Giáo s< kiêm nhi%m
E:i hIc Qu0c gia Hà N$i.
Tác phKm chính: (1) V9n khKc Hán Nôm Vi.t Nam (ch7 biên), Hà N$i, 1992; (2) Âm ti(t
và Lo*i hình ngôn ng; (chuyên luCn), Hà N$i, 1994&2001; (3) Di v9n chùa Dâu (ch7 biên), Hà
N$i, 1996; (4) Truy$n k8 m*n l!c gi6i âm (biên kh6o, phiên chú), Hà N$i, 2001; (5) T% )i:n ch;
Nôm (ch7 biên), Hà N$i, 2006; (6) Khái lu'n v9n t% h,c ch; Nôm (chuyên luCn, b6n th6o), 2007.
____________________
14
