Phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện
Kim Sơn tỉnh Ninh Bình theo hướng bền vững

Ninh Công Chức

Trường Đại học Kinh tế
Luận văn ThS Chuyên ngành: Kinh tế chính trị; Mã số 60 31 01
Người hướng dẫn: TS. Vũ Đức Thanh
Năm bảo vệ: 2014


Keywords. Phát triển kinh tế; Làng nghề cói; Kinh tế chính trị; Ninh Bình; Làng nghề
truyền thống.


Content
LỜI MỞ ĐẦU
1.1. Tính cấp thiết của đề tài
Phát triển các làng nghề là một trong những mục tiêu quan trọng nhằm tạo việc làm,
tăng thu nhập, góp phần xóa đói giảm nghèo, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa
nông nghiệp, nông thôn ở nước ta. Trong những năm qua, nhờ những chủ trương, chính
sách đổi mới của Đảng và Nhà nước, sự phát triển làng nghề đã đạt được những kết quả
to lớn, góp phần làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt nông thôn.
Huyện Kim Sơn thuộc tỉnh Ninh Bình là vùng đất được mở ra từ công cuộc khẩn hoang
vùng bãi biển đầy lau sậy và sú vẹt, dưới sự tổ chức và điều hành của Doanh Điền
sứ Nguyễn Công Trứ năm Kỷ Tỵ 1809. Theo thời gian, tại địa phương này đã hình
thành và phát triển một số làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, sự phát triển của các làng
nghề qua thời kỳ trước đây và trong thời kỳ đổi mới đã và đang gặp nhiều bất cập như:
chất lượng sản phẩm còn thấp, mẫu mã sản phẩm ít sáng tạo, sản phẩm có tính cạnh
tranh chưa cao dẫn đến hiệu quả kinh tế không như mong muốn, vấn nạn ô nhiễm môi
trường ngày càng tăng. Chính vì vậy vấn đề cần nghiên cứu hiện nay là làm sao để các

làng nghề phát triển về kinh tế nhưng đồng thời phải đảm bảo đời sống tinh thần cho
người dân, đồng nghĩa với việc các làng nghề cần được phát triển theo hướng bền vững.
Vì vậy, để trả lời cho câu hỏi này, đề tài: “Phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện
Kim Sơn tỉnh Ninh Bình theo hướng bền vững” được tác giả lựa chọn là nội dung nghiên
cứu trong Luận văn thạc sỹ chuyên ngành Kinh tế chính trị.
Câu hỏi nghiên cứu chính của đề tài là: Phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện
Kim Sơn tỉnh Ninh Bình đã thực sự theo hướng bền vững? Tại sao?.

Để trả lời câu hỏi này cần làm rõ bốn vấn đề sau:
Một là: Thế nào là phát triển làng nghề theo hướng bền vững?
Hai là: Huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình có đủ những điều kiện cho phát triển làng nghề
theo hướng bền vững?
Ba là: Quá trình phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình
những năm qua đã đạt được những thành tựu hay và còn những bất cập gì? Nguyên
nhân của những bất cập đó?
Bốn là: Cần phải làm gì để thúc đẩy sự phát làng nghề cói truyền thống ở huyện Kim
Sơn tỉnh Ninh Bình thực sự theo hướng bền vững?
Đó không chỉ là những vấn đề nghiên cứu của luận văn mà cũng là vấn đề mà các nhà quản
lý kinh tế huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình cần có câu trả lời.
1.2. Tình hình nghiên cứu
Vấn đề phát triển KT-XH bền vững tại các làng nghề truyền thống đã và đang đặt ra
nhiều thách thức và khó khăn cho các nhà quản lý kinh tế xã hội tại nhiều địa phương
trên cả nước. Đã có nhiều tác giả, nhiều đề tài nghiên cứu đề cập tới vấn đề phát triển
bền vững làng nghề, tiêu biểu là một số công trình sau:
Công trình: “Làng nghề Việt Nam và môi trường” do PGS.TS Đặng Kim Chi chủ biên,
NXB Khoa học và kỹ thuật Hà Nội, 2005. Đây là đề tài khoa học cấp nhà nước có mã số
KC 08.09 đã làm rõ hiện trạng tình hình kinh tế-xã hội và môi trường tại các làng nghề
truyền thống ở Việt Nam, đồng thời trên cơ sở khoa học và thực tiễn đề tài đã nghiên cứu
nhằm xây dựng các chính sách và biện pháp giải quyết vấn đề môi trường tại các làng
nghề ở Việt Nam.

Đề tài khoa học cấp Bộ của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, do TS. Đặng Lê
Nghị làm chủ nhiệm, thực hiện năm 1998 viết về “Các giải pháp phát triển thủ công
nghiệp theo hướng CNH, HĐH ở vùng Đồng Bằng Sông Hồng” đã tập trung phân tích
làm rõ về đặc điểm, tính chất, vai trò lịch sử của thủ công nghiệp và đánh giá một cách
sát thực thực trạng thủ công nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng với số liệu tương đối
phong phú. Trên cơ sở đó, đề tài đã đưa ra 9 giải pháp cơ bản để phát triển thủ công
nghiệp khu vực đồng bằng sông Hồng trong thời gian tới.
Luận án tiến sĩ của Mai Thế Hởn (2000) đề cập đến “Phát triển làng nghề truyền thống
trong quá trình CNH-HĐH ở vùng ven Thủ đô Hà Nội" đã đi sâu phân tích đánh giá
thực trạng, tiềm năng của việc phát triển làng nghề truyền thống cũng như vấn đề cấp
bách đặt ra cần giải quyết như chủ trương, chính sách và luật pháp, vốn đầu tư cho sản
xuất, vấn đề môi trường, thị trường tiêu thụ sản phẩm, về trình độ quản lý của người lao
động. Đề xuất những phương hướng và giải pháp phát triển làng nghề truyền thống
vùng ven thủ đô Hà Nội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Công trình “Phát triển làng nghề truyền thống ở nông thôn Việt Nam trong quá trình
CNH, HĐH”- luận án của Trần Minh Yến (2003) đã hệ thống những vấn đề cơ bản về
làng nghề truyền thống ở nông thôn theo những quan điểm của khoa học kinh tế chính
trị Mác-LêNin và đường lối đổi mới của Đảng cộng sản Việt Nam. Đề tài làm rõ vai trò
của làng nghề truyền thống ở nông thôn để phân tích thực trạng và động thái phát triển
của các làng nghề truyền thống từ khi đổi mới đến nay. Khái quát xu hướng vận động
của các làng nghề dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhằm xây
dựng những quan điểm và đề xuất những giải pháp cơ bản để phát triển làng nghề
truyền thống ở nông thôn trước yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế.
Nghiên cứu “Phát triển làng nghề theo hướng bền vững ở Việt Nam trong tiến trình hội
nhập kinh tế thế giới” của TS. Nguyễn Văn Hiến - Tạp chí Phát triển và hội nhập tháng
5-6/2012.
Luận án của Đỗ Quang Dũng (2006) “Phát triển làng nghề trong quá trình CNH, HĐH
nông nghiệp nông thôn ở Hà Tây”.
Luận văn của Nguyễn Trọng Tuấn (2006) “Nghề truyền thống trên địa bàn Hà Nội
trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”.

Luận văn của Nguyễn Hữu Loan (2007) “Giải pháp xây dựng làng nghề trên địa bàn
tỉnh Bắc Ninh theo hướng phát triển bền vững”.
Luận văn của Đỗ Hồng Thu (2010) “Phát triển KT-XH theo hướng bền vững ở làng
nghề thêu ren Văn Lâm (Ninh Hải-Hoa Lư-Ninh Bình)”.
Hội thảo “Phát triển bền vững làng nghề Hà Tây, thực trạng và giải pháp, Hà Đông,
tháng 11/2006”.
Tất cả những công trình nêu trên đã nghiên cứu làng nghề theo nhiều khía cạnh khác
nhau như: tập trung phân tích đặc điểm làng nghề và làng nghề truyền thống; khảo sát
thực trạng hoạt động sản xuất, kinh doanh ở các địa phương; đề ra các nhóm giải pháp
để khôi phục và phát triển làng nghề trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông
thôn. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể về phát triển làng nghề
theo hướng bền vững ở huyện Kim Sơn. Vì vậy, đề tài nghiên cứu này nhằm tiếp tục làm
rõ một số vấn đề lý luận về làng nghề và thực trạng làng nghề Cói tại huyện Kim Sơn
với mong muốn đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển làng nghề theo hướng bền
vững tại huyện Kim Sơn trong thời gian tới.
1.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
1.3.1. Mục đích
Đánh giá thực trạng, chỉ ra những thành công và hạn chế trong quá trình phát làng
nghề cói truyền thống huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình triển theo hướng bền vững.
Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện
Kim Sơn tỉnh Ninh Bình theo hướng bền vững trong giai đoạn tới.
1.3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu và hệ thống hoá các cơ sở lý thuyết về phát triển KT-XH làng nghề truyền
thống theo hướng bền vững.
Nghiên cứu kinh nghiệm của một số địa phương trong nước về phát triển KT-XH làng
nghề truyền thống bền vững và phát triển bền vững gắn với phát triển du lịch.
Khảo sát, tổng hợp, phân tích, đánh giá thực trạng phát triển làng nghề cói truyền thống
Kim Sơn trong thời gian 5 năm gần đây (2007 - 2012) trên các phương diện: thực trạng tình
hình, kết quả đạt được, những hạn chế thiếu sót và nguyên nhân.
Đánh giá cơ hội và thách thức của quá trình phát triển, từ đó đề xuất các giải pháp cho

việc phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình theo hướng
bền vững những năm tới.
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1.4.1 Đối tượng
Làng nghề cói truyền thống huyện Kim Sơn được nghiên cứu dưới góc độ kinh tế chính
trị. Nghiên cứu trường hợp cụ thể nhưng tập trung khai thác những yếu tố KT-XH ảnh
hưởng đến sự phát triển bền vững của làng nghề.
Ngoài ra, luận văn cũng nghiên cứu làng nghề ở một số địa phương tiêu biểu, rút ra bài
học kinh nghiệm phát triển làng nghề Cói theo hướng bền vững cho huyện Kim Sơn tỉnh
Ninh Bình.
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của luận văn giới hạn trong không gian làng nghề Cói huyện Kim
Sơn trong mối quan hệ với làng nghề trên địa bàn tỉnh Ninh Bình. Về mặt thời gian luận
văn nghiên cứu trong giai đoạn từ năm 2007-2012 đây là giai đoạn phát triển kinh tế xã
hội có nhiều kết quả đáng ghi nhận của làng nghề cói truyền thống Kim Sơn. Các giải
pháp được đề xuất cho phát triển làng nghề Cói hướng đến năm 2020.
1.5. Phương pháp nghiên cứu vủa luận văn
1.5.1. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phương pháp luận kinh tế chính trị đó là chủ nghĩa duy vật biện
chứng và duy vật lịch sử. Trên cơ sở đó áp dụng các phương pháp của kinh tế học hiện
đại để nghiên cứu sâu thêm.
Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử được cụ thể bằng một loạt các
phương pháp nghiên cứu sau đây: lôgic, lịch sử, phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh,
mô hình dựa trên các số liệu bảng biểu minh họa.
Phương pháp lôgíc được sử dụng để xây dựng cơ sở lý luận phát triển bền vững làng
nghề truyền thống. Phương pháp lịch sử được sử dụng để nghiên cứu kinh nghiệm của
một số tỉnh thành phát triển nổi bật về làng nghề truyền thống.
Phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp được sử dụng trong toàn bộ luận văn.
Ở Chương 2 phác họa lên bức tranh tổng thể KT-XH của làng nghề cói truyền thống
Kim Sơn trong những năm qua, kèm theo các phương pháp nghiên cứu khác được sử

dụng như: thống kê, phân tích định lượng, mô hình, bảng biểu minh họa… Ở Chương 3,
phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp được sử dụng chủ yếu. Đồng thời một
số phương pháp khác cũng được sử dụng: so sánh, khái quát hóa…
Nói chung, khi nghiên cứu, tìm hiểu về làng nghề cói truyền thống Kim Sơn, tác giả
không tiếp cận đối tượng bằng chuyên ngành hẹp mà lựa chọn hướng tiếp cận liên
ngành với sự kết hợp giữa lịch sử, xã hội học, văn hóa học, kinh tế học… đồng thời sử
dụng một số phương pháp như: phương pháp phân tích và so sánh văn bản, phương
pháp thống kê, phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp quan sát, phương pháp
phân tích tổng hợp…
1.5.2. Nguồn số liệu
Số liệu phát triển làng nghề của huyện Kim Sơn-Sở Công thương tỉnh Ninh Bình.
Niên giám thống kê hàng năm của tỉnh Ninh Bình.
Số liệu của các Doanh nghiệp trong làng nghề.
Luận văn có tham khảo các tài liệu nghiên cứu sưu tầm về các làng nghề ở Kim Sơn …
1.6. Những đóng góp mới của luận văn
Luận văn đã chỉ ra được phát triển làng nghề truyền thống theo hướng bền vững là tất
yếu khách quan. Vì vậy, nghiên cứu sự phát triển của các làng nghề nói chung và sự phát triển
của làng nghề truyền thống sản xuất cói Kim Sơn nói riêng phải nghiên cứu về sự phát triển
bền vững. Trên cơ sở mục đích nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, luận văn đã hoàn thành
những nội dung nghiên cứu sau:
Hệ thống hóa lý luận cơ bản về làng nghề truyền thống; Các nhân tố ảnh hưởng tới sự
hình thành và phát triển làng nghề như vị trí địa lý, điều kiện kinh tế, điều kiện văn hóa - xã
hội…Hệ thống hóa các lý luận cơ bản về phát triển bền vững, quan điểm phát triển bền vững
tại Việt Nam. Từ đó, đưa ra khái niệm phát triển bền vững làng nghề được sử dụng trong luận
văn. Đồng thời, mở rộng và phát triển nội dung phát triển làng nghề bền vững trên cả ba mặt
kinh tế - xã hội -môi trường.
Kim Sơn là vùng đất mở, có đầy đủ các điều kiện tốt để phát triển làng nghề nhưng
việc phát triển các làng nghề ở địa phương này thời gian qua vẫn chưa hiệu quả và vẫn còn
tồn tại nhiều yếu kém như: chất lượng sản phẩm thấp; mẫu mã sản phẩm không phong phú,
tính cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường chưa cao; hiệu quả kinh tế thấp Đặc biệt, tình

trạng ô nhiễm môi trường tại các làng nghề hiện nay ngày một gia tăng. Do vậy phân tích,
đánh giá thực trạng phát triển của các làng nghề sản xuất cói ở Kim Sơn hiện nay là rất quan
trọng để đưa ra những giải pháp phát triển bền vững cho các làng nghề sản xuất cói nơi đây.
Những quan điểm định hướng, giải pháp phát triển bền vững làng nghề cói Kim Sơn được đưa
ra trong luận văn có mối quan hệ biện chứng cần được thực hiện đồng bộ thì mới mang lại
hiệu quả thiết thực cho làng nghề cói truyền thống ở huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình.
1.7. Bố cục của luận văn
Nội dung của Luận văn được chia thành 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển làng nghề truyền thống theo
hướng bền vững.
Chương 2: Thực trạng phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện Kim Sơn tỉnh
Ninh Bình theo hướng bền vững.
Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển làng nghề cói truyền thống ở huyện Kim
Sơn tỉnh Ninh Bình theo hướng bền.


Reference
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi Văn Vượng (2002, Làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam, Nxb Văn hóa
thông tin, Hà Nội.
2. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), Báo cáo môi trường quốc gia năm 2008 - Môi
trường làng nghề Việt Nam, Hà Nội.
3. Dương Bá Phượng, Bảo tồn và phát triển các làng nghề trong quá trình công nghiệp hóa
hiện đại hóa, trang 13.
4. Dương Bá Phượng (2001), Bảo tồn và phát triển ngành nghề trong quá trình Công
nghiệp hóa - hiện đại hóa, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
5. Đỗ Thị Hảo (2000), Nghề thủ công truyền thống Việt Nam và các vị tổ nghề, Nxb
VHDT, Hà Nội.
6. Hoàng Ngọc Hòa - Vũ Văn Phúc (2003), Phát triển làng nghề truyền thống trong
quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

7. Mai Thanh Cúc, Quyền Đinh Hà ( đồng chủ biên), Nguyễn Trọng Đắc, Nguyễn Thị
Tuyết Lan ( 2005), giáo trình phát triển nông thôn, Nxb Nông Nghiệp, Hà Nội.
8. Ngô Vi Liễn (1999), Tên làng xã và địa dư các tỉnh Bắc Kỳ, Nxb Văn hóa thông tin,
Hà Nội.
9. Nguyễn Đăng Vinh - Nguyễn Đăng Quang (2008), Kinh đô Việt Nam xưa và nay,
Nxb Lao động, Hà Nội.
10. Nguyễn Trãi (1960), Ức trai thi tập - Dư địa chí, NXB Văn Sử học, Hà Nội.
11. Nguyễn Tử Mẫn (2001), Ninh Bình toàn tỉnh địa chí khảo biên, NXB Chính trị
quốc gia.
12. Nguyễn Trung Quế - Đặng Đình Túc - Đỗ Hồng Tuyên (1995), Làng gốm sứ truyền
thống Bát Tràng, Hà Nội.
13. Kỷ yếu Hội thảo quốc tế, 1996, Bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống Việt Nam,
trang 38 -39.
14. Lã Đăng Bật (2007), Ninh Bình - một vùng sơn thủy hữu tình, Nxb Trẻ, Thành phố
Hồ Chí Minh.
15. Lã Đăng Bật (2007), Di tích danh thắng Hoa Lư - Ninh Bình, Nxb Văn hóa dân tộc,
Hà Nội.
16. Lã Đăng Bật (2011), Đất và người Ninh Bình: Những bài viết in ở các báo và tạp
chí từ năm 1993 đến nay, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
17. Lê Tắc (2002), An Nam chí lược, Nxb Thuận Hóa, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ
Đông Tây.
18. Phạm Côn Sơn, Làng nghề truyền thống Việt Nam, trang 6
19. Phạm Vân Đình, Đỗ Kim Chung (1997), Kinh tế nông nghiệp, Nxb Nông Nghiệp, Hà
Nội
20. Phan Đại Doãn - Nguyễn Quang Ngọc (1990), Những bàn tay tài hoa của cha ông,
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
21. Phan Đại Doãn (2004), Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội.
22. Phan Đại Doãn - Nguyễn Quang Ngọc (1994), Kinh nghiệm tổ chức quản l‎í nông
thôn Việt Nam trong lịch sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

23. Phan Đại Doãn, Yu Insun, Nguyễn Đăng Dung (2006), Làng Việt đa nguyên và
chặt, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội.
24. P10. iere Gourou (2003), Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ, Hội Khoa học lịch sử
Việt Nam, Viện Viễn Đông bác cổ, Nxb Trẻ, Hà Nội.
25. Tạ Phong Châu, Nguyễn Quang Vinh, Nghiêm Đa Văn (1977), Truyện các ngành
nghề, Nxb Lao động, Hà Nội
26. Toan Ánh (2004), Nếp cũ - Làng xóm Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
27. Thông tư 116/2006/TT-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, ban hành
ngày 18 tháng 12 năm 2006.
28. Thông tư 116/2006/TT-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, ban hành
ngày 18 tháng 12 năm 2006.
29. Thông tư 116/2006/TT-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, ban hành
ngày 18 tháng 12 năm 2006.
30. Trần Minh Yến (2004), Làng nghề truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa,
hiện đại hóa, NXB KHXH, Hà Nội.
31. Trần Lê Văn, Ngọc Vũ… (1977), Nghề đẹp quê hương, Ty Văn hóa thông tin Hà
Sơn Bình
32. Trần Từ (1984), Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội.
33. Trần Trọng Kim (1999), Việt Nam sử lược, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
34. Trương Đình Tưởng (2004), Địa chí văn hóa dân gian Ninh Bình, Nxb Thế giới, Hà
Nội.
35. Trương Minh Hằng (2007), Làng nghề thủ công mĩ nghệ miền Bắc, Nxb Mỹ thuật,
Hà Nội.
36. Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh (2006), Đại cương Lịch
sử Việt Nam, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
37. Trung tâm UNESCO thông tin tư liệu lịch sử và văn hóa Việt Nam,Tủ sách danh
nhân (2000), Danh nhân đất Ninh Bình, Hà Nội.
38. Viện nghiên cứu Sư phạm (2006), Đại cương về phát triển bền vững, Nxb Đại học sư
phạm Hà Nội, trang 40.

39. Viện nghiên cứu Hán Nôm (1981), Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX (thuộc
các tỉnh từ Nghệ Tĩnh trở ra), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
40. Viện nghiên cứu sư phạm (2006), Đại cương về phát triển bền vững, Nxb Đại học
sư phạm, Hà Nội.
41. Viện Sử học (1977), Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (nghiên cứu xã hội nông
thôn truyền thống) tập I, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
42. Viện sử học (1978), Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (nghiên cứu xã hội nông
thôn truyền thống) tập II, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
43. Viện Khoa học xã hội Việt Nam (2010), Địa chí Ninh Bình, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội.
44. Vũ Ngọc Khánh (1990), Lược truyện thần tổ các ngành nghề, Nxb Văn hóa thông
tin, Hà Nội.
45. Vũ Từ Trang (2008), Nghề cổ đất Việt (khảo cứu), Nxb Văng hóa thông tin, Hà
Nội.
Website :
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.