C¬ së
®¸nh gi¸ t¸c ®«ng
m«i trêng
Lª Xu©n Hång
C¬ së
®¸nh gi¸ t¸c ®éng
m«i trêng

Li gii thiu
Ô nhim môi trng và s nghèo ói lun qun quanh ta là mt
trong nhng vn  b c xúc hi$n nay. Nó không ch) *i v+i chúng
ta mà c, nhân lo.i trên Trái t này. B,o v$ môi trng, phát tri5n
bn vng trong giai o.n công nghi$p hóa, hi$n .i hóa t n+c 6
Vi$t Nam là s òi h9i và nhi$m v: quan tr;ng, c<n thi=t c>a m?i
ngi Vi$t Nam. T@ nhAn th c ó, tác gi, ã biên so.n cu*n sách
"CE s6 ánh giá tác ng môi trng" nhFm m:c ích làm tài li$u
tham kh,o, nghiên c u và h+ng dIn ánh giá tác ng môi trng
*i v+i các d án phát tri5n kinh t= - xã hi. Cu*n sách này có th5
làm tài li$u gi,ng d.y và ào t.o sinh viên khoa Công ngh$ - Môi
trng 6 các trng .i h;c và cao Lng, cho công tác nghiên c u
và nguMn tham kh,o *i v+i các nhà qu,n lý trong công tác ho.ch
Onh chính sách v môi trng.
Cu*n sách "CE s6 ánh giá tác ng môi trng" Pc biên
so.n da trên các k=t qu, nghiên c u khoa h;c nhiu nQm c>a tác
gi, v môi trng trong thi gian công tác t.i "Trung tâm Kh,o
sát, Nghiên c u và T vn Môi trng bi5n", Vi$n CE h;c thuc
Vi$n Khoa h;c và Công ngh$ Vi$t Nam, Mng thi, tác gi, ã sS
d:ng tAp các bài gi,ng v ánh giá tác ng môi trng c>a chính
tác gi, biên so.n 5 gi,ng d.y cho sinh viên khoa Công ngh$ - Môi
trng, trng T.i h;c Dân lAp Tông Tô Hà Ni trong 10 nQm
qua (1995-2005). Ngoài ra tác gi, ã tham kh,o các tài li$u v

ánh giá tác ng môi trng c>a các Mng nghi$p trong và ngoài
n+c. T^c bi$t tác gi, ã h;c h9i Pc nhiu iu b_ ích thông qua
con ng trao _i h;c thuAt, hi th,o v nghiên c u khoa h;c môi
trng trong các  án HPp tác Qu*c t= 6 Trung tâm Môi trng
bi5n, Vi$n CE h;c.
Tánh giá tác ng môi trng là 5 thc hi$n qu,n lý môi
trng phát tri5n bn vng và ngPc l.i, 5 qu,n lý môi trng
c<n ph,i ánh giá tác ng môi trng. Hai vn  này có m*i
quan h$ mAt thi=t và tEng tác v+i nhau.
Tánh giá tác ng môi trng vIn còn là b môn khoa h;c
ang hình thành, nhiu vn  v phEng pháp luAn ang Pc ti=p
t:c nghiên c u. HEn na, chuyên ngành khoa h;c này còn mang
tính cht liên ngành, òi h9i ph,i có ki=n th c sâu rng c>a nhiu
ngành khoa h;c khác nh Oa lý h;c, Oa cht h;c, sinh h;c, hóa
h;c và các ngành khoa h;c thuc kinh t= - xã hi h;c, v.v. Chính
vì vAy cu*n sách này chbc chbn sc không th5 tránh kh9i mt s*
khi=m khuy=t, rt mong Pc các ;c gi, thông c,m và góp ý ki=n
5 nó Pc hoàn ch)nh hEn, xin chân thành c,m En.
Nhân dOp này tôi xin trân tr;ng bày t9 s bi=t En c>a mình =n
Ban lãnh .o Vi$n CE h;c, PGS TSKH Nguyn Ti=n Khiêm -
Vi$n tr6ng, PGS TS T? Ng;c Qugnh - Phó vi$n tr6ng Vi$n CE
hoc, GS TSKH Ph.m VQn Ninh - Giám *c Trung tâm Môi trng
bi5n, GS TS Nguyn Toàn Thbng - Ch> nhi$m khoa Công ngh$ -
Môi trng và PGS TS Ngô Ng;c Cát - Phó giám *c Trung tâm
ào t.o và chuy5n giao công ngh$, Vi$n Khoa h;c và Công ngh$
Vi$t Nam, kiêm tr6ng b môn Qu,n lý và Tánh giá tác ng môi
trng c>a trng T.i h;c Dân lAp Tông Tô Hà Ni, các giáo s,
ti=n sh và các Mng nghi$p 6 Vi$n CE h;c và Trung tâm nghiên
c u môi trng bi5n thuc Vi$n Khoa h;c và Công ngh$ Vi$t
Nam, ã khích l$ và giúp i tác gi, thc hi$n cu*n sách này.

Tác gi,
KÝ HIU VIT TT
Ch Vit
B KHCN B Khoa hc và Công ngh
B TNMT B Tài nguyên và Môi trng
BVMT Bo v Môi trng
CLMT Ch t l"ng Môi trng
CP-LI Chi phí - l"i ích
(TM (ánh giá tác *ng Môi trng
H(PT Hành *ng phát tri+n
KT-XH Kinh t- - xã hi
PTBV Phát tri+n b1n v2ng
QLMT Qun lý Môi trng
Ch Anh

ADB Ngân hàng phát tri+n châu Á
GIS H thông tin *;a lý
IRR H s> hoàn v>n
NPV L"i nhu?n ròng
UNDP ChBng trình phát tri+n cDa Liên Hip Qu>c
UNEP ChBng tình Môi trng cDa Liên Hip Qu>c
USEPA CB quan bo v môi trng Hoa KH
WB Ngân hàng th- giJi
WHO TL chMc Y t- th- giJi
i
MC LC
Trang
Lêi nãi ®Çu
M:c l:c
i

PhÇn I
nh÷ng vÊn ®Ò chung §¸nh gi¸ T¸c ®éng M«i
trêng
1
Chng I. Nhng khái nim c bn v tài nguyên và môi
trng
2
1. Môi trng.
2
2. Tài nguyên.
3
3. Phát tri5n kinh t= - xã hi
4
4. Ta d.ng sinh h;c.
6
5. S c* r>i ro môi trng
11
6. Xung t môi trng
17
7. B,o v$ môi trng, phát tri5n bn vng.
19
8. Cht th,i và rác th,i.
21
9. Môi trng bi5n.
23
Chng II. Lch s! phát tri#n và các yêu c$u c%a 'TM
27
1. S ra i c>a TTM.
27
2. TOnh nghpa, m:c ích và ý nghpa TTM.

31
3. Ni dung TTM.
33
Môc lôc

ii
4. Ki=n th c khoa h;c c<n thi=t trong TTM
34
5. Các yêu c<u *i v+i TTM
35
6. T_ ch c và qu,n lý TTM
36
7. TTM và QLMT.
40
Chng III. Các ho+t ,-ng phát tri#n c%a các ngành kinh
t. - xã h-i gây ô nhi2m và suy thoái môi trng
47
1. Công nghi$p và ô thO.
47
2. Th> công nghi$p và làng ngh.
53
3. Nông nghi$p và phát tri5n nông thôn.
54
4. Lâm nghi$p.
56
5. Ng nghi$p và nuôi trMng thur s,n.
57
6. Giao thông vAn t,i.
59
7. NQng lPng và khai khoáng.

60
8. Y t= và cht th,i y t=.
64
9. Công trình thur lPi.
65
10. ThEng m.i và du lOch.
66
11. TQng dân s*, vòng lun qun c>a nghèo
ói.
67
12. Chi=n tranh xung t
68
Chng IV. Ti.n trình và n-i dung c%a ,ánh giá tác
,-ng môi trng
69
1.
LPc duy$t các tác ng môi trng.
70
2.
Tánh giá tác ng môi trng sE b hay
g;i là ánh giá nhanh.
71
3.
Tánh giá tác ng môi trng <y > và chi
ti=t.
72
3.1 Công tác chun bO cho TTM.
72
Môc lôc


iii
3.2 Xây dng  cEng TTM.
73
3.3 D trù kinh phí và thi gian bi5u thc hi$n
TTM.
74
3.4 T xut các nhi$m v: cE b,n trong TTM.
77
3.5 Ni dung thc hi$n TTM <y > và chi ti=t.
79
Chng V. Các phng pháp k6 thu7t s! d8ng trong
'TM và qun lý môi trng (QLMT)
103
1 PhEng pháp li$t kê s* li$u.
103
2 PhEng pháp danh m:c.
105
3 PhEng pháp ma trAn môi trng.
116
4 PhEng pháp sE M m.ng l+i.
124
5 PhEng pháp chAp b,n M môi trng.
128
6 PhEng pháp mô hình toán.
130
7 PhEng pháp phân tích chi phí
132
8 PhEng pháp kh thuAt vin thám
141
9 PhEng pháp thông tin Oa lý

151
phÇn hai
Híng dÉn §¸nh gi¸ T¸c ®éng M«i trêng ®èi víi
c¸c dù ¸n ph¸t triÓn kinh tÕ - x% héi cô thÓ

161
Chng VI: 'TM ,@i vAi các dB án phát tri#n xây dBng
công trình
162
I TTM *i v+i d án xây dng các công trình
th>y lPi
162
II TTM cho d án xây dng c,ng bi5n.
170
Chng VII: 'TM ,ô th và công nghip
181
Môc lôc

iv
I TTM *i v+i các nhà máy, xí nghi$p s,n
xut công nghi$p.
181
II TTM công nghi$p khai thác khoáng s,n và
vAt li$u xây dng.
188
III Tánh giá tác ng ô nhim môi trng ô
thO và khu công nghi$p.
193
IV Tánh giá hi$n tr.ng cht th,i rbn ô thO và
công nghi$p.

200
Chng VIII: 'ánh giá hin tr+ng môi trng khu vBc
lãnh thC
207
I Tánh giá hi$n tr.ng môi trng c>a mt
mt t)nh (ho^c thành ph*).
207
II Tánh giá hi$n tr.ng môi trng bi5n ven
b
221
III TTM c>a ho.t ng phát tri5n du lOch.
223
Chng IX : 'TM ,@i vAi chEt lFng môi trng
229
I Tánh giá hi$n tr.ng môi trng n+c.
229
II Tánh giá hi$n tr.ng môi trng t.
235
III Tánh giá hi$n tr.ng môi trng không khí.
241
K=t luAn.
245
Tài li$u tham kh,o.
247

Môc lôc

v
1
PhÇn I


Nh÷ng vÊn ®Ò chung ®¸nh gi¸ t¸c
®éng m«i trêng

ánh giá tác ng môi trng nhm mc ích phân tích mt cách
có cn c khoa hc nhng tác ng ca các ho t ng phát tri!n
kinh t" - xã hi mà các tác ng ó có th! có l(i và c*ng có th! có
h i +i v,i tài nguyên thiên nhiên và môi trng s+ng t i n1i th2c
hi3n d2 án, trong ó có sc kho6 ca cng 7ng dân c. Xu:t phát
t; các tác ng tiêu c2c, < ra các bi3n pháp x> lý kh@c phc !
giAi quy"t mt cách h(p lý nhng mâu thuCn gia yêu cDu phát
tri!n v,i môi trng trong s ch. ánh giá tác ng môi trng
tr,c h"t phAi cDn th+ng nh:t s2 hi!u bi"t v< môi trng và phát
tri!n, v< nhng tác ng gây ô nhiEm ca các ngành ho t ng
phát tri!n kinh t" và các ph1ng pháp (c s> dng trong quá
trình ti"n hành ánh giá +i v,i các d2 án có ni dung khác nhau.
T:t cA các v:n < trên (c < cHp t,i trong phDn mt này.

2 Lê Xuân Hng
Chng I
NHNG KHÁI NIN C BN V TÀI
NGUYÊN VÀ MÔI TRNG NH

1. Môi tr%ng: là tJng h(p các i<u ki3n t2 nhiên bên ngoài có Anh
hKng t,i mt vHt th! hoLc mt s2 ki3n. B:t c mt vHt th!, mt s2
ki3n nào c*ng t7n t i và diEn bi"n trong mt môi trng. Có th!
nói môi trng bao g7m các y"u t+ t2 nhiên và nhân t o, có quan
h3 mHt thi"t v,i nhau, bao quanh con ngi, có Anh hKng "n i
s+ng, sAn xu:t, s2 t7n t i và phát tri!n ca con ngi và sinh vHt.
+i v,i c1 th! s+ng thì môi trng s+ng là tJng h(p nhng i<u

ki3n bên ngoài có Anh hKng "n i s+ng và s2 phát tri!n ca c1
th!. Còn +i v,i con ngi thì môi trng s+ng ca con ngi là
tJng h(p các i<u ki3n vHt lý, sinh hc, hoá hc và xã hi bao
quanh, tác ng và Anh hKng t,i s2 s+ng và phát tri!n ca t;ng cá
th! và cng 7ng con ngi.
Môi trng s+ng ca con ngi r:t rng l,n, là cA v* tr bao la,
trong ó H3 MLt tri và Trái :t là b phHn Anh hKng tr2c ti"p, rõ r3t
nh:t. Chúng ta có th! tKng t(ng Trái :t là con tàu v* tr l,n còn
loài ngi và sinh vHt ang s+ng trên Trái :t là hành khách trên tàu.
Môi trng s+ng ca con ngi v< mLt vHt lý bao g7m các quy!n ca
Trái :t: th ch quy!n, thuU quy!n và khí quy!n. Th ch quy!n là l,p :t
á t o nên b< mLt ca Trái :t, n1i t7n t i các tài nguyên thiên nhiên
khoáng sAn và :t ai canh tác mDu mV. ThuU quy!n là các  i d1ng,
bi!n cA mênh mông, sông, h7, dDy Lc chng chWt trên mLt :t và các
vùng bng tuy"t giá l nh B@c c2c và Nam c2c. Khí quy!n là bDu không
khí v,i các lo i khí khác nhau, bao quanh trên b< mLt Trái :t và (c
chia ra các tDng khí khác nhau. V< mLt sinh hc, trên Trái :t t7n t i
Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 3
các c1 th! s+ng ca ng, th2c vHt và con ngi, (c gi là sinh
quy!n. Sinh quy!n cùng v,i th ch quy!n, thuU quy!n và khí quy!n t o
nên môi trng s+ng ca các c1 th! s+ng. Nhng sinh quy!n khác v,i
các quy!n vHt lý vô sinh là trong sinh quy!n ngoài vHt ch:t, nng l(ng
còn có thông tin t7n t i và phát tri!n ca các c1 th! s+ng. D ng thông
tin phát tri!n và phc t p nh:t là trí tu3 con ngi và (c coi là Trí
quy!n. Bng trí tu3 ca con ngi, khoa hc và k_ thuHt ngày càng  t
(c nhng thành t2u `nh cao, ang làm thay Ji nhanh chóng, sâu
s@c, bng các công ngh3 m,i - công ngh3 thông tin - i3n t>, chinh
phc v* tr và ã v(t ra ngoài ph m vi ca Trái :t.
V,i mc ích và ni dung nghiên cu khác nhau ca môi
trng s+ng, có th! phân ra môi trng t2 nhiên, môi trng xã hi

và môi trng nhân t o.
Môi trng t2 nhiên bao g7m các nhân t+ t2 nhiên: lHt lý, hoá
hc, sinh hc, Wa ch:t, Wa lý, t7n t i khách quan ngoài ý mu+n ca
con ngi, hoLc ít chWu chi ph+i ca con ngi.
Môi trng xã hi là cng 7ng con ngi có m+i quan h3 gia
con ngi v,i nhau. Cng 7ng con ngi h(p thành mt b l c
hoLc mt qu+c gia xã hi, t o ra các th! ch", tJ chc kinh t" xã hi.
Môi trng nhân t o bao g7m các nhân t+ vHt lý, sinh hc, xã
hi do con ngi t o nên và chi s2 chi ph+i ca con ngi.
CA ba lo i môi trng trên thng t7n t i cùng nhau, t1ng tác
lCn nhau, th+ng nh:t trong môi trng s+ng ca con ngi. Các
nhân t+ môi trng t2 nhiên, nhân t o hay xã hi tác ng "n con
ngi (c gi chung là ch:t l(ng môi trng +i v,i i s+ng
và sc kho6 con ngi.
2. Tài nguyên
Tài nguyên bao g7m t:t cA các ngu7n nguyên li3u, nng l(ng, lao
ng, thông tin có trên trái :t và trong không gian v* tr, mà con
ngi có th! s> dng phc v cuc s+ng và phát tri!n xã hi ca mình.
Tài nguyên có th! phân lo i ra: tài nguyên thiên nhiên, tài
nguyên nhân vn.
Tài nguyên thiên nhiên g@n li<n v,i các nhân t+ t2 nhiên, còn
tài nguyên nhân vn g@n li<n y"u t+ con ngi và xã hi.
4 Lê Xuân Hng
Tài nguyên thiên nhiên bao g7m các d ng tài nguyên n,c,
trong ó có n,c mLt (n,c ao, h7, sông, bi!n), n,c d,i :t
(n,c ngDm, n,c khe nt, n,c khoáng, n,c karst). Tài nguyên
sinh vHt (ng vHt, th2c vHt), tài nguyên :t (:t nông nghi3p, lâm
nghi3p, :t K, v.v.), tài nguyên khoáng sAn (vàng, b c, á quý, than
á, dDu ,khí +t ,v.v.), tài nguyên lao ng.
Trong các lo i tài nguyên trên có th! phân chia theo khA nng

tái t o và tài nguyên không tái t o (c. Tài nguyên tái t o là các
d ng tài nguyên có ngu7n cung c:p nng l(ng, thông tin hDu nh
liên tc và vô tHn t; bên ngoài v* tr vào trái :t, t7n t i và phát
tri!n. Nó ch` m:t i khi không còn ngu7n nng l(ng, thông tin nói
trên. Tài nguyên tái t o (c là nhng tài nguyên có th! t2 duy trì
hoLc t2 bJ xung mt cách liên tc n"u (c quAn lý khôn khéo.
Tài nguyên tái t o (c g7m nng l(ng mLt tri, nng l(ng gió,
nng l(ng sóng bi!n, nng l(ng n,c, tài nguyên sinh hc.
Tài nguyên không tái t o (c là nhng tài nguyên t7n t i mt
cách hu h n, sf m:t i hoLc hoàn toàn bW bi"n Ji, không còn gi
l i tính ch:t ban Du sau quá trình s> dng. ó là tài nguyên
khoáng sAn, nhiên li3u khoáng, các thông tin di truy<n bW m:t dDn
không còn gi l i (c cho i sau.
3. Phát tri/n kinh t1 - xã h5i
Phát tri!n kinh t" - xã hi thng gi t@t là phát tri!n. Phát tri!n
là quá trình cAi thi3n và nâng cao i<u ki3n s+ng v< vHt ch:t và tinh
thDn ca con ngi bng s2 nâng cao trình  và nng l2c ca l2c
l(ng sAn xu:t, quan h3 xã hi, nâng cao ch:t l(ng vn hoá. Phát
tri!n là xu th" t2 nhiên ca mhi cá nhân con ngi hoLc cng 7ng
các con ngi. Quá trình phát tri!n ca mhi qu+c gia có mc ích
và yêu cDu nh:t Wnh, tiêu bi!u cho mc s+ng vHt ch:t và tinh thDn
ca ngi dân trong qu+c gia ó. Các ch` tiêu kinh t" thng (c
c th! hoá bng các ch` tiêu v< i s+ng vHt ch:t nh l1ng th2c,
nhà K, nng l(ng, vHt li3u, i<u ki3n sc khje và ch` tiêu tinh thDn
nh giáo dc, ho t ng du lWch vn hoá, ngh3 thuHt, bình kng xã
hi, t2 do chính trW, tôn giáo, truy<n th+ng lWch s> ca mhi qu+c gia.
Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 5
Mhi qu+c gia trên th" gi,i <u có ng l+i, chính sách, chi"n
l(c và mc tiêu phát ti!n kinh t" - xã hi ca n,c mình, không ai
gi+ng ai. Các mc tiêu c th! ca t;ng n,c ph thuc vào trình

 dân trí và kinh t" - xã hi hi3n t i ca n,c ó và liên quan t,i
s2 phân hoá giàu nghèo khác nhau. +i v,i các n,c nghèo, kinh
t" kém phát tri!n thì yêu cDu mc s+ng th:p h1n so v,i các n,c
giDu, kinh t" phát tri!n.
S2 phát tri!n kinh t" - xã hi ca mhi qu+c gia nói riêng và th"
gi,i nói chung <u có quy hach và k" ho ch c th! theo không
gian và thi gian. +i v,i mt s+ n,c theo xã hi ch nghna nh
Trung Qu+c, Vi3t Nam, Cu Ba thì k" ho ch phát tri!n kinh t"
thng th2c hi3n 5 nm, còn +i v,i Liên Hi3p Qu+c thng là 10
nm. T; nm 1960 "n nm 1970 là k" ho ch chi"n l(c 10 nm
v,i mc tiêu s> dng vi3n tr( ca các n,c giDu, phát tri!n có n<n
khoa hc hi3n  i, tiên ti"n ! giúp V các n,c nghèo, ang phát
tri!n v,i mc ích nâng cao mc s+ng ca các n,c ó. Ti"p theo
là k" ho ch phát tri!n 10 nm lDn th hai ca Liên Hi3p Qu+c t;
1970 "n nm 1980 nhm bJ xung thêm mc tiêu ca k" ho ch 10
nm tr,c cha th2c hi3n (c. ó là mc tiêu v< bình kng và
công bng trong xã hi, v< công bng trong phân ph+i nhng thành
quA chung ca phát tri!n trong xã hi. Các nhà chi"n l(c qu+c t"
ánh giá rng mc tiêu ca giai o n này c*ng không  t (c k"t
quA nh mong mu+n. Nguyên nhân ca s2 không  t (c là do s2
b:t h(p lý và m:t cân +i kinh t" th" gi,i, là s2 b:t bình kng trong
quan h3 mHu dWch gia các n,c phát tri!n và chHm phát tri!n.
Chi"n l(c phát tri!n kinh t" th" gi,i ca Liên Hi3p Qu+c 10 nm
lDn th ba (c b@t Du t; nm 1981. Ni dung chính ca chi"n
(l(c này) vCn là tng trKng n<n kinh t" ca các n,c ang phát
tri!n v,i t+c  cao và hình thành trHt t2 kinh t" th" gi,i m,i.
S2 phát tri!n kinh t" xã hi trên th" gi,i (c phân chia ra các
mô hình phát tri!n khác nhau:
Mô hình tng trKng Tân cJ i!n d2a trên c1 ch" thW trng k"
ho ch hoá, sK hu t nhân, tích lu_ v+n bng ti"t ki3m trong n,c

và thu hút v+n t; n,c ngoài.
Mô hình phát tri!n kinh t" theo ki!u kinh t" Mac-xít d2a trên
các nguyên t@c k" ho ch hoá phát tri!n tHp trung, l2c l(ng sAn
6 Lê Xuân Hng
xu:t ch y"u sK hu Nhà N,c và th+ng nh:t quAn lý ca nhà
n,c v< kinh t" và theo c1 ch" xã hi ch nghna, bj qua ch" 
phong ki"n và t bAn ch nghna, xây d2ng xã hi xã hi ch nghna.
Mô hình kinh t" t bAn ch nghna ch y"u là k" ho ch hoá phát
tri!n kinh t". Ni dung các k" ho ch phát tri!n do nhà n,c xác
Wnh ch` mang tính ch:t Wnh h,ng, duy trì sK hu cá nhân và c1
ch" thW trng t2 do, có nhng cAi cách v< c:u trúc và quAn lý kinh
t", tng cng mt s+ bi3n pháp ki!m tra ca nhà n,c +i v,i
công nghi3p và xây d2ng mt s+ xí nghi3p qu+c doanh làm ch l2c
cho n<n kinh t".
S2 phát tri!n kinh t" - xã hi gia các qu+c gia trên th" gi,i có
tính ph thuc trong phát tri!n. T:t cA các qu+c gia <u ph thuc
lCn nhau trong phát tri!n, ít có n,c nào có th! c lHp hoàn toàn
+i v,i các n,c khác.
4. 7a d:ng sinh h<c là s2 phong phú v< ngu7n gen, v< gi+ng, loài sinh
vHt và h3 sinh thái trong t2 nhiên. N,c ta thuc i<u ki3n khí hHu
nhi3t ,i um, gió mùa, là mt trong nhng trung tâm a d ng sinh hc
cao ca th" gi,i. Song trong th2c t", hDu h"t các h3 sinh thái t2 nhiên
ã chWu tác ng trong quá trình phát tri!n kinh t" - xã hi.
Trên c n, các h3 sinh thái r;ng t2 nhiên bW m:t nh K Tây
Nguyên, r;ng bW phá và chuy!n sang tr7ng các cây công nghi3p
nh cà phê, h t tiêu, cao su. Nhi<u di3n tích r;ng K phía b@c bW phá
! tr7ng các cây l1ng th2c nng su:t th:p, sau ó ! hoang hoá.
D,i n,c do phát tri!n kinh t" - xã hi, các ngu7n thAi gia
tng tác ng "n môi trng ch:t l(ng n,c, gây suy giAm a
d ng sinh hc thuU v2c hoLc làm giAm s+ l(ng cá th!, nguy hi!m

h1n là làm giAm ch:t l(ng các loài có ý nghna khai thác làm th2c
phum do khA nng tích t c t+.
R;ng K Vi3t Nam v,i h3 ng th2c vHt a d ng và phong phú
và chia ra nhi<u ki!u r;ng khác nhau. a d ng các loài sinh vHt
trong các h3 sinh thái r;ng, các thuU v2c n,c ngt và bi!n. (bAng 1)

Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 7
B>ng: 1. Th?ng kê thành phA n loài sinh vEt
S? T/T Nhóm sinh vEt
S? loài Jã
xác JKnh
JLc
1
ThMc vEt nNi
-N,c ngt
-Bi!n
1.402
537
2
Rong t>o
-N,c ngt
-Bi!n
-Cj bi!n
KhoAng 20
662
15
3
ThMc vEt O c:n
-Th2c vHt bHc th:p
-Th2c vHt bHc cao

13.766
2.393
11.373
4
75ng vEt không x ng s?ng O nPc
-N,c ngt
-Bi!n
782
7.421
5
75ng vEt không x ng s?ng O JQt
khoAng 1.000
6
Côn trùng
5.155
7
Cá
-N,c ngt
-Bi!n
544
2.038
8
Bò sát
-R@n bi!n
-Rùa bi!n
258
50
4
9
LUng c

828
10
Chim
828
11
Thú
-Thú bi!n
275
16
Ngu7n: Vi3n sinh thái và tài nguyên sinh vHt [1 ].
Hi3n nay a d ng sinh hc K Vi3t Nam ang bW m:t mát và
giAm sut. Nguyên nhân là do m:t n1i sinh c, do s2 khai thác quá
mc, do s2 ô nhiEm ngày càng gia tng và ô nhiEm sinh hc.
Nhi<u di3n tích r;ng vCn ti"p tc bW tàn phá, thu hyp l i ! tr7ng
cây l1ng th2c và chuy!n Ji c1 c:u cây tr7ng mang tính ch:t
8 Lê Xuân Hng
hàng hoá. z vùng 7ng bng, di3n tích các h3 sinh thái nông
nghi3p c*ng ang bW thu hyp dDn, nhng chh cho các khu ô thW
và khu công nghi3p. Nhi<u di3n tích tr7ng lúa K ven bi!n nng
xu:t th:p ã (c cAi t o ! chuy!n sang các Dm, ao nuôi tr7ng
thy sAn. Mt s+ vùng :t cát ven bi!n mi<n Trung c*ng (c
chuy!n sang thành Dm nuôi tôm. N"u không có bi3n pháp quy
ho ch chuy!n Ji h(p lý thì chc nng sinh thái t2 nhiên v+n có
ca nhi<u vùng quan trng ca :t n,c sf bW thay Ji, Anh hKng
t,i mc tiêu phát tri!n b<n vng và th" h3 con cháu mai sau.
Các ho t ng phát tri!n kinh t" - xã hi ã Anh hKng "n s+
l(ng cá th! s+ loài quí hi"m suy giAm rõ r3t và s+ l(ng các loài
ng, th2c vHt a vào sách j Vi3t Nam ngày càng tng. Các loài
thú hoang dã vCn bW khai thác bng mi cách ! phc v cho "thói
quen tiêu th "lãng phí tài nguyên còn t7n t i trong mt b phHn dân

chúng. z vùng ven bi!n nguy c1 tJn th:t l,n v< a d ng sinh hc,
nguy c1 bW di3t chng ca nhi<u loài hAi sAn ã (c cAnh báo.
S2 khai thác r;ng c n ki3t dCn t,i s2 m:t môi tr1ng c trú và
sinh s+ng ca ng vHt. Vi3c m:t i mt s+ di3n tích r;ng r:t l,n t;
tr1c t,i nay là mt trong nhng nguyên nhân c1 bAn làm suy giAm
a d ng sinh hc trên c n K Vi3t Nam. +i v,i sinh vHt bi!n tình
tr ng khai thác h3 sinh thái ven b, n1i c trú ca nhi<u loài thy
sinh có giá trW khoa hc và kinh t" ang trK nên khó ki!m soát.
R;ng ngHp mLn là n1i nuôi dVng nhi<u loài hAi sAn có giá trW
kinh t" cao nh tôm bi!n, cua, cá b,p, sò, ngao, +c h1ng, R;ng
ngHp mLn còn là bc tng xanh vng ch@c bAo v3 b bi!n, ê
bi!n, h n ch" xói lK và tác h i ca bão lt. R;ng ngHp mLn còn là
hàng rào h:p th mt phDn nhng ch:t ô nhiEm, các kim lo i nLng
t; các sông J ra Nhng mt s+ Wa ph1ng nhân dân c*ng cha
ý thc (c Dy  v< giá trW ca h3 sinh thái, h ã phá r;ng ngHp
mLn ! l:y :t làm Dm ! nuôi tr7ng thy sAn, làm Anh hKng
"n i s+ng ca dân nghèo, "n s2 bAo t7n a d ng sinh hc.
San hô và R n san hô ã và ang bW khai thác quá mc ! làm
vôi, làm 7 vHt lu ni3m, thHm chí nguy h i h1n là khai thác bng
ph1ng pháp hy di3t nh ánh mìn, s> dng hóa ch:t c ! b@t
hAi sAn s+ng trong r n san hô.
Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 9
B>ng 2: Tình tr:ng diXn bi1n s? lLng m5t s? loài J5ng vE t, thMc vEt quý
hi1m có giá trK kinh t1 O Vi]t Nam
Thì gian
S?
T/T
Loài
TrPc n^m 1970
(Cá th/)

S? li]u n^m 1999
(Cá th/)
1
Tê giác mt
s;ng
15 - 17 5 - 7
2 Voi 1500 - 2000 100 - 150
3 HJ KhoAng 1000 80 - 100
4 Bò xám 20 - 30 không rõ
5 Bò tót 3000 - 4000 300 - 350
6 Bò r;ng 2000 - 3000 150 - 200
7 Hu x 2500 - 3000 150 - 170
8 Hu cà toong 700 - 1000 60 - 80
9 Hu vàng 300 - 800 R:t hi"m gLp
10 Sao la Loài m,i phát hi3n S+ l(ng không nhi<u
11 Mang l,n Loài m,i phát hi3n 300 - 500
12
Mang Trng
S1n
Loài m,i phát hi3n S+ l(ng không nhi<u
13
Cheo cheo
Napu
200 - 300 R:t hi"m gLp
14
V(n en
tuy<n
- 350 - 400
15 V(n HAi Nam 100 Hi"m gLp
16 V(n B c má hàng nghìn 400 - 500

17 V(n má hung hàng nghìn 150 - 200
18 Voc Du tr@ng 600 - 800 60 - 80
19 Voc m*i h"ch 800 - 1000 150 - 200
20 Voc gáy tr@ng - 300 - 350
21
Voc mông
tr@ng
- 80 - 100
22 Công hàng nghìn R:t hi"m
23
Gà lôi lam mào
en
- R:t hi"m
24
Gà lôi lam mào
tr@ng
- R:t hi"m
25
Cá cóc Tam
Ao
nàng nghìn 200 - 300
26 Cá s:u hàng nghìn có r:t ít
10 Lê Xuân Hng
27
Sâm Ngc
Linh
Kh.thác 6-8 t:n
/nm
khoAng 100-150kg/n
28

Vj cây bi li Kh.thác trên 20
t:n/n
khoAng 7-8 t:n/nm
29
Các lo i gh
quý nh
h1ng, cate, gh
j, tr@c
- còn r:t ít K Tây
Nguyên
30
Các loài cây
thu+c quý có
gia tri cao
r:t hi"m, có nguy c1
m:t gi+ng, m:t gen
31
Các loài hAi
sAn kinh t" cao
Suy giAm nhanh, nng
su:t giAm 2 - 6 lDn
Ngu7n: Vi3n Sinh thái và tài nguyên Sinh vHt [1].
Ngu7n thy sAn n,c ngt nhi<u n1i bW giAm sút nghiêm trng.
Lc bi3t K các vùng 7ng bng châu thJ, sAn l(ng khai thác cá t2
nhiên ã giAm 9,5 lDn [13].
S+ l(ng các loài trong sách j Vi3t Nam tng. Trong ó có
365 loài ng vHt và 356 loài th2c vHt quý hi"m ang có nguy c1
bW tiêu di3t K các mc  khác nhau.
5. SM c? rei ro môi tr%ng là các tai bi"n hoLc ri ro xAy ra trong
quá trình ho t ng phát tri!n kinh t" - xã hi ca con ngi hoLc

do bi"n Ji th:t thng ca thi ti"t, khí hHu toàn cDu và s2 ho t
ng ni l2c t bi"n ca l,p vj Trái :t trong t2 nhiên, gây ô
nhiEm, làm suy thoái môi trng nghiêm trng.
5.1. Các s2 c+ môi trng do các ho t ng phát tri!n kinh t" - xã
hi gây ra bao g7m s2 c+ tràn dDu trên bi!n, rò r` hoá ch:t, ng c
c:p tính.
 S c tràn du
S2 c+ tràn dDu trên bi!n và c>a sông ch y"u do các ho t ng
thng xuyên ca giao thông vHn tAi bi!n, các ho t ng thm dò,
khai thác dDu khí trên th<m lc Wa gây ra. S2 c+ tràn dDu gia tng
ã dCn "n ô nhiEm môi trng nghiêm trng, tác ng x:u "n
các h3 sinh thái bi!n và gây thi3t h i cho ho t ng kinh t" - xã
hi. Hi3n tr ng tràn dDu ã xuy ra t; nm 1995 "n Du nm 2000
Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 11
là 30 v. S+ l(ng dDu tràn ra bi!n và trên sông ,c tính 91.622
t:n. (BAng 3)
B>ng 3. Th?ng kê sM c? tràn dAu tf n^m 1995-1999
N^m S? vg LLng dAu
(tQn)
Ghi chú
1995 2 202 Còn 4 v cha rõ nguyên nhân
1996 7 68.332 Có 3 v không tính (c l(ng
dDu tràn ra
1997 4 2.454 Có 2 v không tính (c l(ng
dDu tràn ra
1998 6 12.937 Có 4 v không tính (c l(ng
dDu tràn ra
1999 10 7.697 Có 5 v không tính (c l(ng
dDu tràn ra
Ngu7n: Cc Môi trng [1].


 S c môi trng do rò r hoá cht
Trong quá trình phát tri!n kinh t" - xã hi, các hóa ch:t ngày càng
(c s> dng nhi<u cA v< s+ l(ng c*ng nh chng lo i hóa ch:t.
PhDn l,n các thi"t bW, kho cha hóa ch:t cha Am bAo k_ thuHt an
toàn. Vi3c quAn lý và s> dng hóa ch:t thng không tuân th
úng k_ thuHt an toàn, nên ã ! xuy ra s2 c+ môi trng do rò r`
hóa ch:t. a s+ hóa ch:t là c h i, có khA nng ti<m tàng nguy
hi!m ! gây ra nhng Anh hKng khác nhau +i v,i sc khje con
ngi, +i v,i môi trng s+ng. Nó c*ng có khA nng gây ra
nhng thAm ha v,i quy mô r:t l,n và Anh hKng lâu dài t,i môi
trng s+ng.
Hi3n tr ng môi trng do rò r` hóa ch:t trong nhng nm qua
ã t;ng xuy ra nhi<u lDn, gây Anh hKng t,i môi trng và sc
khje con ngi.
 S2 c+ ng c c:p tính
12 Lê Xuân Hng
Nguyên nhân ch y"u s2 c+ ng c c:p tính là do s> dng hóa
ch:t trong công nghi3p, th công nghi3p, nông nghi3p cha úng
quy trình k_ thuHt an toàn hoLc các bi3n pháp phòng ng;a cha
(c chLt chf.
Hi3n tr ng ng c c:p tính theo th+ng kê ca B Y t" trong
vòng 2 nm (1998-1999) ã xuy ra h1n 6.100 trng h(p ng c
do hoá ch:t bAo v3 th2c vHt, hoá ch:t di3t cj dùng trong nông
nghi3p. Ng c do thu+c di3t chut có 2051 trng h(p, do các
lo i d(c phum có 3.121 trng h(p và ng c do th2c phum là
gDn 6.000 trng h(p. Trong các trng h(p ng c k! trên ã
c,p i nhi<u sinh m ng áng th1ng.
5.2. Các s c môi trng thiên nhiên
 Bão, áp thp nhi$t %&i

B>ng 4: Thi]t h:i do bão gây ra tf n^m 1995-1999
Các thi]
t
h:i
7n vK
1995 1996 1997 1998 1999 TNng
Ngi
ch"t
137 290 3.000 383 37
3.464
Lúa bW
h i
ha 43.023.400 270.000 110.212 26.653
430.265
Tàu
thuy<n
bW chìm
chi"c 1.091 500 3.000
4.591
Nhà J 7.801 100.000 10.561
118.362
:t ai
bW s t lK
m
3
5241000
572.715
5.813.715
TJng
thi3t

h i
TU
7ng
950 2.000 7.800 1.464 83
12.297
S? cn
bão
S?
lLng
3 4 5 5 9 26
Ngu7n : UU ban Qu+c gia phòng ch+ng bão lt [1].
Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 13
Do s2 bi"n Ji th:t thng v< thi ti"t, khí hHu toàn cDu ã làm cho
cng  bão và áp th:p nhi3t ,i ngày càng gia tng, gây thi3t h i
r:t l,n v< ngi và ca cAi vHt ch:t, làm Anh hKng "n môi trng
sinh thái. Hi3n tr ng bão và áp th:p nhi3t ,i kéo dài, gây ma l,n,
t o l* tàn phá mùa màng, nhà c>a và các công trình phúc l(i xã hi.
S2 thi3t h i gây ra do bão (c trình bày trong bAng 4.
 L( l* t
C*ng nh bão, l* lt do các hWên t(ng b:t thng v< thi ti"t, khí
hHu, thy vn gây ra ngày càng nhi<u và phc t p. Cùng v,i n n
cháy r;ng, phá r;ng Du ngu7n, r;ng phòng h và s2 suy thoái
thAm th2c vHt, các trHn l* lt diEn ra ngày càng ác li3t v,i quy mô
l,n, gây thi3t h i nLng n< v< ngi và ca, phá hy cân bng sinh
thái và gây ô nhiEm môi trng.
Hi3n tr ng l* lt ã xuy ra trong thi gian qua thng trùng h(p
v,i các tâm bão và áp th:p nhi3t ,i gây ra ma l,n, kéo dài nhi<u
ngày. Lc bi3t trHn l* th" k_ xuy ra vào cu+i nm 1999 K mi<n
Trung t; QuAng Bình "n Ninh ThuHn, và Lc bi3t nguy h i nh:t K
t`nh Th;a Thiên Hu", ã gây thi3t h i l,n v< ngi và ca, gDn

nghìn ngi ch"t và m:t tích, làm thi3t h i r:t l,n v< tài nguyên
thiên nhiên và môi trng s+ng. Sau trHn l* môi trng ã bW ô
nhiEm nLng n<, các h3 sinh thái bW phá hy và suy thoái, nhi<u gia
ình m:t nhà c>a phAi ly tán "n n1i khác sinh s+ng.
B>ng 5: Thi]t h:i do lk lgt n^m 1995-1999
Các
thiêt h i
1n
vW
1995 1996 1997 1998 1999 6/2000 TJng
Ngi
ch"t
Ngi
47 250 12 67 782 13 1.171
Lúa bW
ngHp
ha
500.000 500.000 9.893 18.347 53.307 120
Nhà bW
ngHp
Nhà
2.217 950 11.381 1.062 629 62 1.077.239
TJng
thi3t h i
TU
7ng
2.225 2.673 717 250 4.509 - 10.374
14 Lê Xuân Hng
 Lc
C*ng nh bão, l+c thng xuyên xuy ra và cng  l,n, c*ng gây

thi3t h i l,n v< ngi và tài sAn ca nhân dân, phá hy tài nguyên
và môi trng. Thi3t h i do các trHn l+c (c th! hi3n K bAng 6.
B>ng 6: Thi]t h:i do l?c tf n^m 1995-2000
Các thi3t
h i
1n
vW tính
1995 1996 1997 1998 1999 2000 Tông
s+
Ngi ch"t Ngi 3 4 37 87 3 11 145
Nhà bW sHp
và phá huU
ha - 360 - 2.026 606 2.198 5.190
Lúa, hoa
mDu bW h i
ha - - - - 448 4.058 4.506
Tàu thuy<n
bW chìm
Chi"c 10 - - - 6 21 37
TJng thi3t
h i
TU
7ng
- - 100 150 - - 250
Ngu7n : Cc Môi trng.
 S*t %t, s+t l,, n-t %t, xói l,.
Do ho t ng ni l2c ca Trái :t, do các ho t ng phát tri!n kinh
t" - xã hi ca con ngi ã làm Anh hKng "n thi ti"t, ch" 
thy vn và khí hHu toàn cDu, hHu quA ca các ho t ng ó ã gây
ra các s2 c+ môi trng st, s t, xói lK và nt :t. Các s2 c+ này ã

gây thi3t h i l,n v< kinh t" và i s+ng ca con ngi và Anh
hKng nghiêm trng "n môi trng.
Các hi3n t(ng s t, xói lK :t ngày càng gia tng K b bi!n,
ven sông và l* quét, lK á K các vùng núi cao, ã xuy ra t bi"n,
làm ch"t nhi<u ngi, phá huU h3 sinh thái, Anh hKng l,n "n môi
trng sinh s+ng.
 Cháy r;ng
Cháy r;ng thng do thi ti"t n@ng nóng kéo dài, cùng v,i n n phá
r;ng do du canh du c, di dân t2 do, khai thác r;ng trái phép và ý
thc bAo v3 r;ng kém. Cháy r;ng c*ng ã xuy ra thng xuyên và
nghiêm trng K các t`nh mi<n núi phía b@c và Tây nguyên và Lc
Chng I: NH NG KHÁI NI M C  B N V  TÀI NGUYÊN VÀ MT 15
bi3t v cháy r;ng chàm K U Minh Th(ng. S2 c+ cháy r;ng ã
gây thi3t h i l,n v< kinh t" và hy ho i h3 sinh thái, làm suy toái
môi trng. Di3n tích r;ng bW m:t do cháy r;ng trong các nm qua
ã tng không ng;ng và áng k!. (BAng 7)
B>ng 7 : Th?ng kê di]n tích rfng bK cháy các n^m 1995-1998

Thi3t h i 1n vW
tính
1995 1996 1997 1998 1999
Di3n tích
r;ng bW
cháy
ha 7.429 4.198,4 1.750,2 17.408 30.776,6
Ngu7n: €y ban Qu+c gia phòng cháy và ch+ng cháy r;ng.
 Sóng thn
N,c ta có b bi!n dài khoAng 3200 km kéo dài t; Trà CJ Móng
Cái t`nh QuAng Ninh "n Hà Tiên t`nh Kiên Giang. Trên dc b
bi!n n,c ta tHp trung nhi<u thành ph+, thW xã l,n, dân c tHp trung

ông úc, kinh t" phát tri!n. Hàng nm n1i ây thng xuy ra sóng
bão trong n,c dâng do bão, và sóng l,n không liên quan "n
bi"n ng thi ti"t và thng gi chung là sóng thDn. Sóng thDn
ã gây ra nhi<u thi3t h i v< kinh t" c*ng nh tài nguyên, môi
trng vùng ven bi!n. Hi3n t(ng sóng thDn l,n gây ra do ng
:t và ho t núi l>a K ngoài kh1i K n,c ta ít xuy ra. Theo tài
li3u nghiên cu sóng thDn do ng :t ca Ph m Vn Thc
(1995) thì sóng thDn l,n ã xuy ra K ven bi!n 7ng bng B@c B
vào nm 1903 và K 7ng bng Nam B vào nm 1904. Sóng
thDn ã tàn phá nLng n<, hàng nghìn ngi ch"t, hàng trm
thuy<n bè bW nh:n chìm và r:t nhi<u nhà c>a bW sp J và cu+n
trôi ra bi!n.
Sóng bão trong n,c dâng bão, (c hình thành khi khí áp trên mLt
bi!n bW giAm và thng liên quan +i v,i xoáy thuHn nhi3t ,i. Sóng
thDn (c hình thành do ng :t hoLc ho t ng núi l>a K ngoài bi!n
hay  i d1ng. Nhng trHn ng :t và núi l>a K d,i áy bi!n gây ra
bi"n ng t ngt b< mLt Wa hình làm cho toàn b kh+i n,c K ây bW
h xu+ng, sau ó l i (c dâng cao, t o ra sóng bi!n tràn i mi h,ng.