1
Dây chuyền của các sự kiện chấn th-ơng và cơ hội để kiểm soát chấn th-ơng

















Một cách nghĩ về biện pháp phòng ngừa:
Bảng 4. Ma trận Haddon
Đâm ô tô
Con ng-ời
Ph-ơng tiện
Môi tr-ờng
Tr-ớc khi đâm
R-ợu
Phanh, lốp
Luật (r-ợu)
Mệt mỏi

Sự kiểm soát trọng lực
(thăng bằng)
Đ-ờng xá
Tầm nhìn của tài xế
Giới hạn tốc độ
Khi đâm
Sử dụng dây bảo hiểm
Tốc độ
Giới hạn tốc độ
Tuổi, giới
Túi đệm không khí
Đ-ờng ray bảo vệ
Mặt bằng
Vật cố định
Sau khi đâm
Tuổi
Hệ thống cấp xăng
Vận chuyển cấp cứu
Điều kiện về thể chất
Tính toàn vẹn
Dịch vụ y tế


Ch-ơng trình PHCN

Những thông tin đặt ở trong mỗi ô cho phép nói về các hành động dựa trên các câu hỏi sau:
1. Các hành động nào có thể đ-ợc đ-a ra nhằm ngăn cản sự kiện chấn th-ơng xảy ra ?
2. Các hành động nào có thể đ-ợc đ-a ra nhằm giảm tác động của chấn th-ơng nếu
nh- chấn th-ơng xảy ra ?
3. Các hành động nào có thể đ-ợc đ-a ra sau khi hiện t-ợng chấn th-ơng xảy ra nhằm

giảm hậu quả của chấn th-ơng?

Bằng cách sử dụng 9 ô trong ma trận để cung cấp các thông tin trong mỗi giai đoạn và các
yếu tố khác nhau của sự kiện chấn th-ơng, các hoạt động và các hành động có thể đ-ợc
phát triển nhằm đề cập đến từng hoàn cảnh cụ thể. Nhờ có các mục tiêu chung, mục tiêu cụ
thể, khung thời gian và các hoạt động khác có thể đ-ợc phát triển xung quanh từng ô để xác
định thêm kế hoạch hành động.
Vì ma trận xét đến khoảng thời gian tr-ớc cũng nh- sau chấn th-ơng cho nên nó rất có ích
trong việc giúp xác định các ph-ơng pháp điều trị và phục hồi chức năng cũng nh- các
công việc trong công tác phòng ngừa.
Ma trận đầu tiên đ-ợc thiết kế nhằm đề cập đến các chấn th-ơng do các vụ đâm ôtô gây
nên, nh-ng sau đó nó đ-ợc áp dụng cho rất nhiều loại chấn th-ơng và mang lại kết quả tốt.
M-ời chiến l-ợc kiểm soát chấn th-ơng:
Một loạt các chiến l-ợc kiểm soát chấn th-ơng cụ thể đã đ-ợc trung tâm Phòng ngừa và
kiểm soát bệnh tật CDC Atlanta đ-a ra trong tạp chí xuất bản hàng tuần của TT. Bằng cách
Phòng ngừa
Quản lý/điều trị một tr-ờng hợp
Giảm khả năng gây
chấn th-ơng (tr-ớc
sự kiện)
Yếu tố
nguy cơ
Sự kiện chấn th-ơng
(nguyên nhân bên ngoài
Hậu quả bệnh học
Giảm sự trầm trọng
của chấn th-ơng (xảy
ra sự kiện)
Giảm hậu quả của
chấn th-ơng (sau sự

kiện)

2
sử dụng các nguyên lý đã đề cập đến ở những chiến l-ợc này áp dụng vào trong đời sống
hàng ngày của chúng ta nh- thế nào.

Những chiến l-ợc nh- sau:
1. Ngăn ngừa việc dẫn đến chấn th-ơng của các tác nhân gây chấn th-ơng có tiềm
năng.
(Giảm tới hạn tốc độ và chiều cao của các ghế cao và các cầu nhảy ở bể bơi)
2. Giảm l-ợng tổng thể của tác nhân
(Đóng các chất lỏng dễ cháy, độc vào trong các thùng nhỏ)
3. Phòng ngừa sự giải phóng không thích hợp của các tác nhân
(Làm mặt phẳng không trơn cho các bồn tắm)
4. Làm thay đổi sự giải phóng của các tác nhân
(Sử dụng dây đeo an toàn, mũ bảo hiểm)
5. Tách rời vật chủ ra khỏi tác nhân gây chấn th-ơng có tiềm năng theo thời gian hay
không gian
(Khoá súng hay các chất có hại lại)
6. Tách rời vật chủ ra khỏi tác nhân gây chấn th-ơng có tiềm năng bằng các vật cản
cơ học
(Giầy, găng tay và các loại bảo hộ lao động khác)
7. Thay đổi mặt phẳng và các cấu trúc cơ bản
(Sử dụng nồi, chảo có tay cầm nh- vậy sẽ không gây nóng)
8. Tăng c-ờng sự bền vững hay kháng lại chấn th-ơng
(Khi tham gia vào các ch-ơng trình liên quan đến thể lực, sử dụng các thiết bị bảo
vệ trong thể thao).
9. Cải thiện sự đáp ứng của cấp cứu
(Thực hiện cấp cứu nhanh)
10. Cải thiện dịch vụ y tế có liên quan đến cấp cứu và phục hồi chức năng)

(Đào tạo và trang bị cho các nhân viên cấp cứu và kế cận)

Các chiến l-ợc để thực thi các can thiệp phòng ngừa bao gồm:
1. Cơ khí hoá
2. Làm luật, qui tắc, đ-a ra toà
3. Thuế và sự khuyến khích về mặt kinh tế
4. Giáo dục
Các chiến l-ợc phòng ngừa nói chung là một tổ hợp của cái gọi là "ba E" (chữ cái đầu của 3
từ Education, Engineering, Enforcement - Giáo dục, cơ khí hoá, thi hành luật). Ba chữ cái E
này thực tế ra chỉ gói trọn vào hai khái niệm cơ bản. Cả hai bao gồm giáo dục và thi hành
luật để tạo nên sự thay đổi hành vi con ng-ời và th-ờng có gía trị rất giới hạn khi một trong
số chúng không kết hợp với nhau một cách tích cực và nhuần nhuyễn. Cơ khí hoá là một
thuật ngữ rất rộng mà có thể áp dụng cho các yếu tố cơ học khác nhau tham dự vào chấn
th-ơng.

Các yếu tố cần thiết cho việc thiết kế ch-ơng trình phòng ngừa
Khi đã xác nhận đ-ợc chấn th-ơng không phải là tai nạn thì cần phải thiết kế một ch-ơng
trình phòng ngừa.
Để thiết kế một ch-ơng trình nh- trên cần phải có các yếu tố sau:
- Tất cả các thành viên tham gia ch-ơng trình hiểu rằng chấn th-ơng không phải chỉ
là ngẫu nhiên xảy ra.
- Nghiên cứu và thu thập các số liệu về chấn th-ơng tại địa ph-ơng nhằm xác định
đúng các yếu tố chính xác góp phần gây nên chấn th-ơng có nh- vậy mới có thể
phát triển các hành động đúng đắn nhằm phòng ngừa chấn th-ơng.
- Sự hỗ trợ cho ch-ơng trình, ng-ời lãnh đạo và sự cam kết trên ph-ơng diện quản lý.

3
- Có các -u điểm đ-ợc chọn nhằm sử dụng đến mức tối đa nguồn lực trong các hoạt
động phòng ngừa chấn th-ơng.
- Có các hệ thống dạng tích cực nhằm đánh giá hiệu quả của các hoạt động phòng

ngừa trong việc làm giảm các vấn đề liên quan đến chấn th-ơng đã đ-ợc xác định.

Các yếu tố của chiến l-ợc phòng ngừa
6 yếu tố cần l-u ý trong việc lựa chọn chiến l-ợc can thiệp để phòng ngừa chấn th-ơng
(Calonge 1997) (1)
1. Cho thấy có hiệu lực (efficacy) trong việc giảm chấn th-ơng
2. Cho thấy có hiệu quả (effectiveness) khi tiến hành
3. Có đ-ợc sự chấp nhận của công chúng
4. Dễ dàng trong việc thực thi khi xét đến trở ngại về chính trị, kinh tế, hậu cần.
5. Mức độ cam kết cá nhân cần có
6. Chi phí hiệu quả (cost - effectiveness)
Tính hiệu quả của ch-ơng trình kiểm soát chấn th-ơng sẽ tuỳ thuộc không chỉ vào tính hiệu
quả của biện pháp phòng ngừa (sử dụng dây đeo an toàn, mũ bảo hiểm giảm chấn th-ơng)
mà còn tuỳ thuộc vào tính hiệu quả của các cơ chế đ-ợc sử dụng để khuyến khích, tăng
c-ờng hay thực thi biện pháp phòng ngừa này (ví dụ giao dục khi thiếu các cơ chế bổ trợ
nh- làm luật và thi hành luật đã không đạt đ-ợc hiệu quả trong việc thay đổi chiều h-ớng
sử dụng dây đeo an toàn) Robertson và các cộng sự - 1974.
Ví dụ: Lấy ví dụ về việc thử đạo luật bắt buộc đội mũ xe máy tại Sài Gòn.
Xét đến các biện pháp phòng ngừa chấn th-ơng trong thời điểm hiện nay thì ta thấy rằng
phòng ngừa chấn th-ơng không đ-ợc xếp hạng -u tiên đúng mức do
- Số liệu không chính xác
- Sự không nhận ra vấn đề của các nhà hoạch định chính sách!!!
- ít thành công (Helmet compulsory use)
- Thiếu sự lãnh đạo, hợp tác giữa các ban ngành
- Thiếu cán bộ đ-ợc đào tạo
VI. ý nghĩa của việc lồng ghép trong công tác phòng ngừa chấn th-ơng
Tỷ lệ tử vong và mắc bệnh do chấn th-ơng gây nên có thể giảm thiểu bằng cách giảm số vụ
gây chấn th-ơng, bằng cách thay đổi môi tr-ờng mà ở đó chấn th-ơng xảy ra vì vậy mức độ
trầm trọng của chấn th-ơng do yếu tố môi tr-ờng gây nên sẽ giảm đi, hay bằng cách cải
tiến các kỹ thuật điều trị y học và giảm thiểu thời gian chờ đợi để đ-ợc điều trị. Trong phần

lớn các tr-ờng hợp, việc cải thiện công tác điều trị có thể đảm nhiệm đ-ợc bởi đội ngũ cán
bộ làm việc trong lĩnh vực sức khoẻ, nh-ng nhiều vấn đề khác cũng đòi hỏi phải có sự thay
đổi và cải thiện nằm trong các lĩnh vực khác nhau của các ban ngành khác nhau thuộc nhà
n-ớc hay t- nhân. Những ví dụ hiển nhiên chẳng hạn nh- việc thay đổi cấu trúc của máy
móc, việc sử dụng kính ở trong xây dựng nhà ở và đặt đèn tín hiệu giao thông.
Sự hợp tác giữa các ban ngành khác nhau đều rất hữu ích hầu nh- trong tất cả các tr-ờng
hợp mà có các sự hợp tác này. Sự hợp tác có thể:

1. Cải thiện việc xác định vấn đề
2. Làm dễ dàng cho việc chọn -u tiên
3. Tạo nên các dạng can thiệp có thể mà tr-ớc kia không thực hiện đ-ợc hay thậm
chí không thể nhận thức đ-ợc.
4. Cung cấp cơ sở vững chắc cho nghiên cứu về cơ chế (cơ học, tâm lý học, môi
tr-ờng và sinh lý) của nguyên nhân và sau đó là các biện pháp phòng ngừa.

Những sự cải tiến này chỉ có thể đạt đ-ợc khi có sự kết hợp công tác của các viện và các cơ
quan chuyên trách, nó đòi hỏi sự kiên trì và kỹ năng rất lớn. Sự hợp tác đôi khi d-ới một áp
lực bên ngoài có thể đạt đ-ợc trên cái cơ sở của "anh cùng và tôi sẽ thực hiện" (you co-and

4
I'll operate), nh- những sắp xếp kiểu này không kéo dài lâu. Một phía trong sự kết hợp hay
hợp tác này có mối quan tâm đến các vấn đề khác nhiều hơn là chấn th-ơng. Một phía
trong sự kết hợp hay hợp tác này có mối quan tâm đến các vấn đề khác nhiều hơn là chấn
th-ơng, ví dụ - ng-ời kỹ s- giao thông quan tâm về vấn đề lợi nhuận về mặt kinh tế trong
việc vận chuyển ng-ời và hàng hoá, ng-ời bác sĩ thì quan tâm tới việc tăng c-ờng sức khoẻ
trong bối cảnh không có chấn th-ơng hay các vụ đâm nhau, còn cảnh sát thì với việc phòng
ngừa tội ác v.v Nhiều khi cũng chính vì vậy mà sự kết hợp giữa các ban ngành trong việc
đ-a ra các biện pháp an toàn th-ờng không đạt đ-ợc và nếu có thì sự kết hợp này th-ờng rất
mỏng manh.
Để công tác phòng ngừa và kiểm soát chấn th-ơng có hiệu quả cần có sự phối hợp hoạt

động giữa các ban ngành, các Bộ và các cơ quan chuyên trách về vấn đề chấn th-ơng. Các
cơ quan thuộc nhà n-ớc hay không thuộc nhà n-ớc cần đẩy mạnh sự hợp tác và điều phối
của họ trong các ch-ơng trình nhằm giảm chấn th-ơng.
Trong thời gian qua nhà n-ớc đã ban hành nhiều nghị định nhằm giảm chấn th-ơng do giao
thông gây nên nh- nghị định 36/CP, nghị định 49/CP và chỉ thị 317/ttd, chỉ thị 601 về trật
tự an toàn giao thông. Ngày 29/10/1997, Thủ t-ớng Phan Văn Khải đã ra quyết định thành
lập ban An toàn giao thông trung -ơng. Một trong những chức năng của cơ quan này là
cùng phối hợp hoạt động đồng thời với các cơ quan chuyên trách cấp Quốc gia, cấp tỉnh
để giám sát việc thi hành các quyết định và luật ban hành về vấn đề an toàn giao thông.
Ngoài ra Ban ATGT còn có trách nhiệm cố vấn cho thủ t-ớng về đ-ờng lối và thủ tục liên
quan đến ATGT. ở cấp quốc gia Ban đồng thời cũng vạch ra các biện pháp phối hợp về vấn
đề ATGT với các cơ quan chuyên trách cuả nhà n-ớc, thanh tra giao thông, cảnh sát giao
thông ở các cấp khác nhau. Các thành viên ở Ban ATGT bao gồm các chuyên viên cao cấp
của các Bộ nh- Bộ Giao thông vận tải, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Tài chính, T- pháp, Bộ
Giáo dục và đào tạo và các đại diện của phòng cảnh sát nhân dân, Hàng không dân dụng.
Theo thông tin hiện có thì không thấy có đại diện của Bộ Y tế, điều này cũng nói lên một
phần về sự điều phối kết hợp của các ban ngành, các Bộ trong công tác kiểm soát và phòng
ngừa chấn th-ơng vẫn còn ch-a tốt. Việc có mặt của y tế, đặc biệt là trong lĩnh vực Y tế
công cộng (YTCC) trong việc kiểm soát và phòng ngừa chấn th-ơng là không thể thiếu. Có
nh- thế thì ch-ơng trình mới thu đ-ợc kết quả mong muốn.

II. Định nghĩa chấn th-ơng
Vậy chấn th-ơng là gì? Để trả lời câu hỏi này, tr-ớc hết chúng ta cần khẳng định với nhau
là: "Chấn th-ơng không phải là tai nạn".
Theo định nghĩa mới đây và đ-ợc chấp nhận một cách rộng rãi thì:
Chấn th-ơng là:
Tổn th-ơng của cơ thể (có chủ định hay không có chủ định) gây nên bởi sự phơi
nhiễm cấp đối với năng l-ợng mang tính gây tổn th-ơng (cơ học, điện, nhiệt, hóa
học) hay bởi sự thiếu vắng đột ngột của các yếu tố thiết yếu (ví dụ nh- thiếu oxy
trong chết đuối, hay sức nóng do chấn th-ơng do giảm nhiệt) (tltk 1, 3, 12).

Tai nạn và chấn th-ơng
Chấn th-ơng không phải là tai nạn.
Sự tiến triển của các quan niệm về chấn th-ơng đ-ợc phản ánh theo cách mà chúng đ-ợc
phân loại. Tr-ớc kia chấn th-ơng đ-ợc phân loại một cách truyền thống là chấn th-ơng do
tai nạn hay chủ ý. Đầu tiên việc kiểm soát chấn th-ơng tập trung vào "phòng ngừa tai nạn",
còn bạo lực có chủ ý đ-ợc dành cho luật pháp, tâm thần và các nhà xã hội học Điều này
không có ý nói rằng các ngành nghề trên không góp phần vào việc kiểm soát chấn th-ơng
hay cho rằng tất cả những cố gắng trên nhằm phòng ngừa tai nạn đều không thành công,
những phạm vi của các điều tra khoa học về tính hiệu quả của các cách tiếp cận này đều rất
hạn chế.

5
"Tai nạn" liên quan đến một tập hợp rất lớn, rối bời và không rõ ràng của các sự kiện, mà
chỉ một phần nhỏ của các sự kiện này mang tính chấn th-ơng.
Bất cứ một sự kiện không chủ ý, ngẫu nhiên can thiệp vào công việc hàng ngày của ai đó
thì gọi là một tai nạn. Trong khi viết một số ít dòng này ng-ời viết đã gặo phải một vài tai
nạn trong đánh máy, nh-ng may sao chúng sẽ đ-ợc sửa chữa đâu vào đấy và hoàn toàn
không làm ng-ời viết phải bực mình, và điều này hoàn toàn không dẫn đến việc làm cho tác
giả bị phơi nhiễm với chấn th-ơng.
Tai nạn - sự xảy ra không mong đợi, th-ờng là không theo ý muốn hay không may, nhất là
khi nó gây nên chấn th-ơng, th-ơng tổn, hay mất mát.
Tai nạn th-ờng để chỉ một sự kiện gây ra hay có tiềm năng gây ra chấn th-ơng.
Nhiều chuyên gia YTCC cho rằng sự sử dụng rộng rãi thuật ngữ "tai nạn" đã không chỉ gây
nên nhầm lẫn đáng báo động mà còn kìm hãm các cố gắng nhằm làm giảm chấn th-ơng.
Thực tế điều này xảy ra nh- vậy là vì nhiều ng-ời đã cho rằng hay nghĩ về "tai nạn nh- là
cái gì đó tồn tại không thể dự đoán tr-ớc và ngẫu nhiên và chính vì vậy không thể phòng
ngừa đ-ợc. Nghĩa rộng khác của "tai nạn" là hậu quả của sự bất cẩn của con ng-ời mà
ng-ời bị chấn th-ơng th-ờng lấy đó để đổ nó đã gây nên chấn th-ơng cho họ.
Trong thực tế các sự kiện gây nên th-ơng tổn cho con ng-ời không ngẫu nhiên, có các yếu
tố nguy cơ có thể phân biệt đ-ợc, và nó gắn sự tác động qua lại giữa con ng-ời, ph-ơng tiện

giao thông, trang thiết bị, các quá trình, môi tr-ờng cơ thể và xã hội.