Kỳ VIII: Giày Bata và Xe đạp Eska

Chụp ảnh với ký ức xưa
Những năm còn nhỏ, hẳn mỗi đứa trẻ bao giờ cũng được bố mẹ mua cho những
đôi giày vải mùa đông, gọi chung là giày ba ta. Giày ba ta là tên gọi chung cho tất
cả những đôi giày vải, thậm chí là giày vải Đồng Xuân, Thượng Đình, Thụy
Khuê…
Kỳ VII: Praha - Những ngày cuối
Vừa đi vừa kể
Thế nhưng ít ai biết Bata lại chính là một thương hiệu giày nổi tiếng nhất của
nước Tiệp. Dân ta hay có thói quen “chủng loại hóa” tên gọi sản phẩm bằng một
thương hiệu gắn bó nào đấy, kiểu như dép xốp gọi là “dép Bitis” (thương hiệu
Bitis), áo thun ba lỗ gọi là “áo đông xuân” (thương hiệu Đông Xuân)… Dân Sài
Gòn thì gọi xe máy nói chung là “xe hon đa”, xe ôm gọi là “hon đa ôm”. Điều này
càng chứng tỏ giày Bata hồi đó rất “phổ biến” ở Việt Nam, đặc biệt là ngoài Bắc.
Cũng dễ hiểu bởi trước đây Tiệp cũng thuộc khối Xã hội chủ nghĩa anh em, và
giày dép cũng như quần áo là ưu tiên số một trong những lô hàng “viên trợ không
hoàn lại” cho Việt Nam thời bấy giờ. Giày Bata hồi đó trong mắt tôi là những sản
phẩm giày bình dân cho những người lao động, cho trẻ con đi học giữ ấm mùa
đông. Đặc biệt các cô chú công nhân bộ đội thì mỗi năm kiểu gì chả được phát,
được “phân phối” vài đôi Bata để làm đồng phục đi làm, thậm chí đi chơi nữa.

Đi mua giày ở chính xứ sở bata
Ở Việt Nam bây giờ giày Bata gần như vắng bóng, nhiều người quên hẳn. Nó đã
được thay thế bởi nhiều thương hiệu Việt, sản phẩm giày Trung Quốc áp đảo và
những nhãn hiệu nổi tiếng nước ngoài tràn vào. Thế nên tôi mới bất ngờ khi sang
đây, những cửa hàng, shop của Bata vô cùng hoành tráng, rất đông khách ra vào
mua sắm. Và không chỉ là những kiểu giày vải bình dân rẻ tiền như từng thấy ở
Việt Nam cách đây 20 năm, mà là những sản phẩm giày dép, túi xách, cặp da cao
cấp, có những món lên đến cả vài ngàn USD. Tôi không nghĩ hồi ấy Bata chỉ sản
xuất giày vải, mà chắc là Bata nghĩ do là hàng “viện trợ” cho dân nghèo nên chỉ

“cho” xài đến thế là oách rồi. Nhưng dân Việt giờ “sành điệu” lắm rồi (bằng
chứng là tôi cũng cố mua cho bằng được một đôi tại chính xứ sở của nhà sản xuất,
dù hơi đắt so với giày bán tại Việt Nam, xem ảnh các bạn sẽ thấy cái túi đỏ cầm
tay chính là đôi giày Bata đấy). Bao nhiêu nhãn hiệu đã sang. Vậy mà hàng Bata
vẫn chưa thấy trở lại thống trị. Bata có chậm trễ không, khi vẫn để trong tiềm thức
người Việt một hình ảnh quê kệch, xấu xí của những đôi giày vải lao động? Mà
nói thế thôi chứ hình như bây giờ hoạt động thương mại giữa Việt Nam – Séc giờ
chỉ là những áp-phe-đánh lẻ của những Việt kiều đang sinh sống tại Séc, mà cũng
chỉ thuần túy là đánh hàng hóa từ Việt Nam sang chứ chiều “chính ngạch” ngược
lại vẫn chưa thấy. Ngoại trừ việc đầu tư của một số Việt kiều gần đây về các Khu
công nghiệp Việt Nam, còn lại có có thì cũng chỉ là rác thải (ô tô cũ, phụ tùng cũ)
từ Séc được nhập về bán cho dân Việt. Ngay chính đoàn công tác của tôi đây, hình
như cũng là đoàn đầu tiên kể từ… lâu lắm rồi sang đây để xúc tiến hợp đồng nhập
khẩu thiết bị công nghiệp … (bí mật) cho một công ty Việt Nam. Nghĩa là chúng
sẽ trở thành những người sử dụng, người mua sản phẩm, là … thượng đế. Mà
thượng đế thì ở trên giời dưới đất đều được chăm bẵm, chiều chuộng, vì chúng tôi
là những người trả tiền mà. Anh Hải, một Việt kiều ở Tiệp lâu năm nói: các anh
sang đây là chúng tôi tự hào lắm, vì các anh sang là để làm giàu cho chúng nó, chứ
không phải như chúng tôi sang để kiếm chác, bưng của về nhà. Chả biết cái sự tự
hào nó thế nào. Nhưng tôi thì nghĩ, cả thế giới họ đều là những người tiêu thụ. Bỏ
tiền (của mình) để mua một cái gì đó cho mình là điều bình thường, thế thì có gì
đáng tự hào. Anh Hải bảo mừng lắm, Việt Nam giờ thay đổi nhanh quá, mừng lắm
chứ! Vâng rất mừng thưa anh. Hình như câu nói của anh thì bất cứ Việt kiều nào
cũng nói thế được cả!
Xe đạp Eska
Cặp lồng treo ghi đông phải, túi xách treo ghi đông trái, con nhỏ đèo sau lưng.
Hình ảnh một công chức mẫn cán Việt Nam những năm 80 đấy. Anh/chị ta đang
cố gò lưng đạp xe đi làm/tan sở, đón/đưa con đến/từ nhà trẻ…
Ở cái thời mà xe máy còn là của quý hiếm trên đường phố, mấy chục năm giời dân
ta gắn bó với chiếc xe đạp. Chiếc xe hồi ấy là tài sản quý báu của mỗi gia đình mà

phải dành dụm bao năm mới có được. Hồi ấy những chiếc xe đạp Mifa xanh ngọc,
Favourite tím biếc, Eska xanh cánh chả… là niềm mơ ước của không ít bao người.
Eska là xe Tiệp, tôi vô tình gặp lại nó khi đi bộ lang thang ở trong một ngôi làng
nhỏ gần Ostrava (chụp ảnh liền). Nó là chiếc xe Eska duy nhất tôi nhìn thấy ở đất
nước này, được dựng ở cảnh một ngôi nhà nhỏ, bên ngoài vườn, ngay lối đi ngoài
đường, chắc cũng được bỏ từ lâu. Cái kiểu dựng xe thế này ở Việt Nam gọi là “hớ
hênh”, có thể mất cắp bất cứ lúc nào. Và nó làm tôi nhớ ngay đến việc năm 198x,
mẹ tôi đã bị mất cắp chiếc xe Favourite màu hồng (quà của ông bác ruột cũng đi
Tiệp về cho từ cuối những năm 70) còn rất mới dù đã gắn bó cả chục năm (chiếc
xe này cũng là chiếc xe tôi đã dùng nó để tập đi xe đạp với những vòng quay đầu
tiên trong đời). Khỏi phải nói cụ nhà tôi đã khóc sưng húp mắt thế nào. Mất mấy
ngày mới nguôi nỗi tiếc.

Chụp ảnh với ký ức xưa
Chiếc Eska hớ hênh kia cũng làm tôi nhớ tới một thằng bạn học cấp 2, bố nó lao
động xuất khẩu bên này gửi về. Chiếc xe có hai cái ghi đông giãn như hai cái sừng
nó vẫn đạp xe đi học, và thỉnh thoảng tôi vẫn được nó cho mượn để đi. Hồi ấy ai
đi Tây kiểu gì cũng phải đánh hàng gửi về gia đình, dù đi ít hay đi nhiều. Kể cả đi
ngắn hạn như bây giờ thì cũng phải tranh thủ kiếm chác. Nếu tôi sang đây 20 năm
trước, chắc chắn cũng đầu đội nồi áp suất, chân đi bàn là, tay xách phích đá, tay
dắt xe đạp Eska, người lèn đầy dây mai xo bếp điện, vòng bi 502, thuốc cảm,
thuốc bổ… để mang về Việt Nam. Chắc chắn là như thế. Xe Eska ở Việt Nam giờ
vẫn thấy có người đi, đặc biệt là ở các tỉnh. Bên này thì xe đạp (ngó qua ở trung
tâm mua sắm Chodov) thấy cũng rẻ như Việt Nam, nhưng không thấy có xe Eska
bày bán. Xe Eska bị tuyệt chủng tại đây rồi…
Nhưng thú vị ở chỗ toàn bộ khu vực nhà máy sản xuất xe Eska dù đã bị phá sản,
nhưng đã được một doanh nhân Việt kiều ở đây mua lại, mua luôn cả thương hiệu.
Chính tôi đã nhìn thấy toàn cảnh khu nhà máy Eska bỏ hoang lúc đến Chev và
được anh Tr lái xe hướng dẫn (cũng người Việt) kể lại thế. Người Việt ở đây kinh
doanh rất thành công, được dân bản xứ phục lăn. Đặc biệt là ở khu vực Chev này.

Khu vực này sát ngay biên giới Đức, gần như là “thủ phủ” của người Việt tại Séc,
sau Praha. Kinh doanh rất phát đạt vì nhắm trúng túi tiền của người Đức bên kia
biên giới cuối tuần nào cũng sang mua sắm. Ở đây có cả sòng bạc của người Việt
mở cách biên giới đúng 300m mà chính tôi đã được một Việt kiều thổ dân cho
theo vào chơi, được mua “xèng” cho chơi thử để biết (mà vui nữa là cả nhóm tôi
chơi lãi được khoảng 300 Eu và… biến luôn, gọi là ăn non, ra ngoài cười túy lúy).
Chev đông dân Việt đến nỗi đón được cả những cô Mỹ Tâm, anh Đàm, anh Xuân
Hinh… toàn những ngôi sao sáng chói của Việt Nam sang phục vụ đôi lần. Chị
Yên, có 3 cửa hàng hoa quả ngay thị trấn ở Chev khoe thế.
Cũng có thể xe đạp Eska sẽ có mặt trở lại. Nhưng dự án kia chắc là còn lâu mới
thành, anh Tr phán đoán. Mà nói chung phán đoán chỉ là phán đoán, chả ai đoán
trúng bụng dạ dân làm ăn Việt bao giờ. Tôi thì vẫn chỉ thấy một nhà máy bỏ
hoang, và cái chữ Eska trên nóc tòa nhà tróc lở. Xe đạp giờ kiếm thị trường hơi bị
khó, có lẽ còn Trung Quốc xài. Tôi mới đọc đâu đó thấy Paris đang khởi động dự
án hàng triệu xe đạp cho thuê rất hoành tráng nữa kìa. Anh Việt kiều ơi, cố lên mà
mang Eska đi bán Trung Quốc, Paris nhé. Eska giờ chắc chắn không còn chỗ chen
chân ở VN nữa đâu. Với lại về anh cũng chẳng đua được với Martin của anh Lâm
Xuân Thi nữa rồi.
Quả thú vị khi bắt gặp lại ký ức về một thời ngay trên một đất nước khác.