Aristoteles
Aristoteles (tiếng Hy Lạp: Αριστοτέλης Aristotelēs; phiên âm trong
tiếng Việt là Aritstốt; 384 – 322 TCN) là một nhà triết học Hy Lạp cổ đại. Ông
được xem là người tạo ra môn luận lí học. Ông cũng thiết lập một phương
cách tiếp cận với triết học bắt đầu bằng quan sát và trải nghiệm trước khi đi
tới tư duy trừu tượng.
1.Cuộcđời
Aristotelessinhtại Thrace gần Macedonia,cha ông là bác sĩ của vuaPhilip II
của Macedonia.
18 tuổi, ôngđếnAthena để tham gia họcviện AcademycủaPlaton.
Năm 335TCN, Aristotelesmở trường riêngcủa mình tại Athena,gọi là
Lyceum (tên đềnthờ thánh Apollo).
Cũng như Platonđã từnglà học trò của Socrates, Aristototeles cũng làhọc
trò củaPlatôn. Và chínhbản thân Aristotelesđã trở thành gia sư cho Alexandros
Đại đế,do đó đã có một đường dâykế tụctrí tuệ xuyên qua bốnthế hệ của những
khuôn mặt lịch sử này.
Aristotelescũng được biết đếnnhư người cha đỡ đầucủa vật lí học, ôngđã
viết quyển "Vật lí học"đầu tiên củanhân loại. Phươngpháp trình bày của
Aristotelestrongcuốn sách này khác hẳnngày nay. Trong cuốn sách này hoàntoàn
khôngcó công thức toánhọc và không cóthí nghiệm. Ôngđi đến kết luận bằnglập
luận vàbằng trực giác. Nhữngcông trình về sinh học chứngtỏ ônglà mộtnhà thực
nghiệmgiỏi.
Thời trung cổ, các học thuyếtcủa Aristotelesđựoc nhà thờ công nhận như
kinh thánh, mọi ý kiếnphản bác quan điểm của ông đềubị đưa raxét xử.
Aristotelesđóng góp rấtnhiều chotriết họcvà sinh học.Các côngtrình về
sinh họccủa ông đều có cơ sở vữngchắc, ôngđã liệt kêđược 500 loàiđộng vật, 120
loài cá và 60 loài côn trùng. Cácquan điểm củaông về vật lí vẫn còn nhiều hạn chế
và sai lầm.
2.Các quanđiểm củaAristoteles:
 "Vật nặng rơi nhanhhơn vậtnhẹ, càng nặngrơi càng nhanh."
 "Tốc độ rơi củamột vật phụ thuộc vào mậtđộ môi trường nơi vật rơi qua,

mậtđộ môi trườngcàng nhỏ thì tốc độ rơi cànglớn."
"Nếu có lực tác dụng vào vật thì tốc độ chuyển độngcủa vật sẽ tỉ lệ thuận với
lực tácdụng."
 Aristotelescòn cho rằng,chuyển độngcó thể là "có ý thức" hoặc "vô ý
thức".Ông dùngthuật ngữ "nature will" (tạmdịch là "lẽ tự nhiên")để giải thích về
nguyênnhâncủa sự chuyển động: "Mọi chuyển độngcó ý thức hay vô ý thứccủa
sinh vật hoặc các vậtthể đều tuântheo lẽ tự nhiên của chúng."
 Aristotelesđồng ývới quanđiểm củaEmpedodevề 4 nguyên
tố đất, lửa, khí, nước.Sau đó đề xuất thêm rằng cácthiên thể chuyển động theo
đườngtròn, trongmôi trường gọi là ête (ether).
Một số quan niệmcủa Aristotelessau nàybị GalileoGalilei đánhđổ.
3.Tiểusử :
Aristotelessinhtại Stagiratại Vươngquốc Macedonia cách Athena 200 dặm,
vào năm 384 TCN.Cha của ônglàm nghề thầy thuốc, bạn thân củaquốc vương
Macedonia AmyntasIII (tổ phụ của AlexandreĐại đế). Từ nhỏ Aristotelessống với
cha mẹ vàđược cha dạy chovề y khoa.Năm 17 tuổi, Aristotelesđến thànhAthena
và theo học nghề thầy thuốc.
Có hai giả thuyết về thời kì niên thiếu của Aristoteles.Một giả thuyếtcho
rằng ông là một thiếuniên thích ăn chơi, phung phí tiềncủa đến nỗi trở nên nghèo
nàn đói rách, không cónghề sinh nhaiphảivào lính trong một thời gian.Mãi đến
năm 30tuổi mới đến xin học và trở thành môn đệ củaPlatôn. Giả thuyết thứ hai
khôngchấp nhận thời kỳ ănchơi vàphungphí tiền của. Theo giả thuyết này
Aristotelesđến Athena từ lúc 18 tuổi và trở thành môn đệ của Platôn bắt đầutừ đó.
Ông học với Platôn vào khoảngtừ 8đến 20năm, con số 20 năm có lẽ đúng
hơnnếu xét ảnhhưởng củaPlatôn trongcác tácphẩmcủa Aristoteles.Ngườita có
thể tưởng tượngrằng thời kỳ sốngvới Platônlà một thời kì lí tưởngtrong cuộcđời
Aristoteles.Một mônđệ thôngminh xuất chúng đượcở gần một giáo sư toàn năng.
Sự thật thì mối liên quan giữa haithầytrò không phải luônluôn tốt đẹp.Platôn lớn
hơnAristoteles gần 43 tuổi,chỉ sự cách biệt ấycũng khônglàm dễ dàng sự thông
cảm.Platôn côngnhận rằng Aristoteleslà một môn đệ thông minhxuất chúng, hiếu

học vì Aristoteleslà một trong những người đầu tiên tronglịch sử nhân loại biết
sưutầm những tài liệu viết tay thời bấy giờ để lập thành một thư viện. Nhà của
Aristotelesđược Platôngọi là nhàđọc sách,nhiều người cho đó là một lời khen,
nhưng cũng cóngười cho đó là mộtlời chê có ý ámchỉ đến tinh thần quá chú trọng
vào sách vở của Aristoteles.
Một sự bất hoà khác quan trọng hơn xảy ra vào cuối đời Platôn. Aristoteles
có vẻ chống lạitư tưởng của Platônvà nhiềukhi khôngđồng ý với Platôn. Tháiđộ
này làm Platônrất bấtbình coi Aristotelesnhư một đứa con vô ơn.Một vài học giả
cho rằngAristotetes lập một trườnghùng biện. Trong số các môn sinh
có Hermiassau này thành ngườicầm quyềntiểu quốcAtarneus.Để tỏ lòng nhớ ơn
thầycũ, Hermias mời Aristoteles về sốngtại triều đình vào năm 344 TCN, Hermias
giới thiệu người chị của mình làmvợ Aristoteles.Cuộc hôn nhân làmột sự thành
công mĩ mãn. Sau đó mộtnăm quốcvương Macedonia là Philip II mời Aristoteles
về triều đình để dạy cho thái tử Alexandre. Đó làmột vinhdự rất lớn cho
Aristoteles,vì PhilipII cũngnhư Alexandrelànhững vị vua danhtiếng và hùng
mạnhnhất trong lịch sử nhân loại. Philip IIchinhphục Thrace năm 356TCN để
chiếm những mỏ vàngvô cùng phong phúgấp 10lần số vàng củaAthena.Thần dân
của Philiplà những nông dân khoẻ mạnh, nhữngchiến sĩ dũng cảm biếtchịu đựng
gian khổ. Nhờ những yếu tố ấy Philip II và Alexandre đã thôn tính hàng trămtiểu
quốcvà thực hiện đượcsự thống nhất Hi Lạp. PhilipII khôngưa chủ nghĩa cá nhân
đươngthời mặc dù chủ nghĩa này có kết quả tốt đẹp đốivới nghệ thuật vàđời sống
tinh thần củadân Hi Lạp. PhilipII cho rằngchủ nghĩa cá nhânlà nguồngốc của sự
đồi truỵ kinh tế cũng như chính trị. Chính dựavào chủ nghĩa nàymà những kẻ lưu
manhchính trị có thể lơi dụngsự tin tưởng quá dễ dãi củadân chúngđể mặc tình
thao túngchính trườnggây nên bèphái, giai cấp, âmmưu chống đối nhau. PhilipII
quyết chấm dứt tình trạngtrên để thực hiện một nước HiLạp thống nhất vàhùng
mạnhxứng đáng là trungtâm chính trị của thế giới thời bấy giờ. Trongthời niên
thiếuPhilip II đã học quân sự tại Thebes (HiLạp). Năm338 TCN ôngchiếnthắng
tại Athenavà thực hiệnđược sự thống nhất của nướcHi Lạp. Ông mongmỏi sẽ
cùng người con là Alexandretiếp tục cuộc chinh phục thế giới nhưng giấc mộng

của ông bị tan vỡ vì ông bị ám sát.
Khi Aristotelesđến nhậnviệc thì Alexandrelà một cậu bé 13 tuổi bồngbột
và ốm yếu, ưacưỡi ngựavà tập ngựa. Nhữngcố gắng củaAristotelesđể làm dịusự
bồng bột của Alexandre hìnhnhư không đem lại nhiều kết quả. Theomộtvài sử gia
Alexandrecoi Aristotelesnhư cha ruột củamình và về phần Alexandre cũngđã
từng tuyênbố muốn học hỏi và coi trọng sự hiểu biết hơnlà chinh phụcthế giới.
Nhưng đó chỉ là những lời lẽ xã giaovì không đúng với sự thật. Alexandre luôn
luôn làmột chiến sĩ thích chinh phục, sau khithọ giáo 2 năm vớiAristoteles,
Alexandrenối ngôi cha vàbắt đầuchinh phụcthế giới. Sự thành công của
Alexandrecó lẽ một phần nào do ảnhhưởng của Aristotelesvà người ta thườngso
sánh thiên tài củaAristoteles tronglãnh vực triết lý với thiên tàicủa Alexandre
trong lãnh vực chính trị. Cả haivĩ nhân này đều có công với nhân loại: một bên
thống nhất thế giới, một bên thống nhấttriết lí.
Sau khi cất quân chinhphục châu Á, Alexandređể lại ở Hi Lạp những chính
phủ trung thànhvới ôngnhưng không được dân chúngủng hộ.Truyền thống dân
chủ của người HiLạp khôngthể một sớm mộtchiều bị lu mờ trước sức mạnhcủa
đội quân Alexandre.Tại những chính phủ này, những đảng lên cầmquyền được
mệnh danhlà đảngMacedoniahay là đảng thân Alexandre. Năm 334TCN
Aristotelestrở về Athena sau mộtcuộc du hành và lẽ cố nhiên không dấu cảm tình
đối với đảng Macedonia tại đó.Công trìnhkhảo cứu khoahọc, triếtlí, chính trị của
Athena tuyrất baola nhưngkhông phải là hoàn toàn theođuổi trong sự yên tĩnh.
Nhiều biến cố chính trị luôn luônđe doạ Aristotelesvà nhóm cộng sự viên, công
trìnhnày hoàn toàn tuỳ thuộc vàosự thành công của Alexandretrên lãnh vực
chínhtrị. Những nhận xéttrên đây còn cho phép chúng ta hiểu rõ tư tưởng chính
trị của Aristoteles.
4. Công việc:
Mặcdù ở trong mộttiểuquốc đang sôisục vì những biến cố chínhtrị,
Aristotelesđã thành công trongviệc lập nên một trườnghọc lấytên làLyceum. Rất
nhiều môn đồ đến xinthụ giáo đến nỗi cần phải đặtra những phép tắc luật lệ để
giữ gìn trật tự.Những môn đồ này tự bầu cử một uỷ ban để cai quản cáccôngviệc

của trường.Họ thường ở lạivà ăn uống ngay trong trường,các buổi học thường
được tổ chức ngoài đồngtrống.
Trướckia Platôn cũng đã thành lậpmột trường lấytên là Academychuyên
nghiêncứu về toán học và chính trị.Lyceum củaAristoteleschuyên nghiên cứu
về sinh lí học và động vật học.Alexandre ralệnh cho các nhà săn bắnvà chài lưới
phải đemnộp choAristotelestất cả những giốngvật mớilạ. Tụctruyền cócả thảy
một đội quân 1.000ngườirải rác khắp HiLạp và châu Á để sưu tầm những giống
vật mới lạ, Aristoteleslà ngườiđầu tiên đã lập nên vườn bách thảo và sở bách
thú trêntoàn thế giới.
Ngoài sự ủng hộ của Alexandre, Aristotelescòn bỏ vào đó một số vốn rất lớn,
ông là một người cónhiều tiền của nhờ cưới vợ giàu và có quyền thế, có lầnbên
nhà vợ đã tặng Aristotelesmột số tiền tương đương với 4triệu Mĩ kim theo thời
giá hiện nay để dùng vàoviệc nghiên cứu khoahọc. Có ngườicho rằng chính
Aristotelesđã khuyến cáoAlexandrechinh phụcAi Cập với mục đích thám hiểm
vùng thượng lưu sông Nin để biết rõ nguyên nhân nhữngtrận lụt xảy ra ở Ai Cập.
Ngoài ra, Aristotecòn sưutầm 158bản hiếnpháp.
Nhưng nhữngphương tiện nghiên cứu củaAristoteles vôcùng thôsơ so với
những phươngtiện nghiêncứu tối tân ngày nay.Ông phải đo lườngthời gian mà
khôngcó đồng hồ,đo lường nhiệtđộ mà khôngcó hàn thử biểu,xem thiênvăn mà
khôngcó kính viễn vọng,đoán thờitiết mà không có phong vũ biểu. Những
phươngtiện duynhất mà Aristotelesđã sử dụnglà một cái thước và một cái la bàn.
Sức hútcủa Trái Đất, hiện tượngphát điện, áp lựckhông khí, nguyênlý ánh sáng,
nhiệt lượng và hầu hếtnhững lý thuyết tân tiến của khoahọc hiệnđại đều hoàn
toànchưa được phát minh.
Những tác phẩmcủa Aristoteleslên đến hàngtrăm cuốn. Có người bảo 400
cuốn, có ngườibảo 1.000cuốn. Nhữngcuốncòn lại đến naychỉ là một số nhỏ
nhưng cũng cóthể lập thành mộttủ sách. Trước hếtlà những tác phẩm về luận lí
dạy cáccách xếpđặt và phân loại các ý nghĩ.Rồi đếncác tác phẩm khoahọc
như vật lí học, thiên văn học, khí tượng học, vạn vật học, những sách nói về sự phát
triển vàsuy tàn,về linhhồn, về cơ thể sinhvật, về cử độngvà về sự sinh đẻ.Loại

thứ ba là nhữngsách dạy về cách viết văn vàlàm thơ.Loại thứ tư là những sách về
triết lí như đạo đức học, chính trị học vàsiêu hình học.
Toàn thể các tác phẩmcó thể xemlàmột bộ bách khoacủa Hi Lạp nhưng
khác vớibộ bách khoacủa các nướckhác ở chỗ chỉ do một ngườiviết ra. Công
trìnhcủa Aristotelesxứng đángđượcso sánh với công trình của Alexandre.Văn
chương của Aristoteles không bóngbẩy và thi vị như của Platôn, đó là mộtloại văn
chương chính xác và khoahọc. Aristotelesphải đặt thêm nhiều từ ngữ mớiđể có
thể diễntả tư tưởng.Những từ ngữ Âu Mĩ hiện nay phải mượnở những tác phẩm
của Aristotlenhư faculty, mean, maxim, category, energy, actuality, motive,
principle, form Nhữngchữ này không khác gì nhữngviên gạch để xây dựng tư
tưởng và góp phần rấtlớn trongcông cuộc phát triển tư tưởng đời sau.Aristoteles
còn viết nhiều tác phẩm văn chương nhưngđến nay đã thất truyền.
Có ngườicho rằng những tác phẩm củaAristoteles khôngphải do chính
Aristotlesoạn thảo mà do các môn đệ soạn thảo sau khighi chúcác bài giảng của
Aristoteles.Phần lớn nhữngtác phẩm này được xuất bản saukhi Aristotelesqua
đời. Chỉ có một số ít tác phẩm về luận lí và văn chương được xuấtbản khi
Aristotelescòn sống. Một số những tác phẩm khác về siêu hìnhhọc và chính trị
được sưu tầm từ đốnggiấy tờ do Aristotelesđể lại. Cóngười cho rằng trong tấtcả
các tác phẩm vàAristoteleschúngta có thể tìm thấymột lối viết văngiống nhau,
điều này chứng tỏ rằng các môn đệ của Aristotelesthấm nhuần tư tưởng củathầy
một cách sâuxa, nếu không phải tự tayAristoteles soạn thảo ra cáctác phẩm của
mình thì các tư tưởng trìnhbàychắc chắn là của Aristoteles.