Nguyên tố hóa học Iốt
53

telua ← iốt → xenon
Br

↑

I

↓

At


Bảng đầy đủ


Tổng quát
Tên, Ký hiệu, Số iốt, I, 53
Phân loại halogen
Nhóm, Chu kỳ, Khối 17, 5, p
Khối lượng riêng, Độ cứng

4.933 kg/m³, 7,7 GPa
Bề ngoài

Tím-xám thẫm
Tính chất nguyên tử
Khối lượng nguyên tử 126,90447(3) đ.v.C
Bán kính nguyên tử (calc.)

140 (115) pm
Bán kính cộng hoá trị 133 pm
Bán kính van der Waals 198 pm
Cấu hình electron [Kr]4d
10
5s
2
5p
5

e
-
trên mức năng lượng 2, 8, 18, 18, 7
Trạng thái ôxi hóa (Ôxít) ±1, 5, 7 (axít mạnh)
Cấu trúc tinh thể trực thoi
Tính chất vật lý
Trạng thái vật chất rắn
Điểm nóng chảy 113,7 K (236,66 °F)
Điểm sôi 184,3 K (363,7 °F)
Trạng thái trật tự từ không từ tính
Thể tích phân tử 25,72 ×10
-6
m³/mol
Nhiệt bay hơi (I
2
) 41,57 kJ/mol
Nhiệt nóng chảy (I
2
) 15,52 kJ/mol

Áp suất hơi 100k Pa tại 457 K
Vận tốc âm thanh m/s tại K
Thông tin khác
Độ âm điện 2,66 (thang Pauling)
Nhiệt dung riêng (25 °C) (I
2
) 214,492 J/(kg·K)

Độ dẫn điện (0 °C) 7,6923×10
-8
/Ω·m
Độ dẫn nhiệt (300 K) 0,449 W/(m·K)
Năng lượng ion hóa 1. 1.008,4 kJ/mol
2. 1.845,9 kJ/mol
3. 3.180 kJ/mol
Chất đồng vị ổn định nhất
iso

TN t
½
DM

DE MeV

DP
127
I

100% Ổn định có 74 neutron
129

I

tổng hợp 1,57×10
7
năm β- 0,194
129
Xe

131
I

tổng hợp 8,02070 ngày β- 0,971
131
Xe


Đơn vị SI và STP được dùng trừ khi có ghi chú.
Iốt (có gốc từ tiếng Hy Lạp Iodes, nghĩa là "tím"; tên gọi chính thức theo Hiệp hội
Quốc tế về Hóa Lý thuyết và Ứng dụng là Iodine) là một nguyên tố hoá học.
Trong bảng tuần hoàn nó có ký hiệu I và số nguyên tử 53.
Đây là một trong các nguyên tố vi lượng cần cho sự sống của nhiều sinh vật. Về
mặt hoá học, iốt ít hoạt động nhất và có độ âm điện thấp nhất trong các halogen.
Mặc dù Astatin được cho là còn ít hoạt động hơn với độ âm điện thấp hơn, nguyên
tố đó quá hiếm để khẳng định giả thuyết này. Iốt được dùng nhiều trong y khoa,
nhiếp ảnh, thuốc nhuộm. Giống như các halogen khác (thuộc nhóm nguyên tố VII
trong bảng tuần hoàn), iốt thường có mặt ở dạng phân tử hai nguyên tử, I
2
.
Tính chất


Tinh thể Iốt
Iốt là chất rắn có màu tím thẫm/xám có thể thăng hoa tại nhiệt độ thường tạo ra
chất khí màu tím hồng có mùi khó chịu. Chất halogen này có thể tạo thành hợp
chất với nhiều nguyên tố hóa học khác, nhưng nó ít hoạt động hơn so với các
nguyên tố khác trong nhóm nguyên tố VII và nó có thêm một số tính chất hơi
giống kim loại. Iốt có thể hòa tan trong cloroform, cacbon têtraclorua, hay carbon
đisulfua để tạo thành dung dịch màu tím. Nó hòa tan yếu trong nước tạo ra dung
dịch màu vàng. Màu xanh lam của một chất gây ra khi tương tác với tinh bột chỉ là
đặc điểm của nguyên tố tự do.
Iot có thể oxi hoá được với H
2
ở nhiệt độ cao và có mặt chất xúc tác tạo ra khí
hidro iotua theo một phản ứng thuận nghịch :
H
2
+ I
2
-> 2HI
Ứng dụng
Iốt là nguyên tố vi lượng cần thiết cho dinh dưỡng của loài người. Tại những vùng
đất xa biển hoặc thiếu thức ăn có nguồn gốc từ đại dương; tình trạng thiếu iốt có
thể xảy ra và gây nên những tác hại cho sức khỏe, như sinh bệnh bướu cổ hay
thiểu năng trí tuệ. Đây là tình trạng xảy ra tại nhiều nơi trên thế giới, trong đó có
Việt Nam. Việc dùng muối iốt như muối ăn hằng ngày (có chứa nhiều hợp chất iốt
có thể hấp thụ được) có thể giúp chống lại tình trạng này.
Các ứng dụng khác của iốt là:
 Là một trong các halogen, nó là vi lượng tố không thể thiếu để hình thành
hormone tuyến giáp, thyroxine và triiodothyronine, trong cơ thể sinh vật.
 Thuốc bôi iốt (5% iốt trong nước/êtanol) dùng trong tủ thuốc gia đình, để
khử trùng vết thương, khử trùng bề mặt chứa nước uống

 Hợp chất iốt thường hữu ích trong hóa hữu cơ và y khoa.
 Muối Iốđua bạc dùng trong nhiếp ảnh.
 Iốđua kali (KI) có thể dùng để điều trị bệnh nhân bị ảnh hưởng của thảm
họa hạt nhân để rửa trôi đồng vị phóng xạ Iốt-131, kết quả của phản ứng
phân hạch hạt nhân. Chu kỳ bán rã của iốt-131 chỉ là 8 ngày, do đó thời
gian điều trị chỉ kéo dài vài tuần, trong thời gian để bán rã hết cần phải có
sự hướng dẫn cụ thể của bác sĩ để tránh ảnh hưởng đến sức khỏe . Trong
trường hợp nguy cơ phóng xạ không có phản ứng phân hạch hạt nhân, như
bom bẩn, không cần dùng phương pháp này. KI cũng có thể rửa xêzi-137,
một sản phẩm khác của phản ứng phân hạch hạt nhân, vì xêzi có quan hệ
hóa học với kali, nhưng NaI cũng có tác dụng như vậy. NaI hay có trong
muối ăn ít natri. Tuy nhiên xêzi-137 có chu kỳ bán rã kéo dài tới 30 năm,
đòi hỏi thời gian điều trị quá dài.
 Iốđua vonfram được dùng để làm ổn định dây tóc của bóng đèn dây tóc.
 Nitơ triiôđua là chất gây nổ không bền.
 Iốt-123 dùng trong y khoa để tạo ảnh và xét nghiệm hoạt động của tuyến
giáp.
 Iốt-131 dùng trong y khoa để trị ung thư tuyến giáp và bệnh Grave và cũng
dùng trong chụp ảnh tuyến giáp.
 Nguyên tố iốt (không nằm trong hợp chất với các nguyên tố khác) tương
đối độc đối với mọi sinh vật.
Lịch sử
Iốt (gốc tiếng Hy Lạp iodes nghĩa là tím) được khám phá bởi Barnard Courtois
năm 1811. Ông là con trai của một người sản xuất nitrat kali (dùng trong thuốc
súng). Vào thời điểm Pháp đang có chiến tranh, thuốc súng được tiêu thụ mạnh.
Nitrat kali được tách từ rong biển lấy tại bờ biển Normandy và Brittany. Để tách
kali nitrat, rong biển được đem đốt và tro đem rửa vào nước. Những chất không
phải là nitrat kali bị phá hủy bởi việc thêm axít sunfuríc. Vào một ngày Courtois
thêm quá nhiều axít sunfuríc khiến một chất khí màu tím bay ra. Courtois nhận
thấy hơi này kết tinh trên các bề mặt lạnh tạo ra các tinh thể màu sẫm. Courtois

nghi ngờ rằng đây là một nguyên tố hóa học mới nhưng thiếu kinh phí để theo
đuổi các quan sát chi tiết hơn.
Tuy vậy ông đã đưa các mẫu tinh thể này cho các bạn, Charles Bernard Desormes
(1777–1862) và Nicolas Clément (1779–1841) để họ tiếp tục nghiên cứu. Ông
cũng đem mẫu vật cho Joseph Louis Gay-Lussac (1778–1850), một nhà hóa học
nổi tiếng lúc đó, và André-Marie Ampère (1775–1836). Ngày 29 tháng 11 năm
1813 Dersormes và Clément thông báo cho đại chúng về phát hiện của Courtois.
Họ miêu tả mẫu vật tại một cuộc họp của Viện Hoàng đế Pháp. Ngày 6 tháng 12
Gay-Lussac thông báo rằng mẫu vật đó có thể là một nguyên tố hóa học mới hoặc
một hợp chất ôxy. Ampère đưa một số mẫu vật cho Humphry Davy (1778–1829).
Davy đã tiến hành một số thí nghiệm trên mẫu vật và nhận thấy sự tương tự của nó
với clo. Davy gửi một bức thư ngày 10 tháng 12 tới Hội Hoàng gia Luân Đôn nói
rằng ông đã tìm thấy nguyên tố mới. Một cuộc cãi cọ lớn giữa Davy và Gay-
Lussac về việc ai đã tìm ra iốt trước tiên đã nổ ra, nhưng cả hai đều đồng ý rằng
Barnard Courtois là người đầu tiên đã tách nguyên tố hóa học mới này.
Độ phổ biến và điều chế
Hợp chất iốt thường gặp trong muối với natri và kali (KI) hay trong KIO
3
.
Iốt có thể thu được ở dạng rất tinh khiết bằng phản ứng giữa KI với sunfat đồng
(II). Cũng có vài cách khác để tách nguyên tố hóa học này. Mặc dù nguyên tố này
khá hiếm, tảo bẹ và một số loài cây khác có khả năng hấp thụ và tập trung iốt
trong cơ thể chúng, dẫn đến việc mang iốt vào dây chuyền thức ăn tự nhiên và
giúp việc điều chế iốt có giá thành thấp.
Cho tác dụng dung dịch với chất oxi hoá để oxi hoá I
-
thành I
2
.
Thí dụ phương trình : 2NaI + Cl

2
-> 2NaCl + I
2

Đồng vị
Có 37 đồng vị của iốt, trong đó chỉ có duy nhất
127
I là bền. Đồng vị phóng xạ
131
I
(phát ra tia bêta), còn được biết đến với tên gọi iốt phóng xạ có chu kỳ bán rã là
8,0207 ngày, đã được dùng trong điều trị ung thư và các bệnh khác liên quan đến
tuyến giáp.
123
I là đồng vị phóng xạ thường dùng trong chụp ảnh tuyến giáp và
đánh giá điều trị cho bệnh Grave.
129
I (chu kỳ bán rã 15,7 triệu năm) là kết quả của bắn phá hạt nhân
129
Xe bởi tia vũ
trụ khi đi vào khí quyển Trái Đất và các phản ứng phân hạch của urani và plutoni,
trong đất đá trên bề mặt Trái Đất và các lò phản ứng hạt nhân. Các quá trình xử lý
nhiên liệu hạt nhân hoặc thử nghiệm vũ khí hạt nhân đã tạo ra lượng đồng vị lớn
lấn át các đồng vị tạo ra bởi quá trình tự nhiên.
129
I được dùng trong nghiên cứu
nước mưa sau thảm họa Chernobyl. Nó cũng có thể đã được dùng trong nghiên
cứu mạch nước ngầm để tìm dấu vết rỏ rỉ chất thải hạt nhân ra môi trường tự
nhiên. Nếu
129

I được cho tiếp xúc với người, tuyến giáp sẽ hấp thụ nó như thể nó
là iốt không phóng xạ thông thường, dẫn đến nguy cơ ung thư tuyến giáp cao. Đối
với những người sống gần nơi có phản ứng phân hạch, hay nhứng nơi tương tự, có
nguy cơ tiếp xúc với iốt phóng xạ khi tai nạn xảy ra, người ta thỉnh thoảng được
cho uống viên iốt. Việc hấp thụ một lượng lớn iốt sẽ làm bão hòa tuyến giáp và
ngăn việc thu nhận thêm iốt.
129
I có nhiều điểm giống với
36
Cl. Nó là halogen hòa tan được, ít hoạt động hóa
học, tồn tại chủ yếu ở dạng anion không hấp thụ, và được sinh ra bởi các tia vũ trụ,
nhiệt hạt nhân, và các phản ứng phân hạch khác. Trong lĩnh vực nghiên cứu về
nước, mật độ
129
I được đo theo tỷ lệ
129
I trên tổng I (hầu hết là
127
I). Tương tự
36
Cl/Cl, tỷ lệ
129
I/I trong tự nhiên là rất nhỏ, 10
-14
đến 10
-10
(cực đạt nhiệt hạt nhân
của
129
I/I trong thập niên 1960 và 1970 là 10

-7
).
129
I khác
36
Cl ở chỗ chu kỳ bán rã
dài hơn (15,7 so với 0,301 triệu năm), xuất hiện trong các sinh vật ở nhiều dạng
ion với nhiều ứng xử hóa học khác nhau.
129
I dễ dàng du nhập vào sinh quyển,
nằm trong cây cỏ, đất, sữa, mô sinh học
Lượng lớn
129
Xe trong thiên thạch được cho là kết quả của phân rã bêta của hạt
nhân
129
I. Đây là hạt nhân phóng xạ tuyệt chủng đầu tiên được nhận dạng trong hệ
Mặt Trời. Nó phân rã theo sơ đồ đo tuổi phóng xạ I-Xe cơ bản, bao trùm 50 triệu
năm của sự tiến hóa của hệ Mặt Trời.
Cảnh báo
Iốt khi tiếp xúc trực tiếp với da có thể gây thương tổn, do đó cần phải cẩn thận khi
thao tác với nguyên tố hóa học này. Hơi iốt có thể gây khó chịu cho mắt và các
màng nhầy. Đối với các tiếp xúc kéo dài khoảng 8 tiếng đồng hồ, mật độ iốt trong
không khí không được vượt quá 1 miligam/mét khối, lấy trung bình theo thời gian.
Dinh dưỡng
Cục quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ khuyến cáo (21 CFR 101.9
(c)(8)(iv)) cả nam và nữ nên tiêu thụ khoảng 150 microgam iốt mỗi ngày.