500 giải đáp y học theo yêu cầu bạn đọc
93 vấn đề về Chuyện lứa đôi
và chăm sóc trẻ
Phần 9
281. Khi trẻ nôn nhiều
"Tôi có đứa con gái gần 4 tuổi, từ khi sinh đến giờ thường bị nôn
nhiều lần trong ngày. Vì gia đình nghèo, cháu chưa được khám bác sĩ lần
nào. Tôi phải làm gì cho cháu?".
Thư bạn không nói rõ về quá trình nuôi dưỡng, nên khó nói chắc.
Nhưng cũng xin trao đổi một số quan điểm sau đây:
- Nhiều khả năng cháu hay bị nôn là do phản xạ từ bé: Thường người
mẹ muốn con chóng lớn, cho bú quá mức, cháu nôn do dạ dày quá đầy phải
tống ra, dần dà hình thành phản xạ nôn rất khó chữa. Với những trẻ như vậy,
mỗi bữa ăn thực sự là cực hình cho cả con lẫn mẹ, thậm chí có gia đình nảy
ra "sáng kiến" cho ăn khi bé đang ngái ngủ, coi như một biện pháp đánh lừa
giác quan của bé.
Đối với cháu thứ hai sau này, bạn nên áp dụng lời khuyên của các cụ
"còn thòm thèm cũng thôi", để giữ cho trẻ sự ngon miệng, tránh chuyện ép
ăn, dễ gây nôn.
- Nay cháu đã khá lớn, bạn nên để cho cháu tự xúc lấy ăn (gửi mẫu
giáo tốt hơn, nhờ các cô dạy cho thói quen tự lập và đua ăn do vui bạn bè).
Vào tuổi này, bé dễ nhiễm giun, do đó bạn nên cho thử phân; nếu có thì cho
tẩy, để khỏi lẫn lộn chứng nôn nọ với chứng nôn kia. Mỗi lần nôn, cháu bị
mất một lượng dịch và men tiêu hóa, chưa kể việc tăng nguy cơ viêm nhiễm
đường thở; cho nên có "bỏ đói" đôi chút vẫn hơn là ép ăn để nôn ra. Hãy
phát hiện thức gì cháu thích và tạo không khí thoải mái khi ăn để cháu được
ngon miệng.
- Bạn có thể tự làm lấy một ít kẹo gừng (chọn gừng non và luộc kỹ
cho bớt cay), thỉnh thoảng cho cháu ngậm; gừng có tác dụng chống nôn rất
tốt.
- Tuy xa các bác sĩ, bạn cũng nên tiếp cận với y tế cơ sở để được giúp

đỡ ý kiến thêm, kể cả việc tiêm chủng đúng lịch cho cháu (nhất là đối với
những lần tiêm nhắc lại, cần đúng thời điểm mới có hiệu lực phòng bệnh).
282. Điều gợi ý khi trẻ nói lắp (cà lăm)
"Em có đứa con gái 10 tuổi thì bắt đầu bị cà lăm (nói lắp). Cháu rất
khổ sở vì bị bạn bè chế giễu, nhất là khi thầy cô giáo gọi lên phát biểu. Xin
bác sĩ cho một lời khuyên".
Sẽ rất khó chữa nếu cứ để cháu trong một môi trường như vậy. Do bị
trêu chọc, chứng nói lắp sẽ nặng thêm, và tai hại hơn, sẽ dẫn đến một mặc
cảm sâu sắc có thể trở thành bệnh lý.
Trong khi chờ đợi một chuyên gia tâm lý thạo về lĩnh vực này, xin đề
xuất một cách giải quyết để gia đình em tham khảo:
Đề nghị với nhà trường cho cháu tạm nghỉ học một năm. Sớm cho
cháu làm quen với âm nhạc (tân nhạc hay cổ nhạc đều được) rồi cho học đàn
(hiện đại hoặc dân tộc tùy theo tình hình). Trong thời gian ở nhà học đàn,
nhạc, bố mẹ có thể dạy cháu học thêm theo chương trình nhà trường, hay chỉ
ôn bài để khỏi quên vốn cũ mà thôi.
Cũng trong thời gian này, khuyên cháu nói ít và nói chậm (không nói
còn hơn là nói lắp), và đặc biệt không la mắng hay tỏ ra sốt ruột hay bực
mình. Khích lệ cháu kịp thời khi nó có chút tiến bộ. Nhưng không nhấn
mạnh hay nhắc nhở nhiều về chuyện này, coi như không có gì quan trọng.
Các thành viên khác trong gia đình cũng phải có thái độ như vậy.
Đi vào thế giới âm nhạc, cháu sẽ suy tưởng nhiều hơn nói, và nói cũng
sẽ chậm rãi hơn. Những thành công nhỏ nhoi đầu tiên trong lĩnh vực này sẽ
làm cháu tự tin hơn. Và đặc biệt là không ai trêu chọc được cháu.
Dĩ nhiên, trước đó phải bàn bạc với cháu và được cháu thật thuận tình.
Nếu các em có điều kiện, thì cho cháu học piano là lý tưởng nhất, kết
quả sẽ không tưởng tượng được. Khi nào cháu nói được thật bình thường
hẵng cho đi học (tại một trường khác thì hay hơn).
283. Khi cháu bé vừa câm vừa điếc
"Em có một cháu trai 4 tuổi chưa biết nói, lúc gọi cũng không quay

lại. Khi em nói trước mặt cháu, nó cứ nhìn mẹ ngơ ngơ, không hiểu gì. Tính
cháu hơi ngang tàng. Có phải cháu bị câm không?".
Chị không nói hoàn cảnh nuôi dạy cháu trước đây nên không rõ có
phải do cháu ít được tiếp xúc và ít tập nói không (mối liên kết giữa các tế
bào thần kinh ở não đặc trách về ngôn ngữ diễn ra rất sớm, trong những
tháng đầu đời của trẻ, cho nên nếu cháu không nghe được thì những tế bào
này sẽ liên tiếp phát triển theo một phương thức khác, gây trở ngại cho việc
phát triển ngôn ngữ). Nếu do lỗi của người lớn thì điều đó có thể ít nhiều
được khắc phục, và tình trạng của cháu có thể khá lên.
Nhưng ở đây có nhiều khả năng cháu của chị vừa bị câm vừa bị điếc
(do dị tật bẩm sinh). Nếu không may bị như vậy thì tốt nhất là trong thời
gian tới, chị sớm cho cháu học ngôn ngữ điệu bộ (dùng ngón tay để diễn đạt
điều muốn nói); nhờ đó, cháu sẽ giao tiếp được với người thân, cũng sẽ bớt
bực bội và "ngang tàng" như chị nói. Trí thông minh của cháu vẫn phát triển
tương đối tốt, vẫn có thể học chữ, và sau này có nghề nghiệp thích hợp.
Chị nên sớm cho cháu đi kiểm tra tại một chuyên khoa tai mũi họng
giỏi; có chuyện gì thì nơi đó sẽ giúp cháu tốt hơn.
Nếu đúng cháu có dị tật, chị hỏi xem ở đâu có cơ sở dành cho các
cháu như vậy, để tính chuyện chuẩn bị cho cháu tới học. Bố mẹ cũng phải
học để có thể giao tiếp mà động viên hỗ trợ cho con.
284. Có nên cho bé sớm học ngoại ngữ?
"Có nên cho các em bé tuổi mẫu giáo học ngoại ngữ không? Em có bà
chị lấy chồng người Pháp, anh ấy rất tốt, muốn dạy cho con em học, nhưng
chồng em sợ sẽ khó khăn cho cháu khi học tiếng mẹ đẻ".
Việc học tiếng mẹ đẻ sẽ không gặp khó khăn gì nếu cơ quan phát âm
của bé bình thường, cho dù bé có được dạy thêm ngoại ngữ, dĩ nhiên bé phải
thích thú khi học mới được.
Cho trẻ học thêm ngoại ngữ từ nhỏ rất có lợi. Mới đây, các nhà thần
kinh học thuộc Đại học tổng hợp Cornell của Mỹ đã tiến hành chụp não
bằng phương pháp cộng hưởng từ để nghiên cứu so sánh. Trên các phim

chụp, họ thấy rằng:
- Ở những người chỉ được học ngoại ngữ từ bậc trung học, có hai khu
vực não tách biệt nhau rõ rệt trong vùng trán chuyên trách về ngôn ngữ
(vùng Broca).
- Ngược lại, ở những người được học ngoại ngữ từ tuổi ấu thơ, hai
khu vực này đã kết lại thành một, đến mức hòa trộn vào nhau.
Các nhà nghiên cứu cho rằng: ở tuổi ấu thơ, việc học tiếng do nghe
nói sẽ quyết định sự hình thành khu vực tại vùng não Broca. Một khi khu
vực này đã hình thành rồi, thì việc học muộn một ngôn ngữ nữa về sau sẽ
đòi hỏi bộ não phải tạo ra một khu vực bên cạnh, điều này khó hơn gấp bội.
Rõ ràng là: Muốn giỏi ngoại ngữ đến mức nhuần nhuyễn như tiếng mẹ
đẻ, nhất thiết phải học từ bé. Huống chi tiếng Pháp lại là một thứ tiếng rất
khó; nếu các em muốn cháu sau này thật giỏi tiếng Pháp thì phải cho học từ
tuổi ấu thơ mới được (Thực tế cho thấy, những người học muộn tiếng Pháp
có nhiều "lỗ hổng" hơn so với người được học sớm).
285. Nên dạy cái gì trước
"Tôi có một cháu gái lên 3 tuổi, nay muốn cho cháu học chữ cái có
được không?".
Nếu cháu tỏ ra có trí thông minh đặc biệt thì tự cháu sẽ quan sát các
anh chị và "tham gia" một cách hào hứng, sẽ "ngốn chữ" rất nhanh. Nhiều
thần đồng trên thế giới đã ứng xử như vậy, và bố mẹ các em phải chạy theo
để đáp ứng và giúp các em phát huy.
Còn thông thường thì người lớn không nên vì khát vọng muốn con
mình hơn người mà gò ép con, nếu nó không thích.
Điều cực kỳ quan trọng trong tuổi này là tạo cho cháu trở thành người
"có tâm hồn" bằng cách cho nghe những làn điệu dân ca, những bài hát ru,
truyện cổ tích không có cảnh ghê rợn, cho xem tranh ảnh màu tươi sáng, tạo
điều kiện cho cháu tiếp cận thiên nhiên để biết yêu thương muôn loài.
Những điều này sẽ bồi bổ cho trí năng của cháu trong việc học chữ về sau
(người ta đã thấy rõ tác động của âm nhạc đối với việc học toán, lý hóa,

sinh, ngoại ngữ). Có một môn có thể học sớm, đó là ngoại ngữ, nhưng chỉ
bằng cách dạy nói qua các bài hát, tranh ảnh và qua phát âm, với điều kiện là
"học chơi", không làm cháu mệt.
Cứ cho cháu thoải mái. Các cô mẫu giáo sẽ biết cách chuẩn bị tốt cho
cháu để giỏi giang bước vào lớp 1, đủ sức bật cho những lớp tiếp theo nếu
bố mẹ quan tâm và ứng xử một cách khoa học.
286. Cháu bé hay bị ngứa
"Tôi có con trai 3 tuổi rưỡi. Mấy tháng gần đây đêm ngủ cháu hay
ngứa ở bụng, lưng và đầu, sau khi gãi thì mọc lên từng mụn, bôi dầu thấy
khỏi, nhưng mấy hôm sau lại tái phát. Xin cho biết đó là bệnh gì và cách
chữa trị?".
Bạn mô tả không được chi tiết, khó trả lời chính xác; chỉ xin nêu mấy
điểm chung nhất như sau:
Nhiều khả năng cháu bị con mạt đốt. Gia đình cần làm tổng vệ sinh,
rũ sạch giường chiếu, phơi nắng, nếu có điều kiện thì dội nước sôi, luộc chăn
màn, quần áo. Cả nhà tắm bằng xà phòng và thay quần áo hằng ngày rồi đem
luộc, trong 3-4 hôm liền. Kiểm tra xem có ở gần chuồng gà hay kho chứa đồ
vặt vãnh không để xử lý. Dân gian hay dùng lá cây mần tưới (còn gọi là "lan
thảo, hương thảo) rải một lớp xuống dưới chiếu để chống mạt gà hoặc rệp;
cũng có thể lót vào trong ổ gà.
Nếu cháu bị ghẻ (ít khả năng hơn) thì cách tiến hành như trên cũng
giúp bệnh đỡ nhiều hoặc hết hẳn. Nếu cách làm đó không hiệu quả thì cho
cháu thử phân xem có giun đũa không: tẩy hết giun sẽ hết hiện tượng ngứa.
287. Không phải "chữa mẹo" đâu
"Em bé của cháu bị mọc nhọt khắp mình, chữa bằng kháng sinh mãi
không hết. Tình cờ một người bạn gái của mẹ cháu tới chơi, mách cho một
cách chữa lạ lùng, nhìn ghê ghê nhưng rất hữu hiệu: Dùng nước miếng của
mẹ cháu bôi lên nhiều lần. Bé đã khỏi hẳn. Xin cho biết đó là cách chữa mẹo
hay trong nước miếng có chất gì trị được bệnh?".
Không phải "chữa mẹo" đâu, mà hoàn toàn có cơ sở khoa học. Hãy

nhìn xung quanh mà xem: Một số động vật như chó, mèo, hổ dùng lưỡi liếm
các vết thương, giúp chóng lành. Một mặt, lưỡi quét sạch các chất bẩn, các
tế bào chết, mặt khác giúp thấm nước miếng lên để chống lại các vi khuẩn.
Nước miếng có chất lysozyme, làm tan được các vi khuẩn, nhất là
nước miếng lúc ta đang ngủ (đậm đặc hơn khi thức). Lấy nước này đem bôi
lên những chỗ đang hay sắp lên nhọt thì rất tốt (phải là của mẹ bôi lên con
để tránh các yếu tố lạ, và bôi nhiều lần liên tiếp).
Loài người văn minh nhiều khi quên mất những phương pháp cổ sơ
của thời ăn lông ở lỗ từng giúp họ tồn tại và phát triển. Có một thời thầy
thuốc Tây y chê bai tập quán mẹ mớm cơm cho con; nhưng chính trong
nước bọt (nước miếng) lại có ptyaline, làm cho chất bột dễ được hấp thu.
Chim bồ câu và một số chim khác mớm cho con bằng thức ăn đã tiêu hóa dở
dang trong dạ dày (chúng "ói" thẳng vào miệng chim non).
288. Biến chứng do xỏ tai
"Cháu gái tôi sau khi xỏ tai thì bị nổi lên hai khối u nhỏ bằng đầu
ngón tay út. Sau khi phẫu thuật vài tháng, ở một bên lại nổi lên khối u khác
to bằng đầu ngón tay cái. Trước đây, sau khi chủng đậu hay có vết thương,
cháu cũng thường bị nổi lên một vết thịt lồi. Xin một lời khuyên".
Rất tiếc! Giá mấy tháng trước đây, bác cho biết những hiện tượng cũ
nơi cháu, thì chắc chắn chúng tôi đã khuyên bác chớ xỏ tai, một tập tục mà
nhiều nơi trên thế giới đã bỏ (Họ đeo đồ trang sức quý giá bằng cách kẹp
vào đôi tai nguyên vẹn, đến lúc tháo ra, đôi tai ấy trông vẫn tuyệt vời vì
không bị đục lỗ).
Cháu nhà bác mang cơ địa sẹo lồi. Ở những người này, hễ da bị rách
chỗ nào là chỗ ấy sẽ có vết sẹo lồi lên, màu nâu, thậm chí to dần, ngứa ngáy,
lở lói do gãi rồi bị nhiễm khuẩn. Ở tai có tổ chức sụn nên sẹo lồi càng phức
tạp.
Hiện nay, các vết sẹo lồi trên vết mổ, vết rách hẹp đã được xử lý tốt
bằng cách cắt bỏ, rồi xén chếch vào hai mép da (sao cho phần da nông rộng
hơn phần da sâu) và khép lại. Như vậy, hai mép của lớp da nông sẽ liền lại

nhanh hơn hai mép của lớp da sâu, nhờ đó mà ngăn ngừa được sẹo lồi vốn
xuất phát từ lớp da sâu này. Còn những sẹo lồi rộng hoặc rất rộng (thường
do bị bỏng lửa, bom napan ) thì phải cắt bỏ rồi tiến hành ghép các vạt da
(cho trượt từ bên cạnh sang hoặc lấy từ đùi, bụng đem tới).
Trường hợp sẹo lồi ở da rất khó chữa. Theo chỗ chúng tôi biết thì hiện
chưa có biện pháp phẫu thuật bảo tồn nào hữu hiệu. Tuy nhiên, bác cứ cho
cháu đi khám tại một vài cơ sở phẫu thuật tạo hình hoặc tai mũi họng có
trang bị laser, xem họ có phương pháp gì mới không.
Về thuốc thì hiện có:
- Kem Contactubex (tuýp 10 g giá khoảng 65.000 đồng): Bôi nhiều
lần trong ngày (xoa lên sẹo cho đến khi thuốc được hấp thu vào da), dùng
trong nhiều tuần đến nhiều tháng.
- Madécassol của Pháp, được sử dụng để dự phòng sẹo lồi khi bị
bỏng, có dạng dùng trong và dạng bôi ngoài. Thuốc này được chế biến từ rau
má. Vì vậy, bác thử cho cháu ăn thật nhiều rau má thường xuyên (ăn sống,
nấu canh, nước mát) xem sao, vì rau má không độc.
289. Bảo cháu dùng lưỡi mà chỉnh
"Hai răng cửa của con trai chúng tôi vừa thay xong, mọc rất đẹp
nhưng lại khá xa nhau. Vậy phải làm thế nào?".
Hai bạn hãy nhắc cháu thỉnh thoảng lấy đầu lưỡi "đẩy" từ hai phía,
hướng cho hai cái răng gần lại. Đừng coi thường, cái lưỡi mềm vậy nhưng
tác dụng rất đáng kể. Thỉnh thoảng dùng ngón cái và ngón trỏ kéo thêm vào
càng tốt, nhưng trước và sau đó nhớ rửa tay.
290. Giun chui ống mật
"Đứa con gái 6 tuổi của tôi khoảng mấy tuần nay hay ôm bụng kêu
đau từng chập, có lúc đau quằn quại gần nửa tiếng đồng hồ, đau từ dưới mỏ
ác thốc lên ngực như bị dao đâm".
Rất có thể con gái của bạn đau bụng do nhiễm giun đũa. Những đợt
đau thốc như dao đâm từ mỏ ác lên ngực là do một vài chú giun đi ngược từ
ruột non lên, chui vào lỗ ống mật chủ mà gây ra.

Bạn hãy kiểm tra xem: Khi cháu lên cơn đau dữ dội như trên, hãy lấy
một ngón tay ấn nhẹ vào dưới mỏ ác (điểm cạnh ức), cháu sẽ không chịu
nổi, hất tay bạn ra ngay.
Gia đình nên sớm cho thử phân tìm trứng giun đũa nếu có điều kiện.
Cho uống thuốc tẩy giun đũa, theo dõi phân để biết kết quả.
Từ nay trở đi, nhớ cho cháu thường xuyên ăn một ít đồ chua (chanh,
cam quýt, khế, dứa, canh chua ) để tăng độ axít trong dạ dày. Nguyên nhân
giun chui vào ống mật chủ là do độ axít trong dạ dày cháu bị thấp, làm cho
giun đũa tưởng lầm đó cũng giống như quê hương ruột non có tình kiềm của
mình, nên đi chu du rồi vô tình chui vào ống mật (khi hết đau là lúc con giun
đó đã trở lui, hoặc đã chết tại chỗ, tạo điều kiện cho việc phát sinh bệnh sỏi
mật).
Cũng từ nay, gia đình nên nhắc nhở cháu giữ vệ sinh ăn uống để tránh
tái nhiễm giun, và định kỳ tẩy giun cho cháu theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Nếu chẳng may đau không dứt, phải cho đi bệnh viện. Tại một số nơi,
người ta luồn một ống thông vào dạ dày - tá tràng để bơm ôxy (giun đũa rất
sợ ôxy). Khi xét thật cần thiết mới mổ lấy giun, vì mổ rồi giun vẫn có thể
chui lại vào dịp khác.
Không rõ địa phương bạn đã chấm dứt việc dùng phân bắc tươi một
cách bừa bãi và tệ nạn phóng uế lung tung hay chưa? Nếu còn, phải bàn
nhau cách khắc phục, để đất đai vùng đó không đầy rẫy ấu trùng giun, gây
những nguy cơ nghiêm trọng cho cả trẻ em lẫn người lớn.