“Nói chuyện gì, khi nói chuyện
tình?”

“Lòng còn chưa yên”, Nguyễn Minh Thành

Không cần phải thống thiết hay lên gân, cứ nên giản dị và chân thành.
Kể chuyện tình hay chuyện gì đi chăng nữa, để khiến câu chuyện gần
gũi và đời thực thì dễ nhất là người “kể” gửi cái hồn của mình và
“ướm” chuyện mình vào đó. Khi ấy, dù người ta có khen hay chê, ta
cũng đã làm được việc – đó là gián tiếp phô bày mình ra với “thế giới
này”.
Lần đầu tiên xem tranh của Trương Tân tại nhà riêng của anh, người
mà mỗi lần xuất hiện lại gây ra đủ lời khen chê nhức nhối, thì thật sự
tôi không thích. Lần thứ hai, tại Bùi Gallery – cũng chính là lần diễn ra
triển lãm này, tôi vẫn không thích. Nhưng đến lần thứ ba, quay lại Bùi,
cái không thích của tôi có vẻ đã được giảm đi. Đơn giản là lúc này tôi
xem tranh Tân một cách khách quan hơn, bớt định kiến hơn dù người
thì gọi tranh anh là nghệ thuật, người khác lại dè bỉu. Lần này, tôi cảm
thấy mình có vẻ như có thể chạm nhẹ được vào cái vỏ xù xì và gân
guốc mà Tân vẽ ra cho mọi người về anh. Cái vỏ gớm gớm mà không
phải ai cũng muốn nhìn vào nó một cách trực diện. Tôi – về bản chất –
là người không thích những cái gì quá trần trụi như thế. Nhưng tại một
thời điểm và khía cạnh nào đó, như trong suy nghĩ của Tân chẳng hạn,
thì anh đã làm đúng với cái gì mình muốn và mình thích. Với tôi, vậy là
đủ.
Thật ra, chúng ta không tài nào phán xét được chính xác liệu Tân có
“diễn” không khi anh nói tranh của anh không phải về gay mà là về cái
xã hội và bộ máy chính trị nhiều cơ chế và cấm đoán thời bấy giờ
(những tác phẩm được đem triển lãm lần này của Trương Tân nằm
trong khoảng thời gian 1993-1994). Là gì cũng được! Nói nó là chính
trị. Cũng được! Nó là chính trị trong mắt một người bị gay. Tức là xét

về mặt sinh lí cũng như tâm lí, họ đã không giống chúng ta rồi. Tôi
không có ý lên án hay biệt lập Tân ở đây. Chỉ là tôi đang cố gắng thoải
mái và thư thái nhất đặt mình vào hoàn cảnh của anh – hoàn cảnh của
người sinh ra trong cái giới tính mình không được chọn cho đúng ý, thì
tôi hẳn cũng sẽ nhìn cái xã hội mà người ta kì thị đánh giá mình như
thế. Rằng: tại sao họ có quyền? Còn tôi, lại không có quyền.
Dù gì thì tôi cũng không thích mang chính trị vào nghệ thuật – nghệ
thuật nên là chính nó cái đã, đừng để cái lốt chế quyền đứng sau nó, tội
lắm – mà lại còn không tới – rất thảm hại. Nhưng với Tân, có lẽ anh đã
bức xúc quá, hoặc nghĩ rằng mình phải chịu nhiều bức xúc quá. Tranh
Tân của những ngày đầu là thế. Dữ dội và điên cuồng. Nhưng rõ ràng
là Tân để cho mình bị người khác làm cho ảnh hưởng nhiều quá, nên
anh cứ gồng lên, cứ bị mỉa mai. Nhưng có khi chính thế, cái “máu”
trong anh, cái suy nghĩ trong anh có thể một lúc ào ạt ra, mạnh dạn và
không kiêng nể gì ai, choi choi và ngạo nghễ trên những lớp hình
tượng. Thật ra, nếu Tân cứ nói, anh vẽ về gay, tôi sẽ thấy mọi thứ logic
và dễ hiểu hơn nhiều. Thậm chí tôi còn thích anh cứ nhận mình ở trong
tranh là kẻ như thế. Ở Việt Nam, đã có không ít người vẽ về gay, về
bóng. Như lần trước đây thôi, tại Bùi, Lê Nguyên Mạnh cũng chẳng
ngại ngùng thừa nhận một cách vẻ vang rằng: Tôi là bóng. Nhưng vấn
đề là cách thể hiện của Mạnh uốn éo hơn, lập lờ hơn, cái ý ném chính
trị vào bị bóp méo và hạn hẹp, nên cái tính Bóng trong tranh anh vẫn
chỉ là một cái bóng, không hơn. Còn Tân, rõ ràng với tuổi đời, tuổi
nghề và tay bút như thế, cái chất người của anh hơn Mạnh nhiều! Nên
thà anh cứ nhận, tôi sẽ vui vẻ và nhìn nó phấn khởi hơn nhiều.

Bức “Khóc”, Trương Tân
Quay lại việc những tác phẩm trưng bày lần này của Tân thuộc giai
đoạn sáng tác thời kì đầu của anh, mà theo như chính tác giả thông báo
là những năm 93-99. Đây cũng là lúc tranh của Tân bị cấm ở Việt Nam

ngay khi mới công bố. Giờ, đã hơn mười lăm năm trôi qua, chúng
không còn gây shock với những người đã biết về Tân. Nhưng cũng
đáng để nhìn lại một chặng đường sáng tác của nghệ sĩ này. Tranh của
Tân ngoài hình còn có chữ. Tiếng Việt có, tiếng Anh cũng có. Lời lẽ
cục cằn và mai mỉa, có lẽ chính là lời thời bấy giờ người ta nói với anh,
cũng có những lời anh nói với họ. Dù sao, đã dùng ngôn ngữ nghệ thuật
tạo hình, thì người ta nên dùng chính hội họa để biểu hiện những gì
mình muốn nói – thay bằng việc phải viết chữ lên tranh. Vì ngôn ngữ
nghệ thuật thì không có biên giới, còn ngôn ngữ giao tiếp thì có. Chẳng
khác gì Tân khiến cho người xem ở một nền văn hóa khác phải băn
khoăn về cái nghệ sĩ muốn nói, và bức tranh cũng mất đi tính tạo hình
bản thân của nghệ thuật.
Còn với Nguyễn Quang Huy, sự nhẹ nhàng tạo nên phong cách của anh
dường như cũng làm chính anh trở nên nhàm chán và lặp lại mình.
Ngắm một bức của Huy, ta thấy yên ổn, nhưng đến bức thứ hai, ta sẽ
hỏi, liệu Huy có thật sự đòi hỏi ở mình cao hơn không – khi vẽ. Tranh
của Huy lạ mà quen. Quen ở những tấm thân phụ nữ đẫy đà, tròn lẳn
nhưng gợi cảm của điêu khắc Phục Hưng, nhưng lại lạ ở chỗ Huy thêm
cánh thêm… môi cho họ. Những chiếc cánh được cấu thành bởi những
dòng chữ gì đó, đọc không được, dang rộng sang hai bên như đang bay.
Vời vợi và lửng lơ ở giữa những hỏi ngỏ về chuyện tình. Là tình yêu
theo kiểu nào, thuần khiết, cao quý và chở che. Hay phồn thể, đam mê
và bay bổng. Có lẽ hiểu theo cách nào cũng được! Nguyễn Quang Huy
tự nhận xét tranh của anh nhẹ nhàng và mong manh. Có lẽ, nó tượng
trưng nhiều hơn cho phái yếu, hoặc một tâm hồn nghệ sĩ thường mềm
mại hơn nhiều trong tình yêu.

Tranh của Nguyễn Quang Huy
Nếu series Không tên của Nguyễn Quang Huy da thịt và gợi cảm theo
kiểu của những đường cong, thì bức Hương vị xa xôi của Nguyễn Minh

Thành lại khêu gợi và tình tứ như đúng cái tên của nó. Là vị ngọt và sắc
hồng chúng ta tìm kiếm nhưng rõ ràng là phía trước sẽ còn nhiều ẩn
chứa, nhiều nỗi đau, tổn thương mà tình yêu có thể bắt chúng ta nếm
trải. Chỉ có đôi môi thôi, còn lại hoàn toàn là ẩn số. Chúng ta chỉ có thể
nhìn thấy ở đó sự gợi cảm của những nụ hôn, của những lời đường mật
có cánh, của vườn tình ái, còn lại ánh mắt đó, thứ ẩn chứa nhiều hơn và
tố cáo nhiều hơn, lại bị giấu đi mất rồi. Chúng ta nói chuyện gì khi nói
chuyện tình?- Phải chăng là nói về những tình ái cuồng tín và cả tin
nhiều hơn thôi chăng?

Bức “Hương vị xa xôi”, Nguyễn Minh Thành
Có lẽ, điều thành công nhất của triển lãm này là đã mang đến cho người
xem ba cá tính nghệ thuật riêng biệt. Cùng là dó, chất liệu đòi hỏi
người vẽ sự chiêm nghiệm đủ lâu để khi bắt đầu sáng tác có thể hoạt
tay trên lớp giấy mỏng chóng hút mực này; nhưng nếu Trương Tân lạc
lõng và cô đơn trong thế giới toàn những người không hiểu mình,
Quang Huy cùng giấc mơ về tình yêu xa vời dưới lốt những thiên thần
giấu mặt, thì Minh Thành vẽ ra cho người xem một thế giới đời hơn.
Tuy nhiên, những khuôn mặt trong tranh Thành được đặt bên cạnh
những khung cảnh mang ý nghĩa riêng: cô liêu, tĩnh tại. Tại sao phong
cảnh của anh luôn bị đóng khung trong bốn cạnh nào đó, có thể là một
khung cửa sổ, có thể chính là một khung tranh nữa trong một khung
tranh. Phải chăng nhân vật trong tranh anh chỉ là một kẻ đứng ngoài
cuộc sống đó nhìn vào? Hay khung nền đó là ngôn ngữ biểu hiện về lai
lịch và gốc gác mà họ thuộc về? Nhiều người đã gặp Thành nhận định
nhân vật trong tranh anh chính là chân dung của anh. Người ta gọi đó là
tự họa, còn cá nhân tôi nhận thấy chẳng qua nghệ sĩ đang phác họa mỗi
nét tính cách và trăn trở của anh dưới các lai lịch khác nhau trong cuộc
đời. Cũng nhiều họa sĩ vẽ các nhân vật với khuôn mặt giống những
người thân thuộc của họ nhất. Âu chỉ là phản xạ của tiềm thức con

người. Những khuôn mặt quen thân đó mang những sắc thái biểu cảm
khác nhau, ấy mới là điều quan trọng! Tranh Thành mang nhân dạng
của Thành, điều đó ít ra có công kéo chúng gần với đời thật của anh
hơn bao giờ hết. Chủ quan mà nói, trong tất cả những cái hay bên cạnh
vài cái dở của triển lãm này, tranh Thành là những tác phẩm còn đọng
lại ám ảnh đối với tôi, về ánh mắt và biểu hình khuôn mặt. Dường như
những cái tên nói lên nhiều hơn những gì người ta có thể nghĩ về nó,
mà nó ẩn đâu đó sau không gian giấy dó vừa lặng thinh vừa xào xạc
của anh (tác phẩm Hôm nay trời đẹp và Lòng còn chưa yên).
Nếu tranh của Tân với bút pháp chắc khỏe, dứt khoát, mạch lạc (đúng
với những gì nghệ sĩ diễn giải và tường thật về quá trình sáng tác nhanh
và ào ạt của mình – mà không biết liệu anh có nói quá hay không) thể
hiện tính kinh điển và tay bút tự tin của Trương Tân; thì tranh của
Nguyễn Quang Huy với màu sắc loang lổ, chảy trôi tự do, được giao
thoa đầy tính chuyển động lại tạo cảm giác về khối bắp và da thịt đẫy
đà của người phụ nữ. Còn Thành lại mang phong cách gần với hội họa
Trung Hoa tả thực nhưng tạo ra cái cảm giác về một không gian xa xôi
ngoài tầm với.
Ngôn ngữ của Tân cụ thể và ngây thơ như tranh hang động thời tiền sử:
thể hiện sự chuyển động thì vẽ mũi tên, sắc thái suy nghĩ thì anh viết
chữ. Vậy, liệu tranh Tân có hiển ngôn quá không? Tranh của Huy thể
hiện thân hình người phụ nữ trong dáng vẻ tự tin, bình thản, đôi cánh
đầy những chữ chẳng chịt mà ta có thể nhiều lần tìm được trong nó
cụm từ “hạnh phúc”. Phải chăng Huy không ngừng trăn trở về nó, hoặc
ám ảnh về hạnh phúc dưới lốt hình tan vỡ được chắp đôi cánh cứu
sinh?
Còn Thành, anh không dữ dội, không táo bạo, anh chỉ đưa cho chúng ta
chính bản thân mình với những vai lạc lõng trong thế giới của họ. Sự
cô đơn và thèm khát một tình yêu thấu hiểu và bình yên trong tâm hồn
lúc ấy mới cùng cực và “không yên”…

“Chúng ta nói chuyện gì khi nói chuyện tình?”- Đơn giản thôi, nếu các
họa sĩ cũng đang thực sự nói chuyện mình.