BODY ART QUÁ SEXY, LỆCH
LẠC Ở ĐIỂM NÀO? (*)
Từ ngày 23 đến 26/7 vừa qua, tại Lễ hội đền Lảnh Giang (thôn Yên
Lạc, xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, Hà Nam), một lần nữa, Body Art
lại được “nhắc nhớ” qua hình tượng của 20 thanh niên “sắm vai” hộ
pháp giữ đền. Đến với lễ hội, tuy có nhiều ý kiến trái chiều nhau từ giới
quan sát, nhưng có một thực tế “nhắc nhớ” với người xem rằng Body
Art vẫn đang là hình thức nghệ thuật có tính hấp dẫn được số đông
công chúng trẻ tuổi. Trong khoảng 5 năm qua, đã có khá đông nghệ sĩ
thực hành và báo chí cũng đã ít nhiều đề cập đến. Tuy nhiên, cũng có
không ít ý kiến e ngại cho rằng đây chỉ là một cung cách lệch lạc…
Nhằm có thêm một ý kiến từ giới chuyên môn, với hi vọng có thể cung
cấp thêm một cách nhìn cho độc giả, TT&VH có một trao đổi với nhà
phê bình mỹ thuật Nguyên Hưng, về Body Art.



* Xin hỏi ngay, ở tư cách nhà phê bình mỹ thuật, anh có ý kiến như thế
nào về hiện tượng này?

- Body Art, có thể hiểu đơn giản là thứ nghệ thuật lấy bản thân cơ thể
con người làm phương tiện hay chất liệu biểu hiện. Truy tìm gốc gác là
chuyện vô cùng, nhưng xét như một khuynh hướng nghệ thuật, nó ra
đời ở Mỹ từ những năm 1960 của thế kỷ 20 và nhanh chóng phát triển
ra khắp nơi, gắn liền với phong trào hippy, phong trào nữ quyền, phong
trào đồng tính v.v… Nói chung, là những phong trào giải phóng cá
nhân ra khỏi các định kiến xã hội…

Ở nhiều nơi trên thế giới, trong giai đoạn đầu tiếp nhận, bởi những thứ
“gắn liền” mà tôi nhấn mạnh ở trên, nhiều người cũng ái ngại trước
hình thức nghệ thuật này. Nó thách thức những giá trị được cho là

truyền thống. Đến nay, hầu như mọi chuyện đã trở thành (quá) bình
thường. Hay hoặc dở, không còn vì nó là Body Art nữa, mà tùy vào ý
tưởng và hình thức thể hiện…

* Cụ thể là ở Lễ hội Lảnh Giang, khi kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật
đương đại với khung cảnh cổ truyền, trong đó có cả chuyện “vẽ mình”.
Anh đánh giá sao về chuyện vẽ mình này?

Không có ấn tượng gì nhiều. Chỉ như những hoạt cảnh minh họa.

* Body Art có quan hệ như thế nào với nghệ thuật xăm mình (Tattoo),
với nghệ thuật vẽ lên mình (Body Painting)? Nhiều người cho xăm
mình, vẽ lên mình là những hình thức thể hiện chủ yếu của Body Art.
Đã vậy thì, thứ nhất, lịch sử Body Art phải xa xôi hơn chứ? Thứ hai,
bởi người Việt xưa vốn có văn hóa xăm mình, nên Body Art đâu phải là
cái gì quá xa lạ với truyền thống văn hóa Việt Nam?

- Xăm mình, vẽ lên mình có lâu lắm rồi, và được xem là những tập tục.
Xăm mình gắn liền với văn minh sông nước. Vẽ lên mình gắn liền với
văn hóa “thổ dân”. Đại thể, đó là những thuật ngụy trang - trong trạng
thái đứt gãy về mặt tư duy - nhằm thích nghi với môi trường sống nhiều
ưu đãi nhưng cũng lắm thách thức của người xưa. Với người sống ở
môi trường sông nước, xuống nước thì mới có cái ăn, nhưng xuống
nước là đụng độ với thuồng luồng, cá sấu và bao nhiêu loài thủy quái
hung ác khác - những thế lực vượt quá sức chống đỡ… Thua, nên phải
“thần phục”, phải “tôn thờ”, phải tự biến mình trở thành “thần dân”.
Xăm mình như một phép hóa thân - tự đồng hóa - là sự khôn ngoan hèn
yếu của con người trong nỗ lực thích nghi để tồn tại… Trong cái nhìn
chính trị hóa, nó được điển chế hóa thành tập tục. Xăm mình trở thành
những chỉ hiệu tượng trưng - để đánh dấu sự trưởng thành, để các thành

viên trong từng cộng đồng nhận diện ra nhau, và phân biệt với những
cộng đồng khác… Các băng đảng về sau sử dụng xăm mình, chủ yếu ở
khía cạnh điển chế hóa này. Xăm mình trở thành một cam kết, một trói
buộc.

Với vẽ lên mình cũng vậy. Nói chung, từ mục đích đến ý nghĩa, cả xăm
mình lẫn vẽ lên mình xưa chẳng dính líu gì đến nghệ thuật. Ngay cả khi
nó gắn liền với phong trào hippy, phong trào nữ quyền v.v…, thì về đại
thể, vẫn không khác. Khác, chỉ ở sự đảo ngược mục đích, ý nghĩa.
Trước, đó là một cam kết hòa nhập, giờ, đó là một tuyên bố ly khai;
trước, đó là một dấu hiệu tập thể, giờ, đó là một khẳng định cá nhân
v.v… Xăm mình, vẽ lên mình chỉ được xem là hình thức nghệ thuật,
nhập vào trào lưu Body Art, khi nó được nhìn nhận, được thể hiện dưới
cái nhìn nghệ thuật. Cái nhìn, chỉ có thể phát triển từ những năm 1960,
khi mà giới nghệ sĩ đã có thể tùy ý lựa chọn phương tiện, chất liệu vượt
qua mọi quy ước truyền thống, và, khi mà môi trường xã hội đã sẵn
sàng một không gian dung chứa: các phong trào giải phóng cá nhân…

Ở Việt Nam, không chỉ với Body Art, mà cả với Installation, với
Performance, nhiều người, vẫn cứ nhận vơ nguồn gốc về mình. Thực
tế, nếu không mù mờ thì đây chỉ là trò “đánh lận con đen”. Kiểu gì
cũng hết sức ‘nguy hiểm”. Nó làm lẫn lộn mọi thứ, xóa nhòa các quy
ước giá trị v.v… Xăm mình trong tư duy người Việt xưa, nếu được kế
thừa bây giờ, thì đã hiện hình trong các kiểu phục trang, các cách hành
xử, các ý niệm về phong cách và các giải pháp PR này nọ v.v… chứ
không phải là qua các hình thức xăm mình! Xăm mình, vẽ lên mình -
Body Art nói chung - hiện tại, là câu chuyện khác, cần được nhìn nhận
cách khác.

* Hỏi anh một ý khác, Body Art có sexy quá không? Ủng hộ Body Art

liệu có mở đường cho các ứng xử lệch lạc trong xã hội?

- Body Art quá sexy ở điểm nào? Ở sự phơi bày thân thể. Coi chừng!
Thứ nhất, phơi bày thân thể chưa chắc đã là sexy. Có quá nhiều ví dụ
trong nghệ thuật để chứng minh điều này. Ngược lại, sexy, chưa chắc
đã cần đến sự phơi bày thân thể. Trong thế giới hình ảnh chung quanh
được nhìn thấy hàng ngày, ai cũng dễ dàng cảm nhận, nhiều khi, chỉ
cần một ánh mắt, một bờ môi, một chút da thịt để lộ… đã rất sexy. Tóm
lại, Body Art có sexy hay không là tùy vào quan điểm và cách thể
hiện… Thứ hai, phải chăng sexy là xấu xa, đồi bại? Cần phải thành thật
với nhau rằng, sex là một phần trong đời sống và sexy là một chất men
không thể thiếu. Không có một thiết chế văn hóa nào, kể cả tôn giáo, có
thể loại trừ mà chỉ có thể điều tiết. Và điều tiết, từ lâu nhân loại đã biết,
bên cạnh việc tạo ra hiểu biết đầy đủ bằng giáo dục, còn cần đến sự
thanh lọc của nghệ thuật. Ở Việt Nam, Body Art với các hình thức phổ
biến như xăm mình, vẽ lên mình, trước khi là một hiện tượng nghệ
thuật, đã là một hiện tượng xã hội. Việc ủng hộ Body Art lúc này,
không phải là mở đường cho các ứng xử lệch lạc mà sẽ có tác dụng
điều chỉnh… Thứ ba, nếu nhìn thẳng vào các chương trình biểu diễn
Body Art ở khắp nơi, điều dễ dàng nhận thấy, là khi lấy thân xác làm
phương tiện hay chất liệu biểu hiện, các nghệ sĩ đã mang lại bao nhiêu
khám phá mới mẻ, độc đáo về cuộc sống và về khả năng sáng tạo của
con người, xóa nhòa mọi ám ảnh hay mặc cảm về thân xác. Nếu so với
các chương trình biểu diễn thời trang áo tắm, chương trình thi hoa hậu
bikini…, không chừng, Body Art lại ít sexy hơn!


* Anh có ý kiến như thế nào về các thực hành Body Art ở Việt Nam lâu
nay? Thời gian gần đây, cái tên Ngô Lực rất hay được nhắc đến trên
một số mặt báo và một số trang mạng - được giới thiệu là người đầu

tiên, hay tiên phong thực hành Body Art ở Việt Nam (!). Anh nhận xét
thế nào về tác phẩm của họa sĩ này?

- Tôi không dám chắc ở Việt Nam, ai là người đầu tiên thực hành Body
Art, nhưng chắc chắn không phải là Ngô Lực. Trước Ngô Lực đã có
nhiều người: Đào Anh Khánh, Trương Tân…Chưa thể nói gì về tác
phẩm Ngô Lực ở góc độ nghệ thuật. Nó mới là những thể nghiệm - chỉ
có ý nghĩa về mặt hành vi… Việc thực hành Body Art ở Việt Nam,
mạnh nhất - hiểu theo nghĩa phổ biến và thuần thục về kỹ năng - là hình
thức xăm mình. Có thể bắt gặp trên phố hay nhìn thấy trên mạng rất
nhiều hình ảnh xăm mình đẹp. Tuy nhiên, phần lớn, chỉ mới là bắt
chước từ đâu đó, chứ rất ít sáng tạo. Chưa nói đến sự độc đáo trong sắc
thái biểu hiện. Nói chung Body Art ở Việt Nam cho đến nay, căn bản,
chỉ mới là một hiện tượng xã hội chứ chưa trở thành một hiện tượng
nghệ thuật…


* Nghe đâu anh đang đề xuất dự án tổ chức liên hoan Body Art trong
vài tháng tới. Mục tiêu và các thong điệp của anh là gì? Với thực tế
thực hành Body Art ở Việt Nam như anh đã nói, liệu liên hoan này sẽ
thành công, hay cũng chỉ để “bắt chước, minh họa”?

- Tôi hy vọng liên hoan sẽ là một cuộc tổng trình diễn nhằm mang lại
một hình dung tương đối bao quát hơn về quan niệm và cách thực hành
Body Art ở Việt Nam. Nó là một cơ hội tạo nên sự cọ xát cho sự trao
đổi quan niệm cũng như các vấn đề thuộc kỹ năng thực hành. Ngoài ra,
nó còn là cơ hội để chuyển tải một định hướng diễn dịch tích cực hơn
đối với hình thức Body Art, tạo nền tảng ý thức cho sự nhìn lại có ý
nghĩa tự điều chỉnh nơi cả giới nghệ sĩ thực hành Body Art lẫn công
chúng.


Không thể nói trước, nhưng tôi tin rằng, khi có một “sân chơi” cởi mở,
diện mạo Body Art Việt Nam sẽ khác…


* Tôi vẫn chưa thể tưởng tượng được một liên hoan Body Art sẽ được
diễn ra trong một chương trình như thế nào? Anh dự tính liên hoan này
sẽ được tổ chức ở đâu?

- Tôi chỉ đưa ra ý tưởng, phác thảo nội dung chương trình. Còn việc
triển khai, phải đi tìm nhà tổ chức. Tôi rất muốn làm ở Hà Nội, nhưng ở
Hà Nội, quan hệ của tôi hết sức hạn chế. Trong khi đó, ở một số thành
phố biển miền Trung, như Nha Trang, Đà Nẵng, tôi có nhiều quan hệ
hơn. Hiện nay, có vài đối tác đề nghị tổ chức ở Nha Trang. Trước mắt,
có một số điểm thuận lợi, nên tôi đang chuẩn kịch bản chương trình
theo hướng tổ chức ở Nha Trang. Đối với các nhà tổ chức, nội dung
chương trình sự kiện thường được xem là một bí mật, chỉ thông báo
vào phút cuối, nên tạm thời, tôi chưa thể nói ra. Riêng tôi, do đã trực
tiếp tổ chức nhiều sự kiện nghệ thuật đại chúng (Public Art), có khá
nhiều kinh nghiệm, nên tôi tin rằng liên hoan sẽ rất hấp dẫn…!

VĂN BẢY (thực hiện)