BỮA ĐẠI TIỆC MỸ THUẬT
NỮ QUYỀN
Một hôm, nhà hảo tâm
Elizabeth Sackler bước vào
phòng làm việc của Arnold
Lehman, Giám đốc Viện Bảo
tàng Brooklyn, New York, và
đặt phịch trên bàn của ông
một cuốn sách về tác phẩm
điêu khắc đồ sộ
(megasculpture) B
ữa Tiệc Tối
(The Dinner Party) của Judy
Chicago.
- “Ông có thích không?” – Bà hỏi ông giám đốc.
- “ồ, cảm ơn”, ông đáp. “Tôi không có cái đó.”
- “Không phải là cuốn vựng tập” Sackler nói. “Tôi muốn nói là chính
tác phẩm Bữa tiệc tối cơ”.
Lehman sững sờ phải mất một hồi lâu mới trấn tĩnh lại được. Bữa Tiệc
Tối là một tuyệt tác mỹ thuật điêu khắc môi trường. ở giữa là m
ột chiếc

JUDY CHICAGO-bữa tiệc tối-sắp đặt
bàn hình tam giác dài 16m có bày các đĩa thức ăn của các thực khách
gồm 39 người phụ nữ nổi tiếng trong lịch sử hoặc trong huyền thoại.
Không những khổng lồ về kích cỡ, tuyệt tác này còn gây nên cuộc
tranh cãi suốt từ khi nó ra mắt công chúng lần đầu tại Viện Bảo tàng
Mỹ thuật Hiện đại San Francisco, Bang Califorrnia, năm 1979 đến tận
hôm nay
Những gì đặc biệt khiến các nhà phê bình bị kích động nhất đó chính là
những chiếc đĩa 3 cạnh hình “yoni” của phụ nữ. Tuy nhiên, Bữa Tiệc

Tối được nhiều người ngưỡng mộ, cả già lẫn trẻ, và nổi tiếng trong đợt
triển lãm năm 1980 tại Viện Bảo tàng Brooklyn tới mức người ta phải
gia hạn trưng bày nhiều lần.
Và có lẽ đó cũng là một trong những lý do tại sao Lehman nói “Có”.
Ngoài ra, Sackler không chỉ hiến tặng Bữa Tiệc Tối cho Viện Bảo tàng
– bà còn tài trợ cho việc kiến thiết cả một khu mới của viện bảo tàng
khai trương năm 2006 đặt tên là Trung tâm Mỹ thuật Nữ quyền
Elizabeth A. Sackler.
Trung tâm được thiết kế bởi Susan T. Rodriguez thuộc Liên đoàn Kiến
trúc sư Hợp tác Polshek. Khu mới này trải rộng trên một diện tích
8.300 feet vuông, trên tầng 4 của tòa nhà nổi tiếng này, bao gồm một
giảng đường nhỏ, một không gian trưng bày triển lãm, khu lưu trữ, một
cơ sở dữ liệu về lịch sử phong trào phụ nữ và, hy vọng có cả một bộ
sưu tầm thường trực về mỹ thuật nữ quyền. Vì hơn 30 năm qua, mỹ
thuật nữ quyền vẫn ít có cơ hội được triển lãm, cho nên Trung tâm
Sackler xuất hiện như là một thí điểm cấp tiến trong khoa bảo tàng học.

Holland Cotter, nhà phê bình mỹ thuật của tờ Thời báo New York, đã
ghi nhận: “Trong số các phong trào giải phóng cuối thế kỷ 20 mà ngư
ời
ta sẽ ghi nhớ mãi mãi, ít có phong trào nào lại có tính chất tệ hại
(disparaged) như phong trào nữ quyền.”
Ông nói thêm rằng nhiều người trong giới mỹ thuật “hình như không
thể nói đến (mỹ thuật nữ quyền) nếu không hạ thấp mình, như thể nó là
một câu chuyện hớ hênh của người lớn, tốt hơn hết là nên quên nó đi.”
Bản thân tác phẩm Bữa Tiệc Tối cũng phải âm thầm nằm chết dí trong
kho ở bang New Mexico trong gần hai thập kỷ.
Bà Sackler, một tiến sĩ về lịch sử công cộng, người vẫn họat động tích
cực trong việc hồi hương những hiện vật thuộc nghi thức hành lễ của
Thổ dân châu Mỹ, đã làm bạn với Judy Chicago năm 1988, và sau đó

trở thành một trong những người chủ trương tìm kiếm một mái nhà cố
định cho tác phẩm mà nhiều người coi là tuyệt tác có tính chất hình
tượng nhất của phong trào mỹ thuật nữ quyền.
Người ta hy vọng rằng với tuyệt tác Bữa Tiệc Tối là “con ace chủ bài”,
Trung tâm Sackler gây sự chú ý được chờ đợi từ lâu tới những năm
1970, một kỷ nguyên trong đó hàng chục phụ nữ khác cũng sáng tác
những tác phẩm nữ quyền quan trọng không kém.
“Phòng tiểu sử”, nằm ngay gần kề phòng trưng bày tuyệt tác này, nêu
bật vấn đề hơi xa với mỹ thuật một chút, thuộc lĩnh vực rộng lớn hơn
về lịch sử phong trào phụ nữ, với những cuộc trưng bày hàng năm các
tác phẩm được phân chia thành nhóm, v
ề 1.038 nhân vật cả huyền thoại
lẫn những người nổi tiếng được ghi danh trong Bữa Tiệc Tối.
“Nữ Hoàng, Nữ Chúa và Nữ Thần”, cuộc trưng bày đầu tiên thuộc loại
này, đi sâu tìm hiểu những đóng góp văn hóa của các nhân vật nữ thời
xa xưa đã mượn được 25 tác phẩm từ bộ sưu tầm phong phú về cổ vật
của Viện Bảo tàng Brooklyn. Các thiết bị đầu cuối của hệ thống máy
tính tại chỗ tạo điều kiện cho khách thăm quan bảo tàng có thể truy cập
các trang sinh động do bộ xử lý dữ liệu trung tâm cung cấp v
ề các nhân
vật phụ nữ trong Bữa Tiệc Tối và phong trào nữ quyền nói chung.
Trung tâm Sackler quyết tâm đưa mỹ thuật nữ quyền vào vị thế chủ
đạo, và người tài trợ cho nó nhanh nhảu nói thêm “Tôi không muốn
Trung tâm để mất tinh thần dám nghĩ, dám làm của nó”.
Cuộc triển lãm khai trương nêu bật những tác phẩm của xu hướng Tân
nữ quyền (neo-feminism). Được tổ chức bởi Maura Reilly, giám tuyển
mỹ thuật do Trung tâm Sackler thuê, và Linda Nochlin, nhà nghiên c
ứu
lịch sử mỹ thuật, đợt đánh giá quan trọng đầu tiên này về tinh hình
bùng nổ toàn cầu sau năm 1990 của mỹ thuật phụ nữ giác ngộ về giới

sẽ tập trung chú ý vào các tác phẩm có tính chất “xuyên quốc gia”
(transnational) và có lẽ cả “xuyên giới” (transgender) nữa.
Phong trào nữ quyền đang lật sang “một chương mới đầy hào hứng”,
theo ý kiến của Nochlin, người có bản luận văn nổi tiếng thế giới năm
1971 nhan đề “Tại sao từ trước tới nay lại không có những nghệ sĩ nữ
quyền lớn ?” đặt thành vấn đề tình tr
ạng lu mờ của phụ nữ trong lịch sử
mỹ thuật.
Reilly đang cứu xét trưng bày tác phẩm của các nghệ sĩ như Reem Al
Firm, một phụ nữ người Arập Saudi, đối với chị chỉ sáng tác mỹ thuật
thôi đã là tranh đấu cho nữ quyền rồi, bởi vì chị phải sáng tác trong bí
mật, và nữ nghệ sĩ Nam Mỹ Doris Salcedo, “người sáng tác về các vấn
đề xung quanh việc buôn bán ma túy ở Colombia. Chúng ta cần khắc
phục định kiến Bắc Mỹ về phong trào nữ quyền”, theo ý kiến của
Reilly.Cornelia Butler cũng đồng tình như vậy.
Vào khoảng thời gian cuộc triển lãm Brooklyn, một cuộc khảo sát được

chờ đợi từ lâu về mỹ thuật từ những năm 1970 có liên hệ tới phong tr
ào
phụ nữ, do Butler giám tuyển, mở cửa tại Trung tâm Geffen rộng mênh
mông của Viện Bảo tàng Mỹ thuật Đương đại Los Angeles (MOCA).
Los Angeles và New York – nơi diễn ra những cuộc biểu tình tuần
hành, những cuộc biểu tình đứng (picketing) trước các viện bảo t
àng và
các tác phẩm chủ chốt được sáng tác - vẫn được xem như là hai cái nôi
xuất xứ của mỹ thuật phong trào phụ nữ. Tuy vậy, trong đợt triển lãm
tới đây, nhan đề “WACK! Mỹ thuật với cuộc Cách mạng Nữ quyền”,
khoảng một nửa trong số 100 nghệ sĩ tham gia là từ bên ngoài nước
Mỹ.
Qua công trình nghiên cứu của bà, thời kỳ chủ yếu bao quát các tác

phẩm trưng bày trong triển lãm, từ 1965 đến 1980, Butler khám phá ra
rằng phong trào nữ quyền đã mang tính chất toàn cầu sâu rộng hơn bà
vẫn tưởng. Bà dự định trưng bày tác phẩm của các nữ nghệ sĩ Anh, đó
là Sally Potter, Rose English, Cosey Fanni Tutti và Margaret Harrison,
cùng các nữ nghệ sĩ Ba Lan, Italia, Chile, Brazil, Canada, ấn Độ,
Algeria, Đức và các nước trên bán đảo Scandinavia.
Nhưng than ôi, kết quả có thể khiến hàng chục các nữ nghệ sĩ tài hoa
của nước Mỹ xuất hiện trong những năm 1970 phải thất vọng .
Butler thở dài tâm sự: “Đây không phải là cuộc triển lãm chỉ riêng
phong trào nữ quyền ở nước Mỹ mà mọi người mong muốn.”
Ngay cả trong lúc định nghĩa về mỹ thuật nữ quyền đang thay đổi, và
cả những hiểu biết của chúng ta về những người sáng tác mỹ thuật nữ
quyền là những ai cũng đang thay đổi, thông điệp chính trị của phong
trào này về tăng cường quyền lực và bình đẳng cho phụ nữ vẫn không
hề thay đổi chút nào. Thoạt đầu Sackler không hề muốn Trung tâm
được đặt theo tên mình, nhưng chính Judy Chicago đã thuyết phục
Sackler đi đến đồng ý, bởi vì “Phụ nữ cần vững tin vào những gì mình
làm”
Giờ đây thế giới quan của Sackler đã vượt ra ngoài biên giới của mỹ
thuật. Bà trầm ngâm phát biểu: “Giờ đây tôi đã có cái nhìn của một
thiếu nữ đi trong hành lang và th
ấy một “Trung tâm Elizabeth (Sackler)
về Mỹ thuật Nữ quyền” với một tuyệt tác của Judy đó là t
ất cả những
gì về phụ nữ.”

Điền Thanh
(Sưu tầm và giới thiệu theo bài A Feast of Fe minist Art trên MS
Magazine - 2010)