19
b, Các bi n pháp kh c ph c
- V i nh ng m i ti p xúc c nh nên bôi m t l p b o v .
- Khi thi t k nên ch n v t li u có i n th hóa h c gi ng nhau.
- S d ng các v t li u không b ô xy hóa làm ti p i m ho c m các ti p i m.
- Th ng xuyên ki m tra, thay th lò xo h h ng, lau s ch các ti p i m.
Bài 4: Công t c
4.1 Công d ng
Công t c là m t lo i khí c i n dùng óng c t dòng i n ho c i n i m ch i n b ng tay, trong
các m ng i n có công su t bé, có i n áp m t chi u n 440V và i n áp xoay chi u n 500V.
Công t c h p th ng dùng làm c u dao t ng cho các máy công c , dùng óng m tr c ti p cho các
ng c i n công su t bé. Ho c dùng i n i, kh ng ch trong các m ch i n t ng. Có khi dùng
thay i chi u quay c a ng c i n, ho c i cách u i n cu n dây Stato t Y
4.2 Phân lo i, ký hi u
a. Phân lo i:
Theo hình d ng bên ngoài, ng i ta chia công t c làm ba lo i:
- Ki u h .
- Ki u b o v .
- Ki u kín.
Theo công d ng ng i ta chia công t c ra các lo i:
- Công t c óng ng t tr c ti p.
- Công t c chuy n m ch (hay công t c v n n ng).
- Công t c hành trình.
- Công t c m t pha dùng trong i n sinh ho t.
b. Ký hi u:

Công t c 1 c c Công t c o chi u Công t c hành trình
M t C t M t N i K t (single pole single throw - SPST Công T c óng M n gi n).

M t C t Hai N i K t (single pole double throw - SPDT' , Công T c óng M hai m ch i n)

20
Hai C t M t K t N i (double pole single throw  DPST)

Hai C t Hai N i K t (double pole double throw  DPDT)

4.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
Nhìn chung là d ng ti p xúc óng m , ti p xúc i m và các v t d n th ng c làm b ng ng.
a, Công t c h p: (hình 4-2. a, b, c, d, e).

a. b. c.
Hình 4-2. Công t c h p
a. Hình d ng chung;
b. M t c t (v trí óng);
c. M t c t (v trí ng t)

Ph n chính là các ti p i m t nh 3 g n trên các vành nh a bakêlit cách i n 2 có u v n vít chìa ra
kh i h p. Các ti p i m ng 4 g n trên cùng tr c và cách i n v i tr c, n m trong các m ch khác nhau
t ng ng v i các vành 2. Khi tr c quay n v trí thích h p, s có m t s
ti p i m ng ti p xúc v i các
ti p i m t nh, còn s khác r i kh i ti p i m t nh. Chuy n d ch ti p i m ng nh c c u c khí có núm
v n 5. Ngoài ra còn có lò xo ph n kháng t trong v h p t o nên s c b t nhanh làm cho h quang
c d p t t nhanh chóng.
Hình d ng c u t o công t c h p c a Vi t Nam, Liên Xô, c, Pháp i u gi ng nh hình trên, ch
khác ít nhi u v hình d ng k t c u.

d. e.
Hình 4-2. Công t c h p


21
d. Ki u b o v e. Ki u kín
b, Công t c v n n ng (hình 4-3. a, b).
G m các o n riêng l cách i n v i nhau và l p trên cùng m t tr c. Các ti p i m 1 và 2 s óng
m nh xoay vành cách i n 3 l ng trên tr c 4. Khi ta v n công t c, tay g t công t c v n n ng có m t s
v trí chuy n i, trong ó các ti p i m c a các o n s óng ho c ng t theo yêu c u.
Công t c v n n ng c ch t o theo ki u tay g t có các v trí c nh ho c có lò xo ph n h i v v
trí ban u (v trí 0).

Hình 4-3: Công t c v n n ng
a. Hình d ng chung
b. M t c t ngang
1. Ti p i m t nh.
2. Ti p i m ng.
3. Vành cách i n.
4. tr c nh .
Hình dáng ngoài c a m t s công t c dùng trong dân d ng và công nghi p:


Hình d ng ngoài và s u dây lo i công t c n trong dân d ng













Hình d ng ngoài và s u dây công t c chuy n i ng c t sao kép qua tam giác n i ti p (dùng
trong công nghi p).
Công d ng:
13
14
16
10
5 6
12
11

22
Công t c h p th ng c dùng làm c u dao t ng cho các máy công c , dùng óng m tr c ti p các
ng c i n công su t bé, dùng kh ng ch các m ch i n t ng. Có khi dùng thay i chi u quay
c a ng c ho c i cách u cu n dây sta to c a ng c t sao kép ra tam giác
Công t c v n n ng dùng óng ng t, chuy n i m ch i n các cu n dây hút c a công t c t , kh i
ng t Nó c dùng trong các m ch i n i u khi n có i n áp n 440V (m t chi u) và n 500V
(xoay chi u t n s 50Hz).
Công t c m t pha dùng trong l i i n sinh ho t óng m èn. Th ng c chôn trong t ng
hay trên b ng i n.
4.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t
a, M t s thông s k thu t
+ Công t c xoay Vi t Nam
Ký hi u CX-10 (dòng i n nh m c 10A)
Ký hi u CX-25 (dòng i n nh m c 25A)
+ Công t c xoay 3 pha Trung Qu c

Ký hi u i n áp (V) Dòng i n nh m c (A)

HZ1-25/E16TH 250 25
500 15
HZ1-100/3TH 250 100
500 60
+ Công t c xoay c a c ng hòa dân ch c
Ký hi u Elgero 6305, 203, 67, 9TGL
15A 500VAC
16A 500VAC
+ Công t c hành trình c a c ng hòa dân ch c
Ký hi u M689
6A 250VAC
Có m t ti p i m th ng óng và m t ti p i m th ng m
+ i u ki n ch n
I
CT
I
tt ph t i

U
CT
U
m ng

4.5 L p t m ch i n n gi n có s d ng công t c
N
CT

Bài 5: C u dao
5.1 Công d ng
C u dao là m t lo i khí c i n dùng óng c t dòng i n b ng tay n gi n nh t c s d ng

trong các m ch i n có i n áp n 220VDC ho c 380VAC.
C u dao cho phép th c hi n hai ch c n ng chính sau:

23
- An toàn cho ng i: c i u ó, c u dao th c hi n nhi m v ng n cách gi a ph n phía trên
(th ng l u) có i n áp và ph n phía d i (h l u) c a m t m ng i n mà ph n này ng i ta ti n hành
s a ch a i n.
- An toàn cho thi t b : khi mà c u dao có th b trí v trí hay làm tr c t l p thêm các c u chì, thì
các c u chì ó c s d ng b o v các trang thi t b i v i hi n t ng ng n m ch.
Tr ng thái c a dao cách ly c óng hay m d dàng c nh n th y khi ta ng nhìn t phía
ngoài.
Kh n ng c t i n c a c u dao:
- Các c c c a c u dao có công su t c t r t h n ch . C u dao th ng c dùng óng ng t và i
n i m ch i n, v i công su t nh và nh ng thi t b khi làm vi c không c n thao tác óng c t nhi u l n.
N u i n áp cao h n ho c m ch i n có công su t trung bình và l n thì c u dao th ng ch làm nhi m v
óng c t không t i. Vì trong tr ng h p này khi ng t m ch h quang sinh ra s r t l n, ti p xúc s b phá
h ng trong m t th i gian r t ng n và kh i mào cho vi c phát sinh h quang gi a các pha, t ó v t li u
cách i n s b phá h ng, gây nguy hi m cho thi t b và ng i thao tác.
5.2 Phân lo i, ký hi u
a, Phân lo i:
Tùy theo c tính k t c u và nhu c u s d ng c a c u dao mà ng i ta phân c u dao theo các lo i
sau:
- Theo k t c u: chia c u dao làm lo i 1 c c, 2 c c, 3 c c, 4 c c, ng i ta c ng chia c u dao ra lo i có
tay n m gi a hay tay n m bên. Ngoài ra còn có c u dao 1 ng và c u dao 2 ng .
- Theo i n áp nh m c: 250V và 500V.
- Theo dòng i n nh m c: lo i 15, 25, 60, 75, 100, 200, 300, 600, 1000A
- Theo v t li u cách i n: có lo i s , nh a ba kê lít, á.
- Theo i u ki n b o v : có lo i không có h p, lo i có h p che ch n (n p nh a, n p gang, n p s t ).
- Theo yêu c u s d ng: ng i ta ch t o c u dao có c u chì (dây ch y) b o v và lo i không có c u
chì b o v .

n c ta th ng s n xu t c u dao á lo i 2 c c, 3 c c không có n p che ch n, có dòng i n nh
m c t i 600 A và có l i dao ph .
M t s nhà máy ã s n xu t c u dao n p nh a, s hay nh a, có dòng i n nh m c 60A, các
c u dao này u có ch b t dây ch y b o v ng n m ch.
b. Ký hi u:


C u dao 2 ngã 3 pha. C u dao 1 ngã 2 pha.
L N


24
2
5
C u dao 3 pha
1
6
C u dao có l i dao ph
Hình 5 .1: Các b ph n c a c u dao

5.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
a. C u t o
Thông th ng g m:
- L i dao chính (1).
- L i dao ph (3)
- Ti p xúc t nh (ngàm)(2)
- cách i n.(5)
- Lò xo b t nhanh (4).
- C c u dây (6)




Trong c u dao thì các b ph n ti p xúc là r t quan tr ng. Theo cách hi u thông th ng, ch ti p xúc
i n là n i g p g chung hai hay nhi u v t d n dòng i n i t v t d n này sang v t d n khác. M t ti p
xúc gi a các v t g i là b m t ti p xúc.
Ti p xúc c u dao là d ng ti p xúc óng m , ti p i m là ti p i m k p (c m). L i dao c g n
c nh m t u, u kia c g n vào tay n m c a c u dao. V t li u ch t o cho các v t d n, i m ti p
xúc th ng làm b ng b c, ng, platin, vonfram, niken và h u h n m i dùng vàng. B c có tính d n i n
và truy n nhi t t t, platin (b ch kim) không có l p ôxyt, i n tr ti p xúc bé, vofram có nhi t nóng
ch y cao và ch ng bài mòn t t ng th i có c ng l n.
Trong ó ng và ng thau cùng v i nh ng kim lo i ho c h p kim có nhi t nóng ch y cao là
c s d ng r ng rãi nh t.
Bu lông, vít c làm b ng thép, dùng ghép các v t ti p xúc c nh v i nhau.
M i m t c c c a c u dao có bu lông ho c l u n i dây vào.
Tay n m c làm b ng v t li u cách i n t t có th là b ng s , phíp ho c mi ca.
N p che ch n c làm b ng nh a hay phíp.
c làm b ng s , nh a ho c phíp. Có m t s c u dao do công d ng c a t ng thi t b mà ng i
ta g n thêm dây ch y (c u chì) b o v ng n m ch.
b, Nguyên lý ho t ng:
C u dao c óng m nh ngo i l c bên ngoài (b ng tay) tác ng. Khi óng c u dao, l i dao ti p
xúc v i ngàm dao, m ch i n c n i. L i dao r i kh i ngàm dao thì m ch i n b ng t.
C u dao c n c m b o ng t i n tin c y cho các thi t b dùng i n ra kh i ngu n i n áp. Do ó
kho ng cách gi a ti p xúc i n n và i, t c chi u dài l i dao c n ph i l n h n 50mm. Ta s d ng l i
dao ph và lò xo làm t ng t c ng t m ch. Nh v y s d p c h quang m t cách nhanh chóng,
không làm cho ngàm dao và l i dao b cháy xém.
ti p xúc gi a l i dao và ngàm dao c t t c n ph i gi i quy t hai v n :
- B m t ti p xúc ph i nh n s ch và chính xác.

25
- L c ép ti p i m ph i m nh.

N u l i dao và ngàm dao ti p xúc t t thì m b o d n i n t t, nhi t sinh ra ch ti p xúc ít. N u
m t ti p xúc x u, i n tr ti p xúc l n, dòng i n i qua s t nóng m i ti p xúc, nhi t t i m i ti p
xúc t ng do ó d b h ng.
gi m b t i n tr ti p xúc, ng i ta th ng m ph . L p kim lo i bao ph có tác d ng b o v
kim lo i chính. Th ng m v i v t li u sau:
- Ti p i m ng ho c ng thau th ng c m b c, m thi c không t t b ng m b c vì khi có
dòng i n i qua (lúc ng n m ch) thi c ch y và b n ra xung quanh s d n n ch m ch p ti p theo (do
nhi t nóng ch y c a thi c nh h n nhi t nóng ch y c a b c).
- Nhôm thì th ng m k m.
- K m m niken nh m gi m oxy hoá, không ch y h n ra ngoài.
M t khác, b o v t t b m t kim lo i, kim lo i m ph i có i n th hóa h c g n b ng i n th hóa
h c c a kim lo i làm ti p i m, t ng l c ép F và gi m b t khe h , gi m b t n mòn.
Tay n m c b trí m t bên hay gi a ho c có tay n m i u khi n c n i dài ra phía tr c
thao tác có kho ng cách.
Ho t ng c a c u dao khi ng n m ch:
- Khi quá t i và c bi t khi ng n m ch, nhi t ch ti p xúc c a ti p i m r t cao làm gi m tính
àn h i và c ng c khí c a ti p i m. Nhi t cho phép khi ng n m ch i v i ng, ng thau là
(200 300)
0
C, còn i v i nhôm là (150 200)
0
C.
Ta có th phân bi t 3 tr ng h p sau:
- Ti p i m ang v trí óng b ng n m ch: ti p i m s b nóng ch y và hàn dính l i. Kinh nghi m
cho th y l c ép lên ti p i m càng l n thì dòng i n làm ti p i m nóng ch y và hàn dính càng l n.
Th ng l c ép F vào kho ng (200 500)N. Do ó ti p i m c n ph i có l c gi t t.
- Ti p i m ang trong qúa trình óng b ng n m ch: lúc ó s sinh l c i n ng kéo r i ti p i m
ra xa, song do ch n ng nên d b sinh ra hi n t ng hàn dính.
- Ti p i m ang trong quá trình m b ng n m ch: tr ng h p này s sinh ra h quang làm nóng ch y
ti p i m và mài mòn m t ti p xúc.

5.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t
Ch n c u dao theo dòng i n nh m c và i n áp nh m c:
I
mCD
= I
tt

U
mCD
= U
ngu n

5.5 L p t m ch i n n gi n có s d ng c u dao


26
Bài 6: Nút n
6.1 Công d ng
Nút nh n còn g i là nút i u khi n, là m t lo i khí c i n dùng óng ng t t xa các thi t b i n
t khác nhau, các d ng c báo hi u
- Nút nh n dùng phát tín hi u cho các b ph n ch p hành là các khí c i n.
- Nút nh n dùng thay i ch làm vi c c a các h th ng i n.
- Nút nh n dùng thông báo tin t c.
Nút nh n có 2 ch làm vi c trên m ch i n: duy trì và không duy trì.
+ Duy trì: các thi t b s t ng làm vi c khi ta tác ng ng n vào nút nh n (tác ng xong r i b
tay ra kh i nút nh n). Ph i ph i h p v i r le trung gian hay công t c t .
+ Không duy trì: các thi t b ch làm vi c khi nào có tay c a ta tác ng vào và gi luôn trên nút
nh n. Khi ta b tay ra kh i nút nh n thì thi t b s d ng.
Nút nh n c g n li n trên các b ng i u khi n, v i máy ho c cách bi t khi c n i u khi n t xa.
Nút nh n c ch t o làm vi c n i không m t, không có khí n mòn hóa h c, không có b i.

6.2 Phân lo i, ký hi u
a, Phân lo i:
Phân lo i theo ki u dáng ng i ta chia ra các lo i sau:
- Ki u h : th ng t trên b ng nút nh n, h p hay trên m t t i n.
- Ki u b o v : t trong v nh a ho c v s t hình h p ch y u ch ng va p.
- Ki u b o v ch ng b i: ch t o v i v úc li n b ng nh a ho c kim lo i nh .
- Ki u ch ng n c: t trong v kín b ng nh a không cho n c vào.
- Ki u ch ng n : ch t o v i v t bi t kín cho các khí cháy, khí n ti p xúc.
Theo yêu c u i u khi n có th chia làm 2 lo i:
- Lo i 1 nút: n (m t c p th ng óng ho c th ng m , gi ng nút nh n chuông c a nhà dân).
- Lo i 2 nút: liên ng, m t c p th ng m và m t c p th ng óng.
b, Ký hi u:

6.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
a, C u t o:
G m: - Ti p i m t nh.
- Ti p i m ng.

27
- H th ng lò xo.
b, Nguyên lý làm vi c:
i v i nút nh n th ng m : khi có l c tác ng vào nút nh n, ti p i m ng s thay i tr ng thái
t m sang óng (ti p xúc v i ti p i m t nh) t o thành m ch kín phát tín hi u i u khi n t i thi t b
i n. Khi không còn l c tác ng thì nó tr l i tr ng thái ban u.
i v i nút nh n th ng óng: khi có l c tác ng vào nút nh n, ti p i m ng s thay i tr ng
thái t óng sang m (r i kh i ti p i m t nh) t o thành m ch h ng t tín hi u i u khi n 1 thi t b
i n. Khi không còn l c tác ng thì nó tr l i tr ng thái ban u.
i v i nút nh n liên ng: khi có l c tác ng vào nút nh n, ti p i m th ng óng thay i tr ng
thái t óng sang m , sau ó ti p i m th ng m thay i tr ng thái t m sang óng (ti p i m th ng
óng m tr c, sau ó ti p i m th ng m m i óng l i). Khi không còn l c tác ng thì nó s tr l i

tr ng thái ban u.
6.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t
Thông s k thu t:
i v i nút nh n ki u h và ki u b o v , dòng i n qua ti p i m là 5A, i n áp có th lên n
600V, thao tác óng c t kho ng 100.000 l n.
Theo qui nh v màu c a các nhà s n xu t:
- Màu : màu d ng h th ng.
- Màu xanh: màu kh i ng h th ng.
I
NA
I
tt

U
NA
U
m

6.5 L p t m ch i n n gi n có s d ng nút n

Bài 7: B kh ng ch
7.1 Công d ng
Trong các máy móc công nghi p ng i ta s d ng r ng rãi các b không ch làm các khí c i u
khi n các thi t b i n.
B kh ng ch c chia ra làm b kh ng ch ng l c (còn g i là tay trang) i u khi n tr c ti p
và b kh ng ch ch huy i u khi n gián ti p.

28
B kh ng ch là m t lo i thi t b chuy n i m ch i n b ng tay g t hay vô l ng quay. i u khi n
tr c ti p ho c gián ti p t xa th c hi n các chuy n i m ch ph c t p i u khi n kh i ng, i u ch nh

t c , o chi u, hãm i n các máy i n và thi t b i n.
B kh ng ch ng l c (còn g i là tay trang) c dùng i u khi n tr c ti p các dùng c i n
có công su t bé và trung bình các ch làm vi c khác nhau nh m n gi n hoá thao tác cho ng i v n
hành.
B kh ng ch ch huy c dùng i u khi n gián ti p các ng c i n có công su t l n, chuy n
i m ch i n i u khi n các cu n dây công t c t , kh i ng t . ôi khi nó c ng c dùng óng c t
tr c ti p các ng c i n có công su t bé, nam châm i n và các thi t b i n khác. B kh ng ch ch huy
có th c truy n ng b ng tay ho c b ng ng c ch p hành .
B kh ng ch ng l c còn c dùng thay i tr s i n tr u trong các m ch i n.
V nguyên lý b kh ng ch ch huy không khác gì b kh ng ch ng l c. Ch có h th ng ti p
i m bé, nh , nh h n và s d ng m ch i u khi n
7.2 Phân lo i, ký hi u
a. Phân lo i
- Theo k t c u ng i ta chia b kh ng ch ra làm b kh ng ch hình tr ng và b kh ng ch hình cam.
- Theo nguyên lý s d ng ng i ta chia b kh ng ch làm b kh ng ch i n xoay chi u và b kh ng
ch i n m t chi u.
b, Ký hi u

7.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
a) B kh ng ch hình tr ng
Trên tr c 1 ã b c cách i n ng i ta b t ch t các o n vành tr t b ng ng 2 có cung dài làm vi c
khác nhau. Các o n này c dùng làm các vành ti p xúc ng s p x p các góc khác nhau. M t vài
o n vành c n i i n v i nhau s n bên trong. Các ti p xúc t nh 3 có lò xo àn h i (còn c g i là
ch i ti p xúc) k p ch t trên m t cán c nh ã b c cách i n 4 m i ch i ti p xúc t ng ng v i m t o n
vành tr t b ph n quay. Các ch i ti p xúc có vành cách i n v i nhau và c n i tr c ti p v i m ch
i n bên ngoài. Khi quay tr c 1các o n vành tr t 2 ti p xúc m t v i các ch i ti p xúc 3 và do ó th c
hi n c các chuy n i m ch c n thi t trong m ch i u khi n (hình 7.1)
0 2 1
KC


29

b) C u t o b kh ng ch hình cam:
Hình d ng chung c a m t b kh ng ch hình cam c trình bày nh hình v 7.2 d i ây. Trên
tr c quay 1 ng i ta b t ch t hình cam 2. M t tr c nh có v u 3 có lò xo àn h i 6 luôn luôn y tr c v u
3 t hình cam. Các ti p i m ng 5 b t ch t trên giá tay g t, tr c m t quay, làm xoay hình cam 2, do ó
tr c nh có v u 3 s kh p vào ph n lõm hay ph n l i c a hình cam, làm óng ho c m các b ti p i m 4
và 5.













Hình 7.1: B kh ng ch hình tr ng
a. Hình d ng chung
b. B ph n chính bên trong:
1. Tr c quay
2. Vành tr t b ng ng
3. Các ti p xúc t nh
4. Tr c c nh
Hình 7.2: B kh ng ch hình cam
1. Tr c quay 4. Các ti p i m t nh

2. Hình cam 5. Các ti p i m ng
3. Tr c nh có v u 6. Lò xo àn h i

30
7.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t
a. Các thông s k thu t
B kh ng ch hình cam có t n s thao tác l n h n nhi u so v i b kh ng ch hình tr ng (h n 1000
l n / gi ), kh ng ch c ng c i n xoay chi u và m t chi u công su t l n (t i 200 kW). Ti p i m
ng ti p xúc d ng l n, vì v y c dùng r ng rãi. các b kh ng ch công su t l n, m i c p ti p i m
còn có m t h p d p h quang. B kh ng ch hình tr ng t n s thao tác bé b i vì ti p i m ng và t nh có
hình d ng ti p xúc tr t d b mài mòn.
Các thông s nh m c c a b kh ng ch ng l c i v i các ki u trên c cho h s thông i n
L% = 40% và t n s thao tác không l n h n 600 l n / gi . Các b kh ng ch ng l c i u khi n
ng c i n xoay chi u ba pha rô to dây qu n có công su t 100 kW ( 380V), ng c i n m t chi u có
công su t 80 kW ( 440V), có tr ng l ng x p x 90 kg. Các b kh ng ch c bé dùng i u khi n ng
c i n xoay chi u có công su t bé (11- 30) kW có tr ng l ng x p x 30 kg.
B kh ng ch ch huy c s n xu t ng v i i n áp 500V, các ti p i m có dòng i n làm vi c liên
t c n 10A, dòng i n ng t m t chi u ph t i i n c m n 1,5A i n áp 220V.
b. Cách l a ch n.
l a ch n b kh ng ch ta c n c vào:
- Dòng i n cho phép i qua ti p i m ch làm vi c liên t c và ch làm vi c ng n h n l p
l i (t n s thao tác trong m t gi ).
- i n áp nh m c c a ngu n cung c p.
Khi ch n dòng i n I i qua ti p i m ta c n c vào công su t nh m c (P
m
) c a ng c và tính I
theo công th c:
+ i v i ng c i n m t chi u
I = 1,2 A
U

P
dm
,10
3

Trong ó:
- P
m
là công su t c a ng c i n m t chi u, kW.
- U là i n áp ngu n cung c p V
+ i v i ng c i n xoay chi u:
A
U
P
I
dm
,10
3
3,1
3

Trong ó: - P
m
là công su t c a ng c i n xoay chi u, kW.
- U là i n áp ngu n cung c p V.
- Dòng i n nh m c c a b kh ng ch hình tr ng có các c p:25; 0; 50; 100; 150; 300A
khi làm vi c liên t c dài h n. Còn khi làm vi c ng n h n l p l i thì dòng i n nh m c có th ch n cao
h n. Khi t ng t n s thao tác ta ph i ch n dung l ng b kh ng ch cao h n.
Khi i n áp ngu n thay i, dung l ng b kh ng ch c ng thay i theo, ch ng h n m t b kh ng
ch có dung l ng 100kW i n áp 220V, khi s d ng i n áp 380V thì ch c dùng t i công su t

60kW.

31
7.5 L p t m ch i n n gi n có s d ng b kh ng ch


Bài 8: Công t c hành trình
8.1 Công d ng
Công t c hành trình dùng óng ng t m ch i n i u khi n trong truy n ng i n, t ng theo
tín hi u hành trình c a các c c u truy n ng c khí nh m t ng i u khi n hành trình làm vi c ho c
c t cu i hành trình m b o an toàn.
Ví d : Gi i h n kh u óng và m c a, gi i h n h ng d ch chuy n c a ba l ng i n, gi i h n
i m n c a thang máy, công t c c a c u tr c
8.2 Phân lo i, ký hi u
a, Phân lo i
Tùy theo k t c u và v trí l p t ta có các lo i công t c hành trình khác nhau: Công t c hành trình ki u nút
n, ki u t vi, ki u òn.
b, Ký hi u

8.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
C u t o trong: gi ng nh nút nh n liên ng, g m m t c p ti p i m th ng óng và m t c p ti p
i m th ng m , c c u truy n ng.
8.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t
I
CT
I
tt ph t i

U
CT

U
m ng

KC
0 2 1

32
8.5 L p t m ch i n n gi n có s d ng công t c hành trình
M
HT

Bài 9: C u chì
9.1 Công d ng
C u chì là KC dùng b o v thi t b i n và l i i n tránh kh i dòng i n ng n m ch. C u chì là
lo i KC b o v ph bi n và n gi n nh t c dùng b o v cho ng dây, máy bi n áp, ng c i n,
m ng i n gia ình
Tr ng h p m ch i n b quá t i l n và dài h n c u chì c ng tác ng, nh ng không nên phát huy
tính n ng này c a c u chì, vì khi ó thi t b s b gi m tu i th , nh h ng nghiêm tr ng n ng dây.
9.2 Phân lo i và c u t o, ký hi u
a, Phân lo i
D a vào k t c u ng i ta phân c u chì làm các lo i sau:
1 . Lo i h
Lo i này không có v b c kín, th ng ch g m dây ch y. ó ch là nh ng phi n làm b ng chì lá, k m,
h p kim c a chì và thi c, nhôm hay ng lá m ng c d p c t thành nh ng hình d ng nh hình v 9.1
sau ó dùng vít b t ch t vào các u c c d n i n t trên các b n cách i n b ng á hay b ng s Dây
ch y c ng còn có d ng hình tròn làm b ng chì.















2. Lo i v n
C u chì lo i này th ng có hình d ng nh hình 9.2
Dây ch y 1 n i v i n p 2 phía trong. N p 2 có d ng r ng vít v n ch t vào 3. Dây ch y b ng ng,
có khi dùng b c. Có các c dòng i n nh m c 6A, 15A, 20A, 25A, 30A, 60A i n áp 500V.

Hình 9.1 : Các hình d ng c a dây ch y

33


3. Lo i h p
H p và n p u làm b ng s cách i n c b t ch t trên các ti p i m b ng ng. Dây ch y c b t
b ng vít vào các ti p i m, th ng dùng dây ch y là dây chì tròn ho c chì lá có kích th c thích h p.
C u chì c ch t o theo các c dòng i n nh m c: 5, 10, 15, 20, 30, 80, 100A i n áp 500V.
4. Lo i kín không có ch t nh i
Hình 9.3 là k t c u c a c u chì lo i này. Dây ch y c t trong ng kín b ng phíp 1, hai u có n p
b ng ng 4 có r ng vít v n ch t kín. Dây ch y 3 c n i ch t v i các i n c c ti p xúc 5 b ng các
vít và vòng m 6.
Dây ch y c a c u chì này c làm b ng k m là v t li u có nhi t nóng ch y th p, l i có kh n ng
ch ng r . Nó c d p theo các hình d ng ã c trình bày trên hình 9.1.

Khi nóng ch y dây ch y s cháy t ch có ti t di n h p và phát sinh h quang i n. D i tác d ng c a
nhi t cao do h quang iên sinh ra, v xenlulô c a ng b t nóng s b c h i, làm áp l c khí trong
ng t ng lên r t l n, s d p t t h quang i n.

Hình 9.3 C u chì ng phíp

5. Lo i kín có ch t nh i
Lo i náy có c tính b o v t t h n lo i trên, hình d ng c u t o c a m t c u chì lo i này cho trên hình
9.4. Lo i này th ng g i là c u chì ng s .
V c a c u chì 1 làm b ng s ho c stealít, có d ng là hình h p ch nh t. Trong v có tr tròn và r ng
t dây ch y hình lá 2, sau ó y cát th ch anh 3. Dây ch y c hàn dính vào a 4 và c b t ch t
vào phi n 5 có i n c c ti p xúc 6, các phién 5 c b t vào ng s b ng phíp 7. Dây ch y c ch t o
b ng ng lá dày 0,1 n 0,2 mm, có d p các l dài t o ti t di n h p. gi m nhi t ch y c a ng
ng i ta hàn các gi t thi c vào các o n có ti t di n h p.
Hình 9.2
a, Hình d ng chung
b, Lõi và dây ch y
1. Dây ch y
2. N p
3.
4, 5. Vít
1 . ng kín làm b ng phíp
2,6 Vòng m
3. Dây ch y
4 . N p b ng ng
5. C c ti p xúc

34

b, Ký hi u


9.3 Nguyên lý làm vi c
a, Nguyên lý:
Dòng i n trong m ch i qua dây ch y s làm dây ch y nóng lên theo nh lu t Joule-Lenz. N u
dòng i n qua m ch bình th ng, nhi t l ng sinh ra còn trong ph m vi ch u ng c a dây ch y thì m ch
ph i ho t ng bình th ng.
Khi ng n m ch (ho c b quá t i l n) dòng i n t ng r t cao, nhi t l ng sinh ra s làm dây ch y b
t và m ch i n b c t, thi t b c b o v .
b, c tính Ampe - giây c a c u
chì
c tính c b n c a c u chì là s
ph thu c c a th i gian ch y t v i
dòng i n ch y qua ( c tính Ampe -
giây).
có tác d ng b o v ng c
tính Ampe-giây c a c u chì ( ng 2) t i
m i i m ph i th p h n ng c tính
c a i t ng c b o v ( ng 1).
ng c tính th c t c a c u chì là
1.
t
I
g
h

A

2
1
3

Hình 9.5: ng c tính Ampe - giây c a c u chì
I

35
( ng 3). Trong mi n quá t i l n (vùng B) c u chì b o v c i t ng. Trong mi n quá t i nh (vùng
A) c u chì không b o v c i t ng. Trong th c t khi quá t i (1,5 2)I
m
s phát nóng c a c u chì
x y ra ch m và ph n l n nhi t l ng u to ra môi tr ng chung quanh. Do ó c u chì không b o v
c quá t i nh .
9.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t
a. Trong l i i n ánh sáng sinh ho t :
C u chì c ch n theo 2 i u ki n sau:
U
mCC
U
mLD

I
m


I
tt
Trong ó: + U
mCC
: i n áp nh m c c a c u chì.
+ I
m
: dòng nh m c c a dây ch y (A), nhà ch t o cho theo các b ng.

+ I
tt
: d òng i n tính toán là dòng lâu dài l n nh t ch y qua dây ch y c u chì (A).
V i thi t b m t pha (ví d các thi t b di n gia d ng), dòng tinh toán chính là dòng nh m c c a
thi t b i n:
I
tt
= I
mtb
=
cos*
dm
dm
U
p

Trong ó: + I
dmtb
: Là dòng nh m c c a thi t b (A)
+ U
dm
: i n áp pha nh m c b ng 220V
+ cos : l y theo thi t b i n
V i èn s i t, bàn là, b p i n, bình nóng l nh: cos = 1
V i qu t, èn tuýp, i u hoà, t l nh, máy gi t: cos = 0,8
Khi c u chì b o v l i ba pha, dòng tính toán xác nh nh sau:

cos**3
dm
dm

tt
U
P
I
Trong ó: + U
dm
: i n áp dây nh m c c a l i i n b ng 380V
+ Cos : l y theo th c t
b. C u chì b o v m t ng c :
C u chi b o v m t ng c ch n theo hai i u ki n sau:

dmDtttdm
IKII *

dmDmmmm
dm
IKI
I
*

K
t
: h s t i c a ng c , n u không bi t l y K
t
= 1, khi ó:

dmDdm
II
I
dmD

: dòng nh m c c a ng c xác nh theo công th c:

*cos**3
dmdm
dmD
dmD
U
P
I

36
Trong ó:
U
m
= 380V là i n áp nh m c l i h áp c a mang 3 pha 380V
Cos : h s công su t nh m c c a ng c nhà ch t o cho th ng b ng 0.8
: hi u su t c a ng c , n u không bi t l y
K
mm
: h s c a ng c nhà ch t o cho, th ng K
mm
= (4 7)
: h s l y nh sau:
V i ng c m máy nh ho c m máy không t i (máy b m, máy c t g t kim lo i), =2.5
V i ng c m máy n ng ho c m máy có t i (c n c u, c n tr c, máy nâng), =1.6
c. C u chì b o v 2,3 ng c :
Trong th c t , c m hai, ba ng c nh ho c c m ng c l n cùng m t, hai ng c nh g n có
khi c c p i n chung b ng m t c u chì. Tr ng h p này càu chì c ng c ch n theo hai i u ki n
sau:


n
dmtbitidm
IKI
1
*

1
1
max
*
n
dmtbitimm
dm
IKI
I
: l y theo tính ch t c a ng c m máy.
9.5 L p t m ch i n n gi n có s d ng c u chì

Bài 10: Áp tô mát
10.1 Công d ng
- Áp tô mát là lo i khí c i n dùng óng c t có t i, i n áp n 600V dòng i n n 1000A.
- Áp tô mát s t ng c t m ch khi m ch b s c ng n m ch, quá t i, kém áp.
- Áp tô mát cho phép thao tác v i t n s l n vì nó có bu ng d p h quang. áp tô mat còn g i là máy
c t không khí (vì h quang c d p t t trong không khí).

37





















10.2 Phân lo i, ký hi u
a. Phân lo i
- Theo k t c u ng i ta chia áp tô mát ra 3 lo i : m t c c, hai c c và ba c c.
- Theo th i gian thao tác ng i ta chia áp tô mát ra làm 2 lo i:
+ Lo i tác ng t c th i (nhanh)
+ Lo i tác ng không t c th i.
- Theo công d ng b o v ng i ta chia áp tô mat ra: áp tô mát c c i theo dòng i n, c c ti u theo dòng
i n, c c ti u theo i n áp và áp tô mát dòng i n ng c .vv
Trong m t vài tr ng h p có yêu c u b o v t ng h p (c c i theo dòng i n, c c ti u theo i n áp) ta có
lo i áp tô mát v n n ng
b. Ký hi u


Hình 10.1: Hình dáng bên ngoài c a CB


38
10.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
a, C u t o






































1. Ti p i m:
Áp tô mát th ng c ch t o có 2 c p ti p i m (chính và h quang), ho c 3 c p ti p i m (chính,
ph và h quang). Khi óng m ch ti p i m h quang óng tr c ti p theo là ti p i m ph và sau cùng là
ti p i m chính. Khi c t m ch thì ng c l i ti p i m chính m tr c r i ti p i m ph và sau cùng là ti p
i m h quang. Nh v y h quang ch cháy trên ti p i m h quang do ó b o v c ti p i m chính
d n i n. Dùng thêm ti p i m ph tránh h quang cháy lan vào làm h ng ti p i m chính.
2, 3: các ti p i m chính
4: các tiêp i m ph
5: ti p i m h quang
6: bu ng d p h quang
a/
n t i
L ng kim nhi t
Bu ng d p h quang
Nút công t c
Ng t t tính
Ngu n n
Hình 10.2: C u t o áp tô mát
a: H th ng ti p i m c a m t ki u áp tô mát

b: Các b ph n c a m t ki u áp tô mát
b/

39
Ti p i m th ng c làm b ng h p kim g m ch u c h quang nh : Ag - W, Cu - W, Cu - Ni
v.v
2. Bu ng d p h quang:
Áp tô mát d p c h quang trong t t c các ch làm vi c c a l i i n ng i ta th ng
dùng 2 ki u thi t b d p h quang là: ki u n a kín và ki u h .
+ Ki u n a kín c t trong v kín c a áp tô mát có l thoát khí. Lo i này có dòng gi i h n c t
không quá 50 KA.
+ Ki u h : c dùng khi dòng i n c t l n h n 50 KA ho c i n áp l n h n 1kV.
Trong bu ng d p h quang thông th ng ng i ta dùng nh ng t m thép x p thành l i ng n phân
chia h quang thành nhi u o n ng n thu n l i cho vi c d p t t h quang.
3. C c u truy n ng c t áp tô mát.
Truy n ng c t áp tô mát th ng có hai cách: b ng tay và b ng c i n ( i n t ).
i u khi n b ng tay c th c hi n v i các áp tô mát có dòng i n nh m c không l n h n 600A.
i u khi n b ng i n t (nam châm i n) c ng d ng các áp tô mát có dòng i n l n h n ( n
1000A).


Hình 10.3 (a) c c u i u khi n áp tô mát c t b ng nam châm i n có nh ng kh p t do.
Khi óng bình th ng (không có s c ), các tay òn (2) và (3) c n i c ng vì tâm xoay O n m
th p h n ng n i hai i m O
1
và

O
2
. Giá (5) làm cho hai tay òn không g p l i c. Ta nói i m O

v trí ch t.
Khi có s c , ph n ng (6) c a nam châm i n (7) b hút p vào h th ng tay òn (2), (3) làm cho
i m O thoát kh i v trí ch t. i m O s cao h n ng n i O
1
O
2
lúc này tay òn (2), (3) không c n i
c ng n a. Các ti p i m s nhanh chóng m ra d i tác d ng c a lò xo kéo ti p i m (Hình 10.3b). Mu n
óng áp tô mát l i ta ph i kéo tay òn (4) xu ng phía d i nh (Hình 10.3c), sau ó m i óng vào c.
4. Móc b o v .
Áp tô mát t ng c t nh các ph n t b o v , g i là móc b o v :
Móc b o v quá t i (còn g i là quá dòng i n) b o v thi t b i n kh i b quá t i, ng th i
gian  dòng i n c a móc b o v ph i n m d i ng c tính c a i t ng c n b o v . Ng i ta
th ng dùng h th ng i n t và r le nhi t làm móc b o v t bên trong áp tô mát.
Hình 10.3: C c u truy n ng c t aptomat

40
Móc ki u i n t có cu n dây m c n i ti p v i m ch i n chính. Khi dòng i n v t quá tr s cho
phép thì ph n ng b hút và móc s p vào kh p r i t do, làm ti p i m c a áp tô mat m ra nh (hình
10.3) trên. i u ch nh vít thay i l c kháng c a lò xo, ta có th i u ch nh c giá tr dòng i n tác
ng. gi th i gian trong b o v ki u i n t , ng i ta thêm m t c c u gi th i gian (ví d bánh xe
r ng nh trong c c u ng h ).
Móc ki u r le nhi t n gi n h n, có k t c u t ng t nh r le nhi t có ph n t t nóng u n i
ti p v i m ch i n chính, t m kim lo i kép giãn n làm nh kh p r i t do m ti p i m c a áp tô mát
khi có quá t i. Ki u này có nh c i m là quán tính nhi t l n nên không ng t c dòng i n t ng v t khi
có ng n m ch, do ó ch b o v c dòng i n ng n m ch. Vì v y ng i ta th ng s d ng t ng h p c
móc b o v ki u i n t và móc ki u r le nhi t trong m t áp tô mát. Lo i này th ng c dùng áp tô
mát có dòng i n nh m c n 600A.
Móc b o v s t (còn g i là b o v i n áp th p) c ng th ng dùng ki u i n t . Cu n dây m c
song song v i m ch i n chính.


b, Nguyên lý





















Lúc m ng i n bình th ng, các chi ti t v trí nh hình v , m ch c óng kín.
+ Khi m ch b ng n m ch (ho c quá t i), dòng i n t ng cao nên r le dòng i n (5) s hút lá s t non
(8) làm tay òn (4) tác ng vào c n r ng (3) làm nh móc (2). D i l c kéo c a lò xo (11) b ph n ti p
xúc s m ra và m ch b c t.
9
7
10

6
4
5
8
1
11
2
Hình 10.4: Nguyên lý c u t o
1. B ph n ti p xúc 4. Tay òn 7. Tr c quay
2. Móc r ng 5. R le dòng i n 8, 9. Lá s t non
3. C n r ng 6. R le i n áp 10,11. Lò xo

41

nxI
m

B
C
Hình 10.5: ng c tính ng t m ch
c a Á
p
tô mat
(
CB
)
lo i B và C
+ T ng t khi s t áp, r le i n áp (6) s nh lá s t non (9). D i l c kéo c a lò xo (10) lá s t non
y tay òn tác ng vào c n r ng và móc (2) c ng b nh , m ch i n c ng b c t.
10.4 Tính toán l a ch n các thông s k thu t

Vi c l a ch n áp tô mát ch y u d a vào:
+ Dòng i n tính toán i trong m ch.
+ Dòng i n quá t i.
+ i n áp m ng.
+ Tính thao tác có ch n l c.
Ngoài ra, l a ch n áp tô mát còn ph i c n c vào tính ch t làm vi c c a ph t i là áp tô mát không
c phép c t khi có quá t i ng n h n th ng x y ra trong i u ki n làm vi c bình th ng nh dòng i n
kh i ng dòng i n nh c a ph t i.
Yêu c u chung i v i dòng i n là dòng i n nh m c c a móc b o v I
CB
không c bé h n
dòng i n tính toán I
tt
c a m ch.
U
cb
U
m ng.

I
cb
I
tt
.
Tùy theo c tính c a ph t i ta ch n dòng i n nh m c b o v b ng 125%, 150% hay l n h n v i
dòng i n tính toán m ch .
Sau cùng áp tô mat c ch n theo các s li u k thu t ã cho c a nhà ch t o. Áp tô mat c ch n
theo các tiêu chu n sau:
H tiêu chu n
S c c.

i n áp v n hành
Dòng i n v n hành
T n s
Dung l ng c t.
Loa m ch i n b o v ( c tính c t)
Các ch c n ng ph .



Áp tô mat t ng ng t m ch lo i B m nh n b o v dây d n. Công t c t ng ng t m ch lo i C s d ng
b o v các thi t b có dòng i n óng m ch l n. Thí d các ng c nh , máy bi n áp ho c nhóm èn
hu nh quang l n v i t bù.

42
Áp tô mat t ng ng t m ch lo i B ng t m ch ngay l p t c dòng i n l n g p 3 n 5 l n dòng
nh m c, lo i C dòng i n l n g p 5 n 10 l n dòng nh m c.
10.5 L p t và hi u ch nh m ch i n có s d ng áp tô mát

Bài 11: R le nhi t
11.1 Công d ng
R le nhi t là m t lo i khí c i n b o v ng c và m ch i n kh i b quá t i, th ng k t h p v i
Công t c t . Nó c dùng i n áp xoay chi u n 500V, t n s 50Hz. M t s k t c u m i c a r le
nhi t có dòng i n nh m c n 150A, có th dùng l i i n m t chi u có i n áp n 440V.
R le nhi t c t trong t i n, trên b ng i n, tr c ho c sau b ph n b t dây d n. R le nhi t không
tác ng t c th i theo tr s dòng i n vì nó có quán tính nhi t l n, ph i có th i gian phát nóng. Do ó
nó ch tác ng sau vài giây n vài phút khi b t u có s c . Vì v y nó không th dùng b o v ng n
m ch.
Th ng khi dùng r le nhi t b o v quá t i, ta ph i dùng kèm c u chì lo i "aM" b o v ng n m ch.
11.2 Phân lo i, ký hi u
a. Phân lo i:

Theo ph ng th c t nóng, ng i ta chia làm 3 lo i:
- t nóng tr c ti p: dòng i n i tr c ti p qua phi n kim lo i kép.
- t nóng gián ti p: òng i n i qua i n tr t bao quanh phi n kim lo i.
- t nóng h n h p: t ng i t t vì v a t tr c ti p v a t gián ti p. Nó có tính n nh nhi t cao
và có th làm vi c b i s quá t i l n n (12-15)I
m
.
Theo yêu c u s d ng, ng i ta chia làm 2 lo i:
- M t c c: b o v m ng m t pha.
- Hai ho c ba c c: b o v m ng xoay chi u ba pha.

43
b. Ký hi u:

11.3 C u t o và nguyên lý làm vi c
a. C u t o


b.Nguyên lý làm vi c:
Nguyên lý chung c a r le nhi t là d a trên c s tác d ng nhi t c a dòng i n. Ngày nay ng i ta
ng d ng r ng rãi r le nhi t có phi n kim lo i kép.
Nguyên lý tác d ng c a lo i r le này là d a trên s khác nhau v h s giãn n dài c a hai kim lo i
khi b t nóng. Do ó, ph n t c b n c a r le này là phi n kim lo i kép có c u t o t hai t m kim lo i.
M t t m là invar (H36 có 36% Ni, 64% Fe), có h s giãn n dài bé và m t t m khác th ng là ng thau
(ho c thép Crôm - Niken), có h s giãn n dài l n (th ng l n h n 20 l n). Hai t m kim lo i này c
ghép ch t v i hai b ng ph ng pháp cán nóng ho c hàn t o thành m t phi n. Ta g i nó là ph n t t
nóng hay l ng kim nhi t.
Khi quá t i, dòng i n ph t i qua ph n t t nóng t ng lên, nhi t c a ph n t t nóng s nung
nóng phi n kim lo i kép. Do gi n n nhi t khác nhau, mà l i b g n ch t hai u nên thanh kim lo i kép
s b u n cong v phía thanh kim lo i có gi n n nh .

S phát nóng có th do dòng i n tr c ti p i qua phi n kim lo i ho c gián ti p qua i n tr t nóng
t bao quanh phi n kim lo i.







Hình 11.2: Các hình th c t nóng c a r le nhi t.
Cách tác ng c a r le nhi t có th minh ho b ng hình 11.3.