luận án tiến sĩ kinh tế tận dụng cơ chế ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do của việt nam

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (693.92 KB, 15 trang )

Trang 1<div class="page_container" data-page="1">

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

</div>Trang 2<div class="page_container" data-page="2">

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

VŨ KIM DUNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Phạm Duy Liên PGS. TS Phan Thị Thu Hiền

HÀ NỘI – 2021

</div>Trang 3<div class="page_container" data-page="3">

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án “Tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam” là cơng trình nghiên cứu khoa học độc lập của cá nhân tôi. Các số liệu thứ cấp được sử dụng trong luận án đã được trích nguồn, tồn bộ kết quả nghiên cứu trong luận án đều do tơi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu của tác giả khác. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình.

Tác giả luận án

NCS. Vũ Kim Dung

</div>Trang 4<div class="page_container" data-page="4">

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS,TS Phạm Duy Liên và PGS, TS Phan Thị Thu Hiền người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tơi có thể hồn thành luận án tiến sỹ. Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Ngoại thương, Khoa Sau Đại học, Ban lãnh đạo Viện Kinh tế và Kinh doanh quốc tế, Bộ môn Kinh doanh quốc tế cùng các thầy cô giáo, các đồng nghiệp và bạn bè đã nhiệt tình hỗ trợ để tơi có thể hồn thành chương trình nghiên cứu sinh tại trường. Tôi xin chân thành cảm ơn các chuyên gia đến từ Bộ Công Thương, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung Ương, Cục Hải quan Hà Nội, Ban Thư ký ASEAN, trường Đại học Ngoại thương, Công ty cổ phần thương mại và công nghệ thực phẩm Hồng Lâm, Cơng ty cổ phần Việt Vương đã nhiệt tình giúp đỡ tơi trong q trình trả lời phỏng vấn, khảo sát thu thập dữ liệu, và đưa ra những tư vấn giúp tơi hồn thiện luận án của mình. Cuối cùng, tơi xin bày tỏ lịng biết ơn sâu sắc tới gia đình đã ln tin tưởng, động viên tơi hồn thành luận án.

Tơi xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận án

NCS. Vũ Kim Dung

</div>Trang 5<div class="page_container" data-page="5">

MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC HÌNH DANH MỤC BẢNG

LỜI MỞ ĐẦU ... 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TẬN DỤNG CƠ CHẾ ƯU ĐÃI TỪ CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO ... 5

1.1 Nghiên cứu về các Hiệp định thương mại tự do ... 5

1.1.1 Tác động của các Hiệp định thương mại tự do đối với nền kinh tế ... 5

1.1.2 Tác động của các Hiệp định thương mại tự do đối với doanh nghiệp ... 10

1.2 Nghiên cứu về tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do ... 10

1.2.1 Nhân tố tác động tới tận dụng cơ chế ưu đãi từ Hiệp định thương mại tự do.10 1.2.2 Chỉ số đo lường tận dụng cơ chế ưu đãi ... 14

1.2.3 Cách thức tận dụng cơ chế ưu đãi trong các Hiệp định thương mại tự do ... 15

1.3 Đánh giá chung về các cơng trình nghiên cứu đã công bố và khoảng trống nghiên cứu ... 17

1.3.1 Đánh giá chung ... 17

1.3.2 Khoảng trống nghiên cứu ... 18

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TẬN DỤNG CƠ CHẾ ƯU ĐÃI TỪ CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VÀ KINH NGHIỆM TẬN DỤNG CƠ CHẾ ƯU ĐÃI CỦA HÀN QUỐC ... 19

2.1 Những vấn đề cơ bản về các Hiệp định thương mại tự do ... 19

2.1.1 Sự hình thành và phát triển của các Hiệp định thương mại tự do ... 19

2.1.2 Khái niệm về Hiệp định thương mại tự do ... 20

2.1.3 Phân loại các Hiệp định thương mại tự do ... 21

2.1.4 Nội dung cơ bản của các Hiệp định thương mại tự do ... 22

2.1.5 Tác động của các Hiệp định thương mại tự do ... 23

2.2 Tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do ... 25

2.2.1 Khái niệm ... 25

2.2.2 Quy trình tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do ... 30

</div>Trang 6<div class="page_container" data-page="6">

2.2.3 Tiêu chí đánh giá kết quả tận dụng cơ chế ưu đãi từ các hiệp định thương mại

2.3.4 Thái độ của lãnh đạo doanh nghiệp ... 36

2.3.5 Khả năng học hỏi của tổ chức ... 37

2.3.6 Rào cản cản trở doanh nghiệp tận dụng ưu đãi ... 38

2.4 Kinh nghiệm tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Hàn Quốc ... 39

2.4.1 Tổng quan về các Hiệp định thương mại tự do của Hàn Quốc ... 39

2.4.2 Giải pháp tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Hàn Quốc ... 42

2.4.3 Bài học kinh nghiệm từ Hàn Quốc ... 45

CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN TẬN DỤNG CƠ CHẾ ƯU ĐÃI TỪ CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO CỦA VIỆT NAM ... 51

3.1 Tổng quan về các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam ... 51

3.1.1 Tiến trình ký kết các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam ... 51

3.1.2 Quy mô và tầm quan trọng của các Hiệp định thương mại tự do đối với Việt Nam ... 55

3.1.3 Cam kết về thương mại hàng hóa trong các Hiệp định thương mại tự do ... 59

3.2 Hoạt động tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam ... 68

3.2.1 Hoạt động của Chính phủ ... 68

3.2.2 Hoạt động của doanh nghiệp ... 76

3.3 Kết quả tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam ... 82

3.3.1 Thực trạng chung ... 82

3.3.2 Theo Hiệp định ... 87

3.3.3 Theo thị trường ... 89

</div>Trang 7<div class="page_container" data-page="7">

3.3.4 Theo ngành hàng ... 91

3.3.5 Đánh giá thực trạng tận dụng cơ chế ưu đãi từ các FTA của Việt Nam ... 95

3.4 Nghiên cứu định lượng về các nhân tố tác động tới tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do ... 100

3.4.1 Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp ... 100

3.4.2 Xử lý dữ liệu ... 103

3.4.3 Phân tích thống kê mơ tả ... 106

3.4.4 Kiểm định thang đo ... 111

3.4.5 Phân tích hệ số tương quan Pearson ... 115

3.4.6 Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến ... 116

3.4.7 Kiểm định sự khác biệt của các biến định tính ... 118

3.4.8 Thảo luận kết quả nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do ... 120

CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP GIA TĂNG TẬN DỤNG ƯU ĐÃI TỪ CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO CỦA VIỆT NAM ... 122

4.1 Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam khi thực thi các FTA ... 122

4.1.1 Cơ hội ... 122

4.1.2 Thách thức ... 123

4.2 Định hướng tận dụng ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam ... 124

4.2.1 Thực hiện thành công các mục tiêu xuất nhập khẩu ... 124

4.2.2 Phương hướng tận dụng ưu đãi ... 125

4.2.3 Chương trình hành động để tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do ... 126

4.3 Kiến nghị và giải pháp ... 127

4.3.1 Kiến nghị đối với Chính phủ ... 127

4.3.2 Kiến nghị đối với các Hiệp hội ngành hàng và tổ chức doanh nghiệp...138

4.3.3 Giải pháp về phía doanh nghiệp ... 140

KẾT LUẬN ... 149

TÀI LIỆU THAM KHẢO ... 151

</div>Trang 8<div class="page_container" data-page="8">

DANH MỤC CÁC CƠNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN ... 165 PHỤ LỤC ... 166

</div>Trang 9<div class="page_container" data-page="9">

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Nguyên văn tiếng Anh Nguyên văn tiếng Việt

Zealand Free Trade Area

Hiệp định thương mại tự do ASEAN – Úc – Niu-zi-lân

Area

Hiệp định Mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc

ASEAN-Trung Quốc

Free Trade Area

Hiệp định Thương mại tự do ASEAN- Hồng Kông

ASEAN – Ấn Độ

Nations-Japan Comprehensive Economic Partnership

Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện ASEAN - Nhật Bản

</div>Trang 10<div class="page_container" data-page="10">

DFAT Department of Foreign Affairs and Trade of Australia

Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia

Association

Hiệp hội thương mại tự do Châu Âu

Agreement

Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU

Promotion and Policy Adjustment Authority

Cơ quan điều chỉnh chính sách và xúc tiến FTA

Hiệp định bảo hộ đầu tư

</div>Trang 11<div class="page_container" data-page="11">

RVC Regional Value Content Hàm lượng giá trị khu vực

Measures

Các biện pháp kiểm dịch động thực vật

Cooperation in Southeast Asia

Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á

Nam Free Trade Agreement

Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-Anh

Commerce and Industry

Phịng thương mại và cơng nghiệp Việt Nam

Agreement

Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Chi lê

Việt Nam – EFTA

Vietnam - European Free Trade Association

Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam với khối thương mại tự

do Châu Âu Việt Nam –

Vietnam-Eurasian Economic Union Free Trade Agreement

Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Kinh tế Á Âu

</div>Trang 12<div class="page_container" data-page="12">

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1: Các tiêu chí xác định hàng hóa có xuất xứ ... 28

Hình 2.2 Quy trình tận dụng cơ chế ưu đãi từ các FTA ... 30

Hình 2.3: Mạng lưới FTA của Hàn Quốc ... 39

Hình 2.4: Cán cân thương mại hàng hoá của Hàn Quốc giai đoạn 2004-2018 ... 41

Hình 2.5: Các thị trường xuất khẩu lớn nhất của Hàn Quốc năm 2019 ... 41

Hình 3.1: Tổng quan các Hiệp định FTA của Việt Nam ... 56

Hình 3.2 Giao diện Cơng cụ tra cứu thuế suất ưu đãi của ITC Trademap ... 74

Hình 3.3 Mức độ hiểu biết của các doanh nghiệp về một số FTA ... 78

Hình 3.4 Kết quả khảo sát mức độ hiểu biết của doanh nghiệp về CPTPP ... 78

Hình 3.5 Quy trình xin C/O ưu đãi ... 80

Hình 3.6 Nguyên nhân doanh nghiệp chưa tận dụng tốt cơ chế ưu đãi từ FTA ... 81

Hình 3.7 Kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam qua các năm ... 83

Hình 3.8 Cơ cấu kim ngạch của 7 đối tác thương mại lớn nhất trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước tính đến hết tháng 11/2019... 84

Hình 3.9 Kim ngạch xuất nhập khẩu với một số đối tác FTA của Việt Nam ... 86

Hình 3.10 Tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi theo các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam qua các năm ... 88

Hình 3.11 Quy trình sản xuất hàng may mặc tại Việt Nam ... 94

Hình 3.12: Mơ hình nghiên cứu ... 106

Hình 3.13 Kết quả mơ hình nghiên cứu ... 118

</div>Trang 13<div class="page_container" data-page="13">

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Kim ngạch xuất nhập khẩu của Hàn Quốc ... 40

Bảng 2.2 Cấu trúc gói tổng thể hỗ trợ tận dụng FTA của Hàn Quốc ... 43

Bảng 3.1 Tổng hợp các FTA của Việt Nam tính đến tháng 5/2021 ... 54

Bảng 3.2 Số lượng FTA tại các quốc gia Đông Nam Á ... 55

Bảng 3.3 Tổng hợp cam kết tự do hóa thuế quan trong các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam và Mức độ cắt giảm thuế của 12 FTA đã có hiệu lực ... 60

Bảng 3.4 Tỷ lệ xóa bỏ thuế quan của các nước ASEAN theo ATIGA ... 61

Bảng 3.5 Tỷ lệ xóa bỏ thuế quan của các nước trong AIFTA ... 63

Bảng 3.6 Tỷ lệ xóa bỏ thuế quan của EU và Việt Nam trong EVFTA ... 66

Bảng 3.7 So sánh quy tắc xuất xứ trong các FTA của Việt Nam ... 67

Bảng 3.8 Văn bản pháp lý ảnh hưởng tới hoạt động tận dụng cơ chế... 69

ưu đãi từ các FTA ... 69

Bảng 3.9 Tổng hợp quy tắc xuất xứ của ngành da giày trong các FTA ... 92

Bảng 3.10 Quy tắc xuất xứ của ngành dệt may trong các FTA của Việt Nam ... 93

Bảng 3.11 Mô tả các thang đo biến độc lập và biến phụ thuộc của ... 107

mơ hình nghiên cứu ... 107

Bảng 3.12 Mơ tả mẫu nghiên cứu ... 110

Bảng 3.13 Hệ số Crobach’s Alpha cho biến IE tại lần chạy đầu tiên ... 111

Bảng 3.14 Kết quả kiểm định thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha ... 112

Bảng 3.15 Kiểm định KMO và Bartlett... 113

Bảng 3.16 Kết quả phân tích nhân tố EFA ... 114

Bảng 3.17 Kết quả phân tích tương quan Pearson ... 115

Bảng 3.18 Đánh giá độ phù hợp của mơ hình ... 116

Bảng 3.19 Kiểm định độ phù hợp của mơ hình (Mơ hình ANOVAa) ... 117

Bảng 3.20 Kết quả phân tích hồi quy với hệ số hồi quy ... 117

</div>Trang 14<div class="page_container" data-page="14">

LỜI MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh tồn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và mở rộng tự do hóa thương mại, việc tham gia các Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã và đang trở thành một làn sóng mạnh mẽ trên khắp thế giới. Khơng nằm ngồi xu thế đó, Việt Nam đã tích cực tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do trong những năm qua, mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế-xã hội. Theo báo cáo của Trung tâm WTO và hội nhập thuộc Phịng Thương mại và Cơng nghiệp Việt Nam VCCI, tính đến tháng 5 năm 2021, Việt Nam đã tham gia tổng cộng 17 FTA trong đó có 14 FTA có hiệu lực (Trung tâm WTO và hội nhập, 2021).

Việc tích cực tham gia đàm phán và ký kết các Hiệp định thương mại tự do đã mở ra nhiều cơ hội cho Việt Nam. Thương mại hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam được thúc đẩy thông qua cắt giảm hàng rào thương mại, cụ thể là thuế quan, hạn ngạch nhập khẩu và các hàng rào phi thuế quan khác. Bên cạnh đó, với vị thế là một nước đang phát triển, Việt Nam được hưởng các ưu đãi, miễn trừ giúp nâng cao tính cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường các nước phát triển. Chính vì vậy, việc tham gia các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam trong những năm qua đã đóng góp khơng nhỏ vào sự tăng trưởng của hoạt động thương mại quốc tế. Cụ thể, theo báo cáo của Tổng cục Hải quan, nếu vào năm 2007, khi Việt Nam bắt đầu gia nhập WTO, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chỉ đạt mức 100 tỷ USD, thì tới năm 2015 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã tăng lên gấp 3 lần, sau đó tăng mạnh hàng năm và đạt mốc 543,9 tỷ USD năm 2020 (Bộ Cơng thương, 2021). Ở góc độ doanh nghiệp, sự gia tăng khả năng cạnh tranh của hàng hóa vào các thị trường lớn thơng qua ký kết và thực hiện các Hiệp định thương mại tự do (FTA) có ý nghĩa vơ cùng quan trọng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi các doanh nghiệp Việt Nam tận dụng được cơ chế ưu đãi từ các FTA để đẩy mạnh xuất khẩu sang các quốc gia đối tác.

Tuy nhiên, dù Việt Nam hiện đã là thành viên chính thức của 14 FTA, hàng rào thuế quan đang giảm đáng kể nhưng các doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa tận dụng tốt các ưu đãi để đẩy mạnh xuất khẩu. Theo báo cáo của Trung tâm WTO và hội nhập thuộc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, tổng kim ngạch xuất khẩu tận dụng ưu đãi thuế quan theo FTA năm 2020 đạt 52,76 tỷ USD, chỉ chiếm 33,1% tổng kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường ký FTA (Trung tâm WTO và hội nhập, 2020). Tỷ lệ tận dụng này chưa tương xứng với tiềm năng của Việt Nam, đồng thời cũng còn khoảng cách khá xa với một số quốc gia là đối tác FTA của Việt Nam như Hàn Quốc: trên 60% (Cheong, 2019), Nhật Bản: 51,2% (JETRO, 2020). Điều này đặt ra yêu cầu về việc cần có những nghiên cứu sâu hơn về hoạt động tận dụng cơ chế ưu đãi từ FTA của doanh nghiệp để

</div>Trang 15<div class="page_container" data-page="15">

nhìn nhận những vướng mắc mà doanh nghiệp đang gặp phải, cũng như cách tháo gỡ các khó khăn, thách thức nhằm giúp doanh nghiệp tận dụng tốt cơ chế ưu đãi từ FTA, qua đó đẩy mạnh xuất khẩu.

Bên cạnh đó, Việt Nam đã và đang tiếp tục đàm phán, ký kết các Hiệp định thương mại tự do với các đối tác khác nhau để khai thác lợi thế so sánh của đất nước trong phát triển xuất khẩu hàng hóa. Do vậy, việc nghiên cứu về hoạt động tận dụng cơ chế ưu đãi từ các FTA đã có hiệu lực càng trở nên cấp thiết. Nghiên cứu về thực tiễn tận dụng cơ chế ưu đãi từ các FTA đã có hiệu lực sẽ là cơ sở để các cơ quan quản lý nhà nước xây dựng phương án đàm phán cho các Hiệp định thương mại tự do mới trong tương lai nhằm giúp doanh nghiệp tận dụng tối đa những lợi ích mà các Hiệp định này mang lại.

Từ những lý luận và thực tiễn trên, tác giả lựa chọn đề tài “Tận dụng cơ chế ưu đãi

từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam” làm đề tài luận án của mình. 2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của nghiên cứu: Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn về tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do, nghiên cứu đề xuất những giải pháp vĩ mô và vi mô nhằm gia tăng mức độ tận dụng cơ chế ưu đãi.

Để đạt được mục đích trên, luận án cần thực hiện các nhiệm vụ cụ thể sau: - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về FTA, tập trung vào cơ chế đối xử ưu đãi trong thương mại hàng hóa giữa các nước thành viên trong khối.

- Xây dựng khung lý luận về tận dụng cơ chế ưu đãi trong thương mại hàng hóa của Hiệp định thương mại tự do (FTA), từ góc độ hoạt động của doanh nghiệp với các nội dung về khái niệm, nguyên tắc và tiêu chí đo lường.

- Phân tích thực tiễn tận dụng cơ chế ưu đãi trong thương mại hàng hóa của Việt Nam. - Kiểm định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến mức độ tận dụng cơ chế ưu đãi từ các FTA của Việt Nam.

- Đề xuất giải pháp cho Chính phủ, các Hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp nhằm gia tăng tận dụng cơ chế ưu đãi từ các FTA

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý

luận và thực tiễn về hoạt động tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam.

- Phạm vi nghiên cứu về mặt nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu hoạt động

tận dụng cơ chế ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp trong các Hiệp định thương mại tự do liên quan tới thương mại hàng hóa. Luận án đi sâu vào phân tích một số FTA điển hình mà trong đó các thành viên của Hiệp định là những thị trường đối tác quan trọng

</div>