luận án tiến sĩ kinh tế chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực bắc trung bộ

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (420.86 KB, 15 trang )

Trang 1<div class="page_container" data-page="1">

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Chính sách phát triển thương mại miền núi

khu vực Bắc Trung Bộ” là cơng trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả

trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ cơng trình nào khác.

Tơi xin cam đoan luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn cụ thể trong luận án.

Hà Nội, ngày tháng 05 năm 2019

Tác giả luận án

Phan Văn Cường

</div>Trang 2<div class="page_container" data-page="2">

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lịng biết ơn sâu sắc tới thầy PGS.TS Nguyễn Văn Minh và thầy TS. Ngơ Xn Bình đã hướng dẫn, động viên giúp đỡ tơi rất nhiều trong q trình nghiên cứu và viết luận án này. Những nhận xét và đánh giá của các Thầy, đặc biệt là những gợi ý về hướng giải quyết vấn đề trong suốt quá trình nghiên cứu, thực sự là những bài học vô cùng quý giá đối với tơi khơng chỉ trong q trình thực hiện luận án mà cả trong hoạt động nghiên cứu chuyên môn sau này.

Tôi xin chân thành cảm ơn đến Nhà trường, khoa Sau Đại học và Bộ môn trường Đại học Thương mại đã giúp tơi trong q trình học tập và nghiên cứu. Những lời góp ý chân thành, sự hỗ trợ và giúp đỡ của Quý Trường đã giúp tôi vượt qua những trở ngại trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm các lãnh đạo cán bộ, công chức tại Vụ Thị trường trong nước, Cục Xuất nhập khẩu Bộ Công thương, Sở công thương 6 tỉnh Bắc Trung Bộ cũng như các doanh nghiệp thương mại kinh doanh trên địa bàn khu vực Bắc Trung Bộ đã chia sẻ, động viên và giúp đỡ để tơi hồn thành luận án này.

Nghiên cứu sinh

Phan Văn Cường

</div>Trang 3<div class="page_container" data-page="3">

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ... i

LỜI CẢM ƠN ... ii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT ... vi

DANH MỤC VIẾT TẮT TIẾNG ANH ... vii

DANH MỤC BẢNG BIỂU ... viii

DANH MỤC HÌNH ... ix

MỞ ĐẦU ... ix

1. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu ... 1

2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án ... 2

3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ... 10

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ... 10

5. Phương pháp nghiên cứu ... 11

6. Những đóng góp của luận án ... 15

7. Kết cấu của luận án ... 15

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI MIỀN NÚI ... 16

1.1. Phát triển thương mại miền núi ... 16

1.1.1. Khái niệm và đặc điểm phát triển thương mại miền núi ... 16

1.1.2. Nội dung phát triển thương mại miền núi ... 19

1.1.3. Vai trò phát triển thương mại miền núi ... 21

1.2. Chính sách phát triển thương mại miền núi ... 22

1.2.1. Khái niệm về chính sách và chính sách thương mại ... 22

1.2.2. Mục tiêu và vai trò chính sách phát triển thương mại miền núi ... 24

1.2.3. Nội dung chính sách phát triển thương mại miền núi ... 26

1.2.4. Tiêu chí đánh giá chính sách PTTMMN ... 37

1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách phát triển thương mại miền núi ... 39

1.3.1. Yếu tố hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực ... 39

1.3.2. Yếu tố về thể chế ... 40

1.3.3. Yếu tố về điều kiện tự nhiên ... 41

1.3.4. Yếu tố nguồn nhân lực ... 43

1.3.5. Yếu tố về cơ sở hạ tầng ... 43

1.3.6. Yếu tố về trình độ cơng nghệ ... 44

1.3.7. Các nhân tố liên quan đến hoạch định, ban hành và thực thi chính sách .... 44

</div>Trang 4<div class="page_container" data-page="4">

1.3.8. Yếu tố từ phía doanh nghiệp thương mại h ... 45

1.4. Kinh nghiệm chính sách phát triển thương mại miền núi của một số quốc gia, khu vực trong, ngoài nước và bài học rút ra cho khu vực Bắc Trung Bộ ... 46

1.4.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc ... 46

1.4.2. Kinh nghiệm của khu vực miền núi Bắc Bộ - Việt Nam ... 48

1.4.3. Bài học rút ra cho khu vực Bắc Trung Bộ ... 49

Chương 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI MIỀN NÚI KHU VỰC BẮC TRUNG BỘ ... 51

2.1. Khái quát thực trạng phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ . 51 2.1.1. Khái quát thực trạng phát triển kinh tế khu vực Bắc Trung Bộ ... 51

2.1.2. Thực trạng về quy mơ và tăng trưởng tổng mức bán lẻ hàng hóa khu vực miền núi Bắc Trung Bộ giai đoạn 2011 - 2017 ... 53

2.1.3. Thực trạng về doanh nghiệp thương mại khu vực miền núi Bắc Trung Bộ .. 55

2.1.4. Thực trạng xuất nhập khẩu hàng hóa của khu vực miền núi Bắc Trung Bộ . 59 2.2. Thực trạng chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ giai đoạn 2010 - 2017 ... 64

2.2.1. Thực trạng chính sách phát triển chủ thể kinh doanh ... 64

2.2.2. Thực trạng chính sách phát triển mặt hàng kinh doanh ... 75

2.2.3.Thực trạng chính sách phát triển thị trường ... 78

2.2.4. Thực trạng chính sách hỗ trợ xúc tiến thương mại ... 81

2.2.5. Thực trạng chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại ... 90

2.2.6. Thực trạng chính sách phát triển hệ thống dịch vụ thương mại ... 95

2.2.7. Thực trạng chính sách phát triển nhân lực thương mại ... 101

2.2.8. Thực trạng chính sách phát triển thương mại biên giới ... 107

2.3. Phân tích thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ ... 109

2.3.1. Thực trạng về yếu tố hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực ... 109

</div>Trang 5<div class="page_container" data-page="5">

Chương 3: GIẢI PHÁP HỒN THIỆN CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI KHU VỰC MIỀN NÚI BẮC TRUNG BỘ ĐẾN NĂM 2025 VÀ

ĐỊNH HƯỚNG ĐẾN NĂM 2030 ... 124

3.1. Bối cảnh trong và ngoài nước ảnh hướng đến phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ ... 124

3.1.1. Bối cảnh trong nước ... 124

3.1.2. Bối cảnh quốc tế ảnh hướng đến phát triển thương mại khu vực miền núi Bắc Trung Bộ ... 126

3.2. Quan điểm và định hướng chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ đến năm 2025, tầm nhìn 2030 ... 127

3.2.1. Quan điểm hồn thiện chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực miền núi Bắc Trung Bộ ... 127

3.2.2. Định hướng chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ đến năm 2025, tầm nhìn 2030 ... 128

3.3. Giải pháp hồn thiện chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ ... 129

3.3.1. Giải pháp hồn thiện chính sách phát triển chủ thể kinh doanh ... 129

3.3.2. Giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển mặt hàng kinh doanh .. 132

3.3.3. Hồn thiện chính sách phát triển thị trường ... 135

3.3.4. Hồn thiện chính sách phát triển xúc tiến thương mại ... 135

3.3.5. Giải pháp hồn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng thương mại ... 136

3.3.6. Giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển dịch vụ thương mại miền núi .. 138

3.3.7. Giải pháp hồn thiện chính sách phát triển nguồn nhân lực miền núi .... 139

3.3.8. Hoàn thiện chính sách phát triển thương mại biên giới khu vực Bắc Trung Bộ ... 141

3.3.9. Giải pháp đối với các cơ quan quản lý nhà nước về hồn thiện chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ ... 142

3.4. Một số kiến nghị đối với các doanh nghiệp thương mại ... 147

3.5. Những hạn chế nghiên cứu đề tài luận án ... 148

KẾT LUẬN ... 150 DANH MỤC CÁC CƠNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CƠNG BỐ

TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 9

</div>Trang 6<div class="page_container" data-page="6">

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT

CNH - HĐH Cơng nghiệp hóa - Hiện đại hóa

</div>Trang 7<div class="page_container" data-page="7">

DANH MỤC VIẾT TẮT TIẾNG ANH

ASEAN Association of South East Asian Nations

Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài

M&A Mergers and Acquisitions Mua bán và sáp nhập ODA Official Development Assistance Hỗ trợ phát triển chính thức

OECD Organization for Economic Co-operation and Development

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế

WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới

</div>Trang 8<div class="page_container" data-page="8">

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Nguồn thông tin và nội dung thu thập thông tin, số liệu đã công bố 14 Bảng 2.1: Chỉ tiêu kinh tế vĩ mô các tỉnh Bắc Trung Bộ giai đoạn 2011-2015 .... 52 Bảng 2.2: Tổng mức bán lẻ hàng hóa theo giá hiện hành của khu vực miền núi

Bắc Trung Bộ ... 53 Bảng 2.3: Tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ của các tỉnh khu vực Bắc

Trung Bộ ... 54 Bảng 2.4: Số lượng doanh nghiệp thương mại và các cơ sở kinh tế cá

thể của khu vực Bắc Trung Bộ ... 56 Bảng 2.5: Số lượng doanh nghiệp thương mại phân theo qui mô lao

động của khu vực Bắc miền Trung ... 57 Bảng 2.6: Kim ngạch xuất khẩu các tỉnh khu vực Bắc Trung Bộ ... 59 Bảng 2.7: Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của khu vực miền núi Bắc

Trung Bộ giai đoạn 2011 - 2017 ... 60 Bảng 2.8: Kim ngạch nhập khẩu các tỉnh khu vực Bắc Trung Bộ ... 62 Bảng 2.9: Tốc độ tăng trưởng nhập khẩu của khu vực miền núi Bắc Bảng 2.12: Đánh giá chính sách hỗ trợ xúc tiến thương mại của khu vực

miền núi Bắc Trung Bộ theo quan điểm của doanh nghiệp 86 Bảng 2.13: Đánh giá chính sách hỗ trợ xúc tiến thương mại của khu vực miền

núi Bắc Trung Bộ theo quan điểm của hộ kinh doanh cá thể .... 88 Bảng 2.14: Đánh giá chính sách hỗ trợ xúc tiến thương mại khu vực miền

núi Bắc Trung Bộ theo quan điểm của cán bộ QLNN ... 89 Bảng 2.15: Số lượng chợ khu vực Bắc Trung Bộ ... 91 Bảng 2.16: Số lượng siêu thị trên địa bàn Bắc Trung Bộ ... 92 Bảng 2.17: Đánh giá chính sách phát triển dịch vụ thương mại của các tỉnh

Bắc Trung Bộ theo quan điểm của doanh nghiệp ... 98

</div>Trang 9<div class="page_container" data-page="9">

Bảng 2.18: Đánh giá chính sách phát triển dịch vụ thương mại của các tỉnh Bắc Trung Bộ theo quan điểm của hộ kinh doanh cá thể ... 99 Bảng 2.19: Đánh giá chính sách phát triển dịch vụ thương mại của các tỉnh

Bắc Trung Bộ theo quan điểm của cán bộ QLNN về thương mại ... 100 Bảng 2.20: Đánh giá chính sách phát triển nguồn nhân lực thương mại của

các tỉnh Bắc Trung Bộ theo quan điểm của doanh nghiệp thương mại ... 103 Bảng 2.21: Đánh giá chính sách hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực của các tỉnh

Bắc Trung Bộ theo quan điểm của hộ kinh doanh cá thể ... 105 Bảng 2.22: Đánh giá chính sách hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực của các

tỉnh Bắc Trung Bộ theo quan điểm của cán bộ QLNN về thương mại ... 106

DANH MỤC HỘP

Hộp 2.1: Ý kiến của chuyên gia về hiệu quả chính sách PTTMMN khu vực BTB .. 113 Hộp 2.2: Ý kiến của các chuyên gia đánh giá về tính khả thi của chính sách .... 114 Hộp 2.3: Ý kiến của chuyên gia về tính bền vững của chính sách PTTMMN khu

vực BTB ... 115

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1: Thị trường xuất khẩu của tỉnh Khu vực miền núi Bắc Trung Bộ năm 2016 ... 61

</div>Trang 10<div class="page_container" data-page="10">

MỞ ĐẦU

1. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu

Ở nước ta, địa bàn miền núi chiếm 2/3 diện tích tự nhiên, có vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế và đảm bảo an ninh quốc phịng của quốc gia. Miền núi có địa hình phức tạp, núi non hiểm trở, đi lại khó khăn và dân cư thưa thớt. Trong kinh tế của miền núi và vùng cao thì tình trạng tự cung, tự cấp còn khá phổ biến. Nền sản xuất chủ yếu dựa vào nơng nghiệp với trình độ sản xuất thấp, quy mô phần lớn là

manh mún. Bước vào giai đoạn chuyển đổi nền kinh tế theo cơ chế thị trường, mọi

nguồn lực kinh tế chủ yếu được tập trung vào đầu tư và kinh doanh tại các đô thị lớn với các mục tiêu chủ yếu là tìm kiếm lợi nhuận. Sự chênh lệch về đời sống vật chất và

tinh thần ngày càng xã giữa thành thị và nông thôn và đặc biệt là vùng sâu, vùng xa.

Khu vực miền núi Bắc Trung Bộ có nhiều khống sản quý và có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc chăn nuôi gia súc và cây công nghiệp. Khu vực này có nhiều cửa khẩu biên giới với Lào như: Nậm Cắn, Cầu Treo, Cho Lo, Lao Bảo...thuận lợi cho việc phát triển thương mại qua biên giới. Trong thời gian qua, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách phát triển thương mại ở khu vực miền núi như Quyết định số 92/2009/QĐ-TTg ngày 08/7/2009 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ tín dụng đối với thương nhân hoạt động thương mại ở vùng khó khăn; Quyết định 102/2009/QĐ-TTg ngày 07/8/2009 về chính sách hỗ trợ trực tiếp cho người dân thuộc hộ nghèo ở vùng khó khăn; Quyết định số 1114/QĐ-TTg về Phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng BắcjTrung Bộjvàjduyên hải miền trung đến năm 2020jcủa Thủ tướng Chính phủ Việt Nam ngày 09 tháng 07jnăm 2013; Quyết định số 964/QĐ-TTgjcủa Thủ tướngjChínhjphủjngàyj30/06/2015 về Chươngjtrìnhjphát triển thương mại miền núi,jvùng sâu, vùng xa vàjhảijđảojgiaijđoạnj2015 - 2020 [Phụ lục 10]. Các chính sách góp phần tăng trường tổng mức bán lẻ hàng hóa, kim ngạch xuất nhập khẩu, phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng, dịch vụ thương mại, phát triển nhiều mặt hàng có lợi thế so sánh cho các khu vực miền núi Bắc Trung Bộ trong thời gian qua.

Mặc dù vậy, thực trạng chính sách phát triển thương mại khu vực miền núi Bắc Trung Bộ vẫn chưa hỗ trợ và tạo điều kiện tốt nhất cho các chủ thể kinh doanh trên địa bàn khu vực miền núi. Hầu hết các doanh nghiệp thương mại dịch vụ trên địa bàn miền núi Bắc Trung Bộ có nguồn vốn kinh doanh nhỏ bé và vẫn chưa khai thác được hết tiềm năng, lợi thế của khu vực như Cói chẻ, xi măng, cao su,... của Thanh Hóa; Chè,

cam Vinh, đường kính, gạo tẻ, gỗ, thủ công mỹ nghệ,...của Nghệ An; Quặng, sắt thép,

</div>Trang 11<div class="page_container" data-page="11">

bánh kẹo,...của Hà Tĩnh; Phân bón, nhựa thơng, cao su,...tỉnh Quảng Bình; Hồ tiêu, cà

phê,..Quảng Trị; hàng dệt may, thủ công mỹ nghệ,...Thừa Thiên Huế. Trong khi đó hiện nay hàng hóa được bán trên các điểm bán không kể chợ ở khu vực này là các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu mà chủ yếu là các mặt hàng thuộc diện chinh sách. Một số mặt hàng có giá trị cao như tivi, xe máy chỉ bán tại các trung tâm huyện, thị xã. Các mặt hàng phân bón, hạt giống thường được bán ở các trung tâm cụm, xã, các thị tứ, thị trấn. Mặc khác do vận chuyển xa, khó tiêu thụ nên giá cả bán ở khu vực này cao hơn so với miền xuôi.

Các chính sách vẫn chưa khuyến khích phát triển một cách toàn diện về kết cấu hạ tầng thương mại của khu vực miền núi Bắc Trung Bộ. Thực tế chủ yếu ở khu vực miền núi Bắc Trung Bộ phần lớn vẫn là hệ thống các chợ dân sinh. Trong khi đó các loại hình cơ sở bán lẻ khác như siêu thị, trung tâm thương mại, chuỗi cửa hàng bán lẻ, cửa hàng chuyên doanh,... vẫn chưa nhiều và chưa đáp ứng được mục tiêu theo như Đề án về Quy hoạch phát triển thương mại của các tỉnh Bắc Trung Bộ. Chính sách phát triển thương mại biên giới với Lào cũng chưa phát huy hết hiệu quả và phù hợp trong những năm qua. Điều này thể hiện qua tình trạng bn lậu, buôn bán hàng giả, hàng cấm qua biên giới với Lào vẫn cịn khá nhiều. Q trình quản lý và phát triển cửa khẩu, chợ biên giới, cửa phụ, khu bảo thuế,...vẫn cịn gặp nhiều khó khăn.

Trước thực tế trên, cho thấy sự cần thiết đề xuất các cơ sở khoa học cho việc hồn thiện chính sách phát triển thương mại miền núi khu vực Bắc Trung Bộ. Chính vì

vậy, NCS đã quyết định lựa chọn “Chính sách phát triển thương mại miền núi khu

vực Bắc Trung Bộ” là có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.

2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án

2.1. Tổng quan nghiên cứu về phát triển thương mại miền núi

Qua một số khảo sát về cơ sở dữ liệu của các cơng trình có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến phát triển thương mại miền núi, có thể kể đến một số cơng trình có liên quan đến luận án như sau:

- Cuốn sách “Phát triển kinh tế vùng gò đồi Bắc miền Trung” do Đặng Ngọc

Dinh chủ biên, Nhà xuất bản chính trị quốc gia (1999)[38]. Cuốn sách đã đánh giá một cách tương đối toàn diện điều kiên kinh tế - xã hội vùng gò đồi các tỉnh từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên-Huế những năm trước 1997. Tác phẩm phân tích khá rõ điều kiện tự nhiên, các yêu tố văn hóa và điều kiện phát triển kinh tế trên vùng đất gò đồi bắc miền trung.

</div>