<span class="text_page_counter">Trang 1</span><div class="page_container" data-page="1">

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

<b><small>--- </small></b>

<b>LÊ VIỆT </b>

<b>NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG IFRS TẠI CÁC DOANH NGHIỆP </b>

<b>VIỆT NAM </b>

<b>LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ </b>

<i><b>Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2020 </b></i>

</div><span class="text_page_counter">Trang 2</span><div class="page_container" data-page="2">

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

<b><small>--- </small></b>

<b>LÊ VIỆT </b>

<b>NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG IFRS TẠI CÁC DOANH NGHIỆP </b>

<b>VIỆT NAM</b>

Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 934031

<b>LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ </b>

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS. MAI THỊ HOÀNG MINH

<i><b>Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2020 </b></i>

</div><span class="text_page_counter">Trang 3</span><div class="page_container" data-page="3">

<b>LỜI CAM ĐOAN </b>

Tôi cam đoan rằng luận án này do cá nhân tơi tự thực hiện sau q trình nghiên cứu, khảo sát và phân tích số liệu. Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận án này chưa từng được cơng bố bởi bất kì người nào khác.

Nghiên cứu sinh

<b>Lê Việt </b>

</div><span class="text_page_counter">Trang 4</span><div class="page_container" data-page="4">

1. Sự cần thiết của nghiên cứu ... 1

2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu ... 3

3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu ... 4

4. Phương pháp nghiên cứu ... 4

5. Đóng góp mới của luận án ... 6

6. Kết cấu của luận án ... 7

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU... 8

1.1 Những nghiên cứu ở nước ngồi: ... 8

1.1.1 Nhóm nghiên cứu nhân tố về môi trường kinh doanh ... 9

1.1.1.1 Các nhân tố ảnh hưởng ở phạm vi quốc tế ... 9

1.1.1.2 Các nhân tố ảnh hưởng ở phạm vi quốc gia ... 12

1.1.2 Nhóm nghiên cứu nhân tố hành vi ... 15

1.1.2.1 Những nghiên cứu vận dụng lý thuyết Đẳng cấu thể chế ... 15

1.1.2.2 Những nghiên cứu vận dụng lý thuyết hành vi dự định TPB hoặc nghiên cứu chung về nhận thức ... 18

1.1.3 Nhận xét các nghiên cứu ở nước ngoài ... 26

1.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam ... 28

1.2.1 Nghiên cứu về sự hòa hợp giữa VAS với IFRS ... 28

1.2.2 Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng IFRS ... 29

</div><span class="text_page_counter">Trang 5</span><div class="page_container" data-page="5">

1.2.3 Nhận xét về những nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng

IFRS tại Việt Nam ... 34

1.3 Khe hổng nghiên cứu ... 35

Kết luận chương 1 ... 38

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ... 39

2.1 Tổng quan về IFRS ... 39

2.1.1 Quá trình phát triển của IFRS ... 39

2.1.2 Tình hình áp dụng IFRS trên thế giới... 42

2.1.3 Tình hình thực tế áp dụng IFRS tại Việt Nam ... 46

2.1.3.1 Thực trạng áp dụng IFRS tại các doanh nghiệp trong nước ... 46

2.1.3.2 Thực trạng về hệ thống kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam ... 51

2.1.3.3 Đề án áp dụng chuẩn mực BCTC quốc tế vào Việt Nam ... 52

2.2 Những lý thuyết nền được vận dụng trong luận án ... 53

2.2.2.1 Đặc điểm cơ bản của lý thuyết Đẳng cấu thể chế ... 62

2.2.2.2 Vận dụng lý thuyết đẳng cấu thể chế vào nghiên cứu việc áp dụng IFRS ... 63

2.2.3 Mơ hình kết hợp lý thuyết hành vi dự định TPB và lý thuyết đẳng cấu thể chế... 65

2.3 Giả thuyết nghiên cứu ... 66

2.3.1 Tổng hợp các khái niệm nghiên cứu sử dụng trong luận án ... 66

2.3.2 Để xuất giả thuyết nghiên cứu ... 67

2.4 Mơ hình nghiên cứu lý thuyết dự kiến ... 71

</div><span class="text_page_counter">Trang 6</span><div class="page_container" data-page="6">

Kết luận chương 2 ... 72

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ... 73

3.1 Quy trình nghiên cứu ... 73

3.2 Xây dựng thang đo ... 76

3.3 Thiết kế nghiên cứu ... 79

3.3.1 Thiết kế nghiên cứu sơ bộ ... 79

3.3.1.1 Mục tiêu của nghiên cứu sơ bộ ... 79

3.3.1.2 Mẫu nghiên cứu sơ bộ ... 80

3.3.1.3 Thiết kế bảng câu hỏi ... 81

3.3.2 Thiết kế nghiên cứu định lượng chính thức ... 82

3.3.2.1 Mục tiêu ... 82

3.3.2.2 Mẫu nghiên cứu ... 83

3.3.2.3 Kỹ thuật xử lý dữ liệu ... 88

Kết luận chương 3 ... 90

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN ... 91

4.1 Kết quả nghiên cứu sơ bộ ... 91

4.1.1 Nghiên cứu định tính ... 91

4.1.2 Nghiên cứu định lượng sơ bộ ... 99

4.1.2.1 Mẫu nghiên cứu ... 99

4.1.2.2 Kỹ thuật phân tích trong nghiên cứu định lượng sơ bộ ... 101

4.1.2.3 Đánh giá giá trị hội tụ và độ tin cậy nhất quán nội tại của thang đo .... 102

4.1.2.4 Đánh giá giá trị phân biệt của thang đo ... 107

4.1.2.5 Tổng kết nghiên cứu sơ bộ ... 110

4.2 Kết quả nghiên cứu chính thức ... 112

4.2.1 Mẫu nghiên cứu ... 112

4.2.2 Các thủ tục nghiên cứu chính thức ... 115

4.2.3 Đánh giá thang đo... 116

4.2.3.1 Đánh giá độ tin cậy nhất quán nội tại ... 116

4.2.3.2 Đánh giá giá trị hội tụ ... 117

</div><span class="text_page_counter">Trang 7</span><div class="page_container" data-page="7">

4.2.3.3 Đánh giá giá trị phân biệt ... 118

4.2.4 Đánh giá mô hình cấu trúc ... 121

4.2.4.1 Đánh giá đa cộng tuyến... 121

4.2.4.2 Đánh giá hệ số xác định R<small>2</small> ... 122

4.3.4.3 Đánh giá hệ số tác động f<small>2</small> ... 122

4.2.4.4 Đánh giá sự phù hợp của các mối quan hệ ... 124

4.2.3.5 Đánh giá khả năng dự báo với hệ số Q<small>2</small> ... 129

4.2.4.6 Đánh giá hệ số q<small>2</small> ... 131

4.3 Tổng hợp kết quả và bàn luận ... 131

4.3.1 Tổng hợp kết quả ... 131

4.3.2 Bàn luận ... 135

4.3.2.1 Tác động của các biến Thái độ, Nhận thức về ảnh hưởng xã hội, và Nhận thức về sự kiểm soát đối với Việc áp dụng IFRS ... 135

4.3.2.2 Tác động của các biến trong phần mở rộng của mơ hình TPB gốc đối với các biến Thái độ, Nhận thức về ảnh hưởng xã hội, và Nhận thức về sự kiểm soát ... 135

4.3.3.3 Tác động của các thành phần mở rộng trong mơ hình nghiên cứu đối với Việc áp dụng IFRS ... 137

5.3 Hạn chế của luận án và đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo ... 147

DANH MỤC CƠNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .... 150

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ... 151

PHỤ LỤC ... 166

</div><span class="text_page_counter">Trang 8</span><div class="page_container" data-page="8">

<b>DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT </b>

CB-SEM Mơ hình cấu trúc tuyến tính dựa trên hiệp phương sai (Covariance-based Strutural Equation Modeling)

Standards Board)

IFRS Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (International Financial Reporting Standard)

PLS-SEM Mơ hình cấu trúc tuyến tính bình phương tối thiểu từng phần (Partial Least Square Strutural Equation Modeling)

kế toán Mỹ (United States Generally Accepted Accounting Principles)

Standards)

</div><span class="text_page_counter">Trang 9</span><div class="page_container" data-page="9">

<b>DANH MỤC BẢNG </b>

Bảng 1.1 Tổng hợp các nhân tố về môi trường kinh doanh tác động đến việc áp

dụng IFRS ... 14

Bảng 1.2: Tổng hợp các nhân tố về hành vi tác động đến việc áp dụng IFRS ... 24

Bảng 2. 1: Phân loại các quốc gia áp dụng IFRS theo khu vực ... 44

Bảng 2. 2: Phân loại các quốc gia áp dụng IRFS tại khu vực Đông Nam Á ... 45

Bảng 2. 3: Phân loại các quốc gia áp dụng IRFS cho doanh nghiệp nhỏ và vừa theo khu vực ... 46

Bảng 2. 4: Cập nhật của IFRS Foundation tình hình áp dụng IFRS tại Việt Nam ... 47

Bảng 2.5: Tổng hợp các khái niệm nghiên cứu được Việt hóa trong luận án ... 66

Bảng 2.6: Tổng hợp các giả thuyết đề xuất ... 70

Bảng 3. 1: Tổng hợp đặc điểm các khái niệm nghiên cứu trong luận án ... 76

Bảng 3. 2: Tổng hợp phương pháp của các nghiên cứu liên quan ... 83

Bảng 3. 3: Các phương pháp phân tích đa biến (Multivariate methods) ... 89

Bảng 4. 1: Tổng hợp thang đo sử dụng trong luận án ... 93

Bảng 4.2: Thống kê mô tả đối tượng tham gia khảo sát – định lượng sơ bộ ... 100

Bảng 4. 3: Bảng tính Cronbach's Alpha và Độ tin cậy tổng hợp lần 1 ... 103

Bảng 4. 4: Bảng tính Hệ số tải ngồi, Độ tin cậy của biến quan sát và Tổng phương sai trích lần 1 ... 104

Bảng 4. 5: Bảng tính Cronbach's Alpha, Độ tin cậy tổng hợp lần 2 ... 105

Bảng 4. 6: Bảng tính Hệ số tải ngồi, Độ tin cậy của biến quan sát và Tổng phương sai trích lần 2 ... 106

Bảng 4. 7: Bảng tính chỉ số HTMT ... 108

Bảng 4. 8: Bảng tính chí số Fornell-Larcker ... 109

Bảng 4. 9: Bảng tính hệ số tải chéo ... 109

</div><span class="text_page_counter">Trang 10</span><div class="page_container" data-page="10">

Bảng 4.10: Thống kê mô tả đối tượng tham gia khảo sát chính thức ... 113

Bảng 4.11: Giá trị (trung bình, nhỏ nhất, lớn nhất) và độ lệch chuẩn của các biến quan sát – Nghiên cứu chính thức ... 113

Bảng 4. 12: Bảng tính Cronbach's Alpha, Độ tin cậy tổng hợp– Nghiên cứu chính thức ... 116

Bảng 4. 13: Bảng tính Hệ số tải ngoài, Độ tin cậy của biến quan sát và Tổng phương sai trích– Nghiên cứu chính thức ... 117

Bảng 4. 14: Bảng tính chí số HTMT– Nghiên cứu chính thức ... 118

Bảng 4. 15: Bảng tính chí số Fornell-Larcker – Nghiên cứu chính thức ... 119

Bảng 4. 16: Bảng tính hệ số tải chéo – Nghiên cứu chính thức ... 119

Bảng 4. 17: Bảng tính hệ số phóng đại phương sai VIF ... 121

Bảng 4. 18: Bảng tính hệ số xác định R2 ... 122

Bảng 4. 19: Bảng tính hệ số tác động f2 lần 1 ... 122

Bảng 4. 20: Bảng tính hệ số tác động f2 lần 2 ... 123

Bảng 4. 21: Kết quả đánh giá các mối quan hệ với tác động trực tiếp lần 1 (mơ hình đo lường 1: bao gồm cả mối quan hệ HI-AD) ... 124

Bảng 4. 22: Kết quả đánh giá các mối quan hệ với tổng tác động (trực tiếp và gián tiếp) lần 1 (mơ hình đo lường 1: bao gồm cả mối quan hệ HI-AD) ... 125

Bảng 4. 23: Kết quả đánh giá các mối quan hệ với tác động trực tiếp lần 2 (mơ hình đo lường 2: không bao gồm mối quan hệ trực tiếp HI-AD) ... 125

Bảng 4. 24: Kết quả đánh giá các mối quan hệ với tổng tác động (trực tiếp và gián tiếp) lần 2 (mơ hình đo lường 2: không bao gồm mối quan hệ trực tiếp HI-AD) .. 126

Bảng 4. 25: Bảng tính hệ số Q<small>2</small> lần 1 (bao gồm mối quan hệ HI và AD) ... 129

Bảng 4. 26: Bảng tính hệ số Q<small>2</small> lần 2 (không bao gồm mối quan hệ HI và AD) .... 130

Bảng 4. 27: Bảng tính hệ số q<small>2</small> ... 131

Bảng 4. 28: Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết ... 132

</div><span class="text_page_counter">Trang 11</span><div class="page_container" data-page="11">

Hình 2.5: Mơ hình kết hợp các lý thuyết nền của Liu và cộng sự (2008) ... 65

Hình 2.6: Mơ hình nghiên cứu đề xuất của luận án ... 72

Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu của luận án ... 75

Hình 4.1: Mơ hình nghiên cứu chính thức ... 111

Hình 4.2: Các thủ tục phân tích định lượng của luận án ... 115

Hình 4.3: Mơ hình đo lường 1 (bao gồm mối quan hệ HI-AD) ... 128

Hình 4.4: Mơ hình đo lường 2 (khơng bao gồm mối quan hệ HI-AD) ... 129

Hình 4.5: Kết quả nghiên cứu chính thức của luận án ... 134

</div><span class="text_page_counter">Trang 12</span><div class="page_container" data-page="12">

<b>TÓM TẮT LUẬN ÁN </b>

Việc Bộ Tài chính ban hànhQuyết định 345/QĐ-BTC ngày 16/3/2020 về việc phê duyệt Đề án Áp dụng chuẩn mực BCTC tại Việt Nam đã cho thấy sự quyết tâm của Việt Nam trong lộ trình áp dụng IFRS.Chính vì vậy luận án lựa chọn hướng nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng IFRS tại Việt Nam với mong muốn có thể làm rõ vấn đề đang rất được chú trọng trong lĩnh vực kế toán tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Mục tiêu của luận án là xác định và đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đối với việc áp dụng IFRS tại các doanh nghiệp Việt Nam. Luận án kết hợp cả hai phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để xây dựng và kiểm định giả thuyết, trong đó phần mềm SmartPLS được sử dụng để kiểm định mô hình nghiên cứu chính thức. Kết quả nghiên cứu cho thấy các nhân tố hành vi tác động đến việc áp dụng IFRS gồm có: Thái độ, Nhận thức về áp lực xã hội, Nhận thức về sự kiểm sốt, và Nhận thức về tính hữu ích. Trong đó, nhân tố Thái độ chịu tác động bởi Nhận thức về tính hữu ích; trong khi nhân tố Nhận thức về áp lực xã hội chịu tác động của Áp lực chuyên môn, Áp lực mô phỏng, và Áp lực cưỡng chế; còn nhân tố Nhận thức về sự kiểm soát cũng chịu tác động bởi Nguồn lực và Điều kiện cần có. Về mặt lý luận, luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của các nhân tố đến việc áp dụng IFRS vào các doanh nghiệp Việt Nam thông qua việc kết hợp được hai lý thuyết nền cơ bản nhất về việc áp dụng IFRS là lý thuyết hành vi dự định của tác giả Ajzen (1991) và lý thuyết đẳng cấu thể chế của DiMaggio và Powell (1983). Về mặt thực tiễn, luận án đưa ra các hàm ý nhằm thúc đẩy quá trình áp dụng IFRS đối với các nhà hoạch định chính sách để có thể hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận IFRS một cách hiệu quả nhất. Kết quả nghiên cứu cũng có thể góp phần giúp cho các doanh nghiệp có góc nhìn tổng quan hơn về việc áp dụng IFRS, qua đó có sự chuẩn bị đầy đủ nhất cho việc áp dụng sắp tới.

<i><b>Từ khóa: áp dụng IFRS, nhân tố ảnh hưởng, thái độ, nhận thức về áp lực xã hội, nhận thức về sự kiểm soát </b></i>

</div><span class="text_page_counter">Trang 13</span><div class="page_container" data-page="13">

<b>ABSTRACT </b>

The Ministry of Finance's issuance of Decision 345/QD-BTC 2020 Scheme on application of international financial statements standards in Vietnam has showed Vietnam's determination in the IFRS application roadmap. Therefore, the purpose of this dissertation is to study influencing factors of IFRS adoption in Vietnam. The objective of this dissertation is to identify the influencing factors and measure the influence of these factors on the application of IFRS in Vietnamese enterprises. The dissertation will use both qualitative and quantitative research methods to formulate and test hypotheses, in which SmartPLS software is used to test the research model. Research results show that the behavioral factors affecting IFRS application include: Attitude, Perceived social pressure, Perceived behavioral control, and Perceived usefulness. In addition, Attitude is also affected by Perceived usefulness; Perceived social pressure is affected by Professional pressure, Mimetic pressure, and Coercive pressure; while Perceived behavioral control is affected by Perceived resources and Facilitating conditions. Theoretically, the dissertation combines the two most basic background theories of studying IFRS adoption: the theory of planned behavior of Ajzen (1991) and the theory of institutional isomorphism of DiMaggio and Powell (1983). In practice, the dissertation offers solutions to promote IFRS application process to policy makers in order to support Vietnamese enterprises in the IFRS application roadmap. The results can also help managers have the general view of IFRS adoption in their businesses, thereby providing the most thorough preparation for IFRS adoption.

<i>Keywords: IFRS adoption, influencing factors, attitude, perceived social pressure, perceived behavioral control </i>

</div><span class="text_page_counter">Trang 14</span><div class="page_container" data-page="14">

<b>PHẦN MỞ ĐẦU </b>

<b>1. Sự cần thiết của nghiên cứu </b>

Thống kê của IFRS Foundation trên website IFRS.org cho thấy tính đến tháng 4/2020 đã có 166 nước đã hoặc đang trên lộ trình áp dụng IFRS với tổng GDP chiếm đến 98.8% tổng GDP tồn cầu, trong đó châu lục có nhiều nước áp dụng IFRS nhất chính là Châu Âu với 44 nước (trong tổng số 44 quốc gia độc lập), tiếp theo lần lượt là Châu Phi (38 nước) và Châu Mỹ (37 nước), Châu Á và Châu Đại dương (34 nước) và Trung Đông (13 nước). Có thể thấy rằng trước xu thế chung là tồn cầu hóa, việc tìm ra một ngơn ngữ thống nhất trong kế tốn, cụ thể là thơng qua việc lập BCTC và trình bày thơng tin là hết sức cấp thiết. Mặc dù cịn có ý kiến trái chiều cũng như sự trì hỗn áp dụng IFRS tại một số quốc gia như Mỹ, Trung Quốc hay Ấn Độ, những tác động tích cực của IFRS là không thể phủ nhận và đã được minh chứng qua những nghiên cứu trong hai thập kỷ vừa qua về áp dụng IFRS tại từng quốc gia riêng biệt hoặc nghiên cứu theo nhóm quốc gia trên thế giới, chẳng hạn như:

• Áp dụng IFRS làm giảm quản trị lợi nhuận: Barth và cộng sự (2008) Christensen và cộng sự (2015);

• Áp dụng IFRS làm tăng giá trị thích hợp của thông tin: Bartov và cộng sự (2005), Horton và Serafeim (2010), Barth và cộng sự (2012);

• Áp dụng IFRS giúp cho việc ghi nhận lỗ đúng kỳ hơn: Barth và cộng sự (2008), Chen và cộng sự (2010), Sun và cộng sự (2011), Christensen và cộng sự (2015); • Áp dụng IFRS làm tăng tính so sánh của thơng tin: Joshi và cộng sự (2008); Li

(2010)

• Áp dụng IFRS làm tăng giá và tính thanh khoản của cổ phiếu: Daske và cộng sự (2008), Barth và cộng sự (2014); Barth và cộng sự (2018).

Không chỉ đem đến những lợi ích cho các nước lớn, IFRS cịn mang lại những cơ hội nhằm có thể nâng cao chất lượng thông tin trên BCTC cho các quốc gia đang phát triển. Chẳng hạn như nghiên cứu của Dante và cộng sự (2018) đã thu thập dữ liệu trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2016 của 2.458 công ty từ 13 quốc gia mới

</div>