cặp thoại chứa hành động thông báo hồi đáp trong giao tiếp của người nghệ tĩnh

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (620.88 KB, 15 trang )

<span class="text_page_counter">Trang 1</span><div class="page_container" data-page="1">

<b>TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH </b>

</div><span class="text_page_counter">Trang 2</span><div class="page_container" data-page="2">

<b>TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH </b>

<b>LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN </b>

<i><b>Người hướng dẫn khoa học: </b></i>

<b>1. GS. TS. ĐỖ THỊ KIM LIÊN </b>

<b>2. PGS. TS. HOÀNG TRỌNG CANH </b>

</div><span class="text_page_counter">Trang 3</span><div class="page_container" data-page="3">

Tôi xin cam đoan đây là cơng trình nghiên cứu của riêng tơi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ cơng trình nào khác.

</div><span class="text_page_counter">Trang 4</span><div class="page_container" data-page="4">

2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ... 2

3. Đối tượng nghiên cứu ... 3

4. Phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu ... 3

5. Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu... 4

6. Đóng góp của luận án ... 5

7. Cấu trúc của luận án ... 5

<b>CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI ... 6 </b>

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về hành động ngơn ngữ ... 6

1.1.1. Tình hình nghiên cứu ngồi nước ... 6

1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước ... 9

1.2. Cơ sở lí thuyết của đề tài ... 13

1.2.1. Lí thuyết hội thoại ... 13

1.2.2. Lí thuyết về hành động ngôn ngữ ... 19

1.2.3. Hành động ngôn ngữ thông báo ... 29

1.2.4. Khái quát về Nghệ Tĩnh và phương ngữ Nghệ Tĩnh ... 34

1.3. Tiểu kết chương 1 ... 38

<b>CHƯƠNG 2. CẤU TẠO CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP TRONG GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH ... 40 </b>

2.1. Cấu tạo của cặp thoại và tham thoại ... 40

2.1.1. Cấu tạo của cặp thoại ... 40

2.1.2. Cấu tạo của tham thoại ... 42

2.2. Thống kê và mô tả cấu tạo cặp thoại thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh ... 44

</div><span class="text_page_counter">Trang 5</span><div class="page_container" data-page="5">

2.2.1. Cấu tạo của tham thoại trao chứa hành động thông báo ... 44

2.2.2. Cấu tạo của tham thoại hồi đáp cho tham thoại trao chứa hành động thông báo ... 62

2.3. Tiểu kết chương 2 ... 73

<b>CHƯƠNG 3. NGỮ NGHĨA CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP TRONG GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH ... 75 </b>

3.1. Khái niệm ngữ nghĩa trong ngôn ngữ ... 75

3.1.1. Ý kiến của các tác giả đi trước... 75

3.1.2. Phân biệt nghĩa, ý nghĩa, ngữ nghĩa ... 78

3.2. Các nhân tố chi phối ngữ nghĩa của cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh ... 80

3.2.1. Quan hệ liên cá nhân ... 81

3.2.2. Trạng thái tâm lí tích cực hoặc tiêu cực của người thông báo và người nhận thông báo ... 92

3.2.3. Ngữ cảnh ... 93

3.3. Thống kê, mô tả ngữ nghĩa của cặp thoại chứa hành động ngôn ngữ thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh ... 95

3.3.1. Thống kê định lượng các tiểu nhóm ngữ nghĩa của tham thoại trao thông báo và tham thoại hồi đáp ... 95

3.3.2. Mơ tả các tiểu nhóm ngữ nghĩa của cặp tương tác trao - đáp chứa hành động thông báo - hồi đáp ... 99

3.4. Tiểu kết chương 3 ... 113

<b>CHƯƠNG 4. MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA NGÔN TỪ CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH QUA CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP ...115 </b>

4.1. Khái qt về văn hóa và ngơn ngữ ... 115

4.1.1. Khái niệm văn hóa ... 115

4.1.2. Quan hệ giữa ngơn ngữ với tư duy, văn hóa ... 117

4.2. Những nét đặc trưng văn hóa của người Nghệ Tĩnh qua cặp thoại thông báo - hồi đáp ... 119

</div><span class="text_page_counter">Trang 6</span><div class="page_container" data-page="6">

4.2.1. Người Nghệ Tĩnh ưa cách nói trực tiếp, đi thẳng vào vấn đề ... 119

4.2.2. Người Nghệ Tĩnh ưa cách nói gần gũi, xích gần quan hệ ... 123

4.2.3. Người Nghệ Tĩnh ưa cách nói bộc lộ tình cảm, gây sự chú ý tới người nghe ... 134

4.2.4. Người Nghệ Tĩnh thường sử dụng các từ ngữ còn lưu giữ sắc thái địa phương cổ ... 141

4.3. Tiểu kết chương 4 ... 144

<b>DANH MỤC CÁC CƠNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ ...149 </b>

</div><span class="text_page_counter">Trang 7</span><div class="page_container" data-page="7">

<i>(nằm ngồi người nói và người nghe) </i>

<b>V </b> : <b>Thành phần biểu thị nội dung thông báo </b>

</div><span class="text_page_counter">Trang 8</span><div class="page_container" data-page="8">

<b> DANH MỤC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ </b>

Trang Bảng 2.1. Thống kê số lượng các dạng tham thoại chứa hành động thông báo

trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh ... 45 Bảng 2.2. Thống kê số lượng các dạng tham thoại có thành phần phụ đi kèm

biểu thức ngữ vi thông báo ... 54 Bảng 2.3. Dạng tham thoại hồi đáp trong cặp thoại chứa tham thoại dẫn nhập

thông báo ... 63 Bảng 2.4. Dạng tham thoại hồi đáp trong quan hệ tương tác với tham thoại trao

chưa hành động thông báo ... 63 Bảng 2.5. Các dạng tham thoại hồi đáp nhiều hành động trong quan hệ tương

tác với tham thoại trao thông báo ... 68 Bảng 3.1. Thống kê các mối quan hệ thân cận giữa vai thông báo và vai nhận

thông báo ... 82 Bảng 3.2. Thống kê số lượng hành động thông báo của nam và nữ trong giao

tiếp của người Nghệ Tĩnh ... 86 Bảng 3.3. Thống kê số lượng hành động thông báo xét theo quan hệ vị thế trong

giao tiếp của người Nghệ Tĩnh ... 89 Bảng 3.4. Các nhóm ngữ nghĩa của tham thoại trao chứa hành động thông báo ... 96 Bảng 3.5. Các tiểu nhóm ngữ nghĩa của tham thoại đáp ... 97 Bảng 3.6. Những thơng tin hành chính công vụ xuất hiện trong cặp thoại thông

báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh ... 105 Bảng 3.7. Những thơng tin hành chính cơng vụ liên quan đến tập thể ... 105 Bảng 3.8. Những thông tin về đời sống thường nhật xuất hiện trong cặp thoại

thông báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh ... 110 Bảng 4.1. Tiểu từ tình thái thuộc phương ngữ ... 131

</div><span class="text_page_counter">Trang 9</span><div class="page_container" data-page="9">

Nghiên cứu ngôn ngữ trong hoạt động hành chức là xu hướng chủ đạo của ngôn ngữ học hiện đại. Chúng tôi chọn đối tượng nghiên cứu cặp thoại chứa hành động thơng báo - hồi đáp là vì những lí do sau:

1.1. Cặp thoại là “đơn vị có cấu trúc quan trọng bậc nhất trong tổng thể hệ thống cấu trúc hội thoại” [86, 1], có khả năng biểu hiện đầy đủ và tập trung các đặc trưng cơ bản của quan hệ tương tác. Do đó, lựa chọn đối tượng nghiên cứu là hành động thông báo và hồi đáp trong sự tương tác ở các cặp thoại đối ứng là một hướng nghiên cứu có ý nghĩa khoa học. Và những kết luận có hệ thống rút ra từ đó sẽ có sức thuyết phục hơn so với khảo sát từng hành động độc lập trong chuỗi lời nói.

1.2. Cặp hành động thông báo - hồi đáp là một trong những cặp hành động lời nói phổ biến trên thế giới và cả trong tiếng Việt. Theo J. R. Searle (1976), hành động thông báo nằm trong tiểu nhóm hành động lời nói tái hiện, có đích ngơn trung là miêu tả lại sự tình đang được nói đến. Như vậy, mục đích của người nói khi tạo ra các phát ngôn thông báo là cung cấp cho người nghe một thông tin nhất định mà người nói biết để người nghe cũng nắm được thông tin này và từ đó nhận được sự hồi đáp từ phía người nghe đối với các phát ngơn thơng báo đó. Tuỳ vào hoàn cảnh giao tiếp, vai giao tiếp, nội dung giao tiếp, mục đích giao tiếp cũng như văn hoá ứng xử mà cặp thoại chứa hành động ngơn ngữ thơng báo - hồi đáp cũng có nhiều cách thức khác nhau, với những biểu hiện hết sức phong phú. Do đó, việc nghiên cứu bản chất của hành động thông báo - hồi đáp; các phương tiện thể hiện chúng; ngữ nghĩa và tác nhân quyết định hiệu quả của hành động thông báo - hồi đáp… là những vấn đề có quan hệ chặt chẽ và hết sức cần thiết. Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có cơng trình nào nghiên cứu những vấn đề nói trên về cặp thoại thông báo - hồi đáp một cách hệ thống và toàn diện.

1.3. Trong thực tế đời sống, người dân ở ba miền Bắc, Trung, Nam khi giao tiếp với nhau, khơng phải ai cũng dùng tiếng Việt tồn dân như một thứ ngơn ngữ văn hóa chung, mà có hiện tượng người dân ở mỗi vùng nói thứ ngôn ngữ mang màu sắc địa phương của vùng đó. Chính cách thức giao tiếp của con người góp phần tạo nên bản sắc văn hóa vùng miền và đồng thời, văn hóa vùng miền lại chi phối sâu sắc tới cách

</div><span class="text_page_counter">Trang 10</span><div class="page_container" data-page="10">

thức giao tiếp của con người trong từng trường hợp cụ thể. Cũng là hành động thông báo - hồi đáp, nhưng người ở vùng phương ngữ Nghệ Tĩnh có cách thức thực hiện khơng hồn tồn giống với người ở các vùng phương ngữ Nam Bộ, Bắc Bộ. Vì vậy, qua cách hiện thực hoá hành động thông báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh (cách thức thể hiện, phương tiện thể hiện, ngữ nghĩa), chúng ta sẽ nhận thấy những nét đặc trưng văn hóa riêng Nghệ Tĩnh.

1.4. Trong bức tranh Việt ngữ, phương ngữ Nghệ Tĩnh có một vị trí riêng, màu sắc riêng khơng thể lẫn lộn. Điều này được thể hiện qua các yếu tố ngữ âm, hệ thống từ vựng, cú pháp, cách thức nói năng, văn hóa ứng xử trong giao tiếp. Đã có nhiều cơng trình nghiên cứu các bình diện của phương ngữ Nghệ Tĩnh rất có giá trị, có đóng góp thiết thực, và nhờ vậy, bản sắc văn hóa của con người xứ Nghệ ngày càng được nhận thức rõ nét hơn. Vì vậy, đặt vấn đề nghiên cứu cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh, chúng tôi không chỉ nhằm làm sáng tỏ cách thức thể hiện, các phương tiện thể hiện chúng; ngữ nghĩa và tác nhân quyết định hiệu quả của hành động thơng báo - hồi đáp trên bình diện dụng học, mà còn làm sáng tỏ những nét văn hóa trong giao tiếp của con người ở vùng đất này.

<b>Chính những lí do trên thơi thúc chúng tôi chọn đề tài để đi sâu nghiên cứu là </b>

<i><b>“Cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh”. </b></i>

<b>2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu </b>

<i><b>2.1. Mục đích nghiên cứu </b></i>

- Làm sáng tỏ một số đặc điểm của cặp thoại thông báo hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh trên phương diện cấu tạo và ngữ nghĩa.

- Đồng thời hướng đến việc chỉ ra một số đặc trưng văn hóa ứng xử của người Nghệ Tĩnh khi hiện thực hoá cặp thoại này. Từ đó, định hướng việc sử dụng hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp một cách có cơ sở lý thuyết và thực tiễn.

<i><b>2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu </b></i>

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án thực hiện các nhiệm vụ:

- Điểm lại lịch sử vấn đề, hệ thống hoá những vấn đề lí thuyết có liên quan đến đề tài, đó là những vấn đề lí luận làm cơ sở phù hợp cho việc đi sâu phân tích các chương chính 2, 3, 4.

- Phân tích, miêu tả để chỉ ra cấu tạo, ngữ nghĩa của cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh.

</div><span class="text_page_counter">Trang 11</span><div class="page_container" data-page="11">

- Rút ra những đặc trưng văn hóa - ngơn ngữ của người Nghệ Tĩnh qua cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh.

<b>3. Đối tượng nghiên cứu </b>

Đối tượng nghiên cứu của luận án là cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh mà chúng tôi thống kê được.

<b>4. Phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu </b>

<i><b>4.1. Phạm vi nghiên cứu </b></i>

- Hành động thông báo có thể được thực hiện trực tiếp hoặc gián tiếp. Theo khảo sát của chúng tôi, hành động thông báo trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh chủ yếu được thực hiện trực tiếp, ít xuất hiện hình thức gián tiếp. Do đó, luận án chỉ tập trung xem xét cách thực hiện hành động thông báo trực tiếp tức hành động thông báo có những dấu hiệu tường minh.

- Nội hàm khái niệm thơng báo rất rộng, có thể do nhiều động từ ngữ vi biểu thị. Những động từ ngữ vi được sử dụng phổ biến nhất để thực hiện hành động thông báo

<i>là: thông báo, thông cáo, thông tin, báo... Nhưng trong luận án này, hành động thông </i>

báo được chúng tôi xem xét với tư cách là một hành động ngơn trung giúp người nói thực hiện được ý đồ, ý định cung cấp thông tin tới người nghe và hành động thông báo do động từ “thông báo” gọi tên. Những sự tình do động từ “thông báo” biểu thị là những sự tình chưa xảy ra nhưng chắc chắn sẽ xảy ra trong tương lai gần.

- Luận án chỉ xem xét cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh trên hai phương diện cấu tạo và ngữ nghĩa. Từ đó, chúng tơi hướng đến chỉ ra một số đặc trưng văn hoá - ngôn ngữ của người Nghệ Tĩnh khi hiện thực hoá cặp thoại này. Vấn đề so sánh, đối chiếu kết quả nghiên cứu cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh với cặp thoại này khi được thực hiện ở các vùng miền khác cần được thực hiện bằng một cơng trình khác có quy mơ lớn hơn.

<i><b>4.2. Nguồn ngữ liệu </b></i>

- Luận án sử dụng 1210 cặp thoại tương ứng với 2420 lời thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp. Địa điểm mà chúng tôi tiến hành khảo sát, thu thập ngữ liệu là hai địa bàn Nghệ An và Hà Tĩnh. Tuy nhiên, chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát tư liệu ở ba vùng: thành phố, nông thôn và miền biển. Cụ thể, ở Nghệ An, chúng tôi khảo sát 8 huyện: Hưng Nguyên, Nam Đàn, Thanh Chương, Nghi Lộc, Cửa Lò, Diễn Châu, Quỳnh Lưu và thành

</div><span class="text_page_counter">Trang 12</span><div class="page_container" data-page="12">

phố Vinh; ở Hà Tĩnh, chúng tôi khảo sát 8 huyện: Nghi Xuân, Thị xã Hồng Lĩnh, Đức Thọ, Can Lộc, Lộc Hà, Thạch Hà, Cẩm Xuyên và Thành phố Hà Tĩnh.

- Cách thu thập ngữ liệu: Bằng cách ghi âm, ghi chép trực tiếp trong suốt thời

<b>gian thực hiện đề tài, chúng tôi thu được 1210 cặp thoại tương ứng với 2420 lời thoại </b>

chứa hành động thông báo - hồi đáp. Sau đó, tất cả các cặp thoại được chuyển thành văn bản Word. Trong từng chương của luận án, tuỳ theo từng trường hợp cụ thể mà chúng tôi lựa chọn ngữ liệu phù hợp với những vấn đề liên quan.

<b>5. Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu </b>

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng đồng thời các phương pháp, thủ pháp nghiên cứu sau:

<i><b>5.1. Phương pháp nghiên cứu </b></i>

<i>a. Phương pháp điều tra điền dã </i>

Chúng tôi tiến hành thu thập ngữ liệu bằng hai cách: ghi âm và ghi chép trực tiếp các cuộc thoại trong cuộc sống hàng ngày của những đối tượng được khoanh vùng nghiên cứu là người Nghệ Tĩnh; phân biệt đối tượng theo những tiêu chí sau:

a. Giới tính: nam - nữ

b Quan hệ: gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm, người mua kẻ bán… c. Độ tuổi: từ 17, 18 tuổi trở lên.

d. Hồn cảnh phát ngơn: các cuộc giao tiếp tự nhiên diễn ra trong gia đình và ngồi xã hội.

đ. Nội dung phát ngôn: là những nội dung diễn ra trong cuộc sống như tình cảm gia đình, bạn bè, cơng việc…

<i>b. Phương pháp miêu tả </i>

Phương pháp này được vận dụng để miêu tả từ ngữ liệu đã thống kê được, sau đó phân tích cấu trúc, cách thức, sự tương tác của các cặp thoại có hành động thơng báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh, đồng thời tổng hợp lại q trình nghiên cứu để từ đó đưa ra những kết luận mang giá trị thực tiễn phù hợp với mục đích nghiên cứu của luận án.

<i>c. Phương pháp phân tích diễn ngơn </i>

Phương pháp này được chúng tơi ln gắn việc phân tích những tham thoại cụ thể với những nhân tố liên quan như: không gian, thời gian, nhân vật giao tiếp đặt trong các tình huống, ngữ cảnh khác nhau, từ đó nhận ra đúng nội dung ngữ nghĩa mà vai giao

</div><span class="text_page_counter">Trang 13</span><div class="page_container" data-page="13">

tiếp hướng tới, qua đó rút ra vai trị của hành động thơng báo - hồi đáp trong hành chức. Bên cạnh các phương pháp nêu trên, trong luận án chúng tơi cịn sử dụng một số thủ pháp sau:

<i><b>5.2. Thủ pháp nghiên cứu </b></i>

<i>a. Thủ pháp thống kê, phân loại </i>

Thủ pháp này được sử dụng để thống kê các dạng cấu tạo, ngữ nghĩa của cặp thoại thơng báo - hồi đáp, sau đó phân loại thành các nhóm nhỏ phục vụ cho từng mục đích nghiên cứu cụ thể.

Chúng tơi sử dụng thủ pháp này để cụ thể hố các mơ hình cấu tạo của tham

<b>thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh. </b>

Khác với những tác giả khác chỉ nghiên cứu về hành động thông báo được sử dụng độc lập, do một vai giao tiếp - vai trao - sử dụng, còn với đề tài của chúng tơi, có thể xem đây là cơng trình đầu tiên đi sâu nghiên cứu cặp tham thoại chứa hành động thông báo trao - hồi đáp do hai vai (cả vai trao và vai đáp riêng) sử dụng gắn với ngữ cảnh, đặt trong quan hệ tương tác khi giao tiếp của người Nghệ Tĩnh trên tư liệu điều tra điền dã.

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, nội dung Luận án được triển khai thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài

Chương 2: Cấu tạo cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh

Chương 3: Ngữ nghĩa cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh

Chương 4: Một số đặc trưng văn hố ngơn từ của người Nghệ Tĩnh qua cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp

</div>