ĐẤT NƯỚC
-Trích trường ca "Mặt đường khát vọng" của Nguyễn Khoa ĐiềmA. MỞ BÀI CHUNG
 
Nhà phê bình văn học Hồi Thanh từng nhận định “Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại
mà nó ra đời”. Những kiệt tác văn học ra đời khơng chỉ mang trong mình ý nghĩa văn chương mà cịn
mang cả tầm vóc lịch sử. Ai đó cũng khẳng định: “Nếu mỗi người không thuộc về một đất nước, một
q hương thì giống như con chim khơng có tổ, cái cây khơng có rễ...”. Rồi có một lúc nào đó ta
cũng sẽ tự hỏi lịng: “Có mối tình nào nặng sâu hơn là mối tình Tổ quốc?” Tình yêu quê hương đất
nước, yêu lịch sử, lẽ cống hiến và gắn bó cuộc đời mình với đất nước, nhân dân đã khiến biết bao hồn
thơ cất cánh. Cũng vì những tình cảm lớn lao ấy mà cuối năm 1971, trường ca “Mặt đường khát vọng”
của Nguyễn Khoa Điềm ra đời. Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu thuộc thế hệ
các nhà thơ trẻ trưởng thành trong những năm kháng chiến chống Mĩ. Thơ ông giàu chất suy tư, xúc
cảm dồn nén và hấp dẫn bạn đọc bởi sự kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của người trí
thức về đất nước, con người Việt Nam, đặc biệt khi hướng về nhân dân, đất nước anh hùng. Đoạn trích
"Đất nước" nằm ở phần đầu chương V của bản trường ca "Mặt đường khát vọng" của Nguyễn Khoa
Điềm được xem là một trong những đoạn thơ hay về đề tài đất nước trong thơ ca Việt Nam hiện đại.
B. PHÂN TÍCH ĐOẠN THƠ

Đoạn số 1:
Cảm nhận về đoạn thơ sau trong đoạn trích “Đất nước”, trích trường ca “Mặt đường khát
vọng” của Nguyễn Khoa Điềm:
Khi ta lớn …………….
Đất Nước có từ ngày đó...
II. THÂN BÀI
1. Khái qt
1.1. Hồn cảnh và mục đích sáng tác
Trường ca “ Mặt đường khát vọng” viết năm 1971 tại chiến khu Trị- Thiên, giữa khơng khí sục
sơi chống Mĩ của cả dân tộc và được in lần đầu năm 1974. Bản trường ca viết về sự thức tỉnh của tuổi
trẻ đô thị vùng tạm chiếm miền Nam về non sông đất nước, giúp họ thấy được vai trị, sứ mệnh của thế
hệ mình, từ đó xuống đường đấu tranh hoà nhịp với cuộc kháng chiến chống Mỹ của tồn dân tộc.
1.2. Nội dung đoạn trích “Đất nước"

Đất Nước là nguồn cảm hứng bất tận của thơ ca và nghệ thuật. Mỗi nhà thơ đều có những cảm
nhận rất riêng về đất nước nên hình ảnh đất nước, Tổ quốc hiện lên văn học thật muôn màu muôn vẻ.
Các nhà thơ cùng thời với Nguyễn Khoa Điềm thường thể hiện vẻ đẹp đất nước bằng những hình ảnh
hồnh tráng, kỳ vĩ, mỹ lệ hay gắn đất nước với một thời điểm lịch sử cụ thể. Điển hình như Nguyễn
Đình Thi đã viết về đất nước bằng những hình ảnh kì vĩ, mĩ lệ:
Việt Nam đất nước ta ơi
Mênh mơng biển lúa đâu trời đẹp hơn
Cánh cị bay lả rập rờn
Mây mờ che đỉnh Trường Sơn sớm chiều
(Việt Nam quê hương ta - Nguyễn Đình Thi)

1


Hồng Cầm gắn hình ảnh đất nước với cuộc kháng chiến chống Pháp:
Sơng Đuống trơi đi
Một dịng lấp lánh
Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kì
(Bên kia Sơng Đuống - Hoàng Cầm)
Nguyễn Khoa Điềm khi viết về đất nước đã thể hiện những cảm nhận rất mới mẻ, sâu sắc. Nhà
thơ đã chọn điểm nhìn gần gũi, quen thuộc; giọng điệu thủ thỉ tâm tình như lối trị chuyện thân mật;
hình ảnh và ngơn từ giản dị mang đậm màu sắc dân gian và viết về đất nước trong một không gian và
thời gian rộng. Từ chỗ cảm nhận đất nước ở ba chiều là chiều dài về lịch sử, chiều rộng về địa lí và
chiều sâu về văn hóa phong tục nhà thơ đi đến khẳng định tư tưởng có tính then chốt: Tư tưởng "Đất
Nước của Nhân dân".
1.3. Bố cục Đoạn trích gồm hai phần:
- 42 câu đầu: Cảm nhận về đất nước trong tính tồn vẹn ở các phương diện nhiều mặt: địa lý,
lịch sử, văn hoá, tâm hồn và lối sống.Từ đó nhà thơ khơi gợi ý thức trách nhiệm của mỗi người với đất
nước.
- 46 dòng cuối: Tư tưởng Đất Nước của nhân dân.

2. Phân tích đoạn thơ
2.1. Giới thiệu đoạn thơ
Đoạn thơ gồm 9 câu thơ đầu này là những cảm nhận ban đầu của nhà thơ về Đất nước và để trả
lời cho các câu hỏi: Đất nước có tự bao giờ? Đất nước tồn tại ở đâu? và quá trình lớn lên của đất nước
như thế nào?
2.2. Hai câu thơ đầu: Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi.
Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể.
Cội nguồn thiêng liêng của Đất nước (Đất nước có tự bao giờ)
Trong hai câu thơ đầu của đoạn thơ, tác giả đi tìm sự lý giải về sự sinh thành của đất nước để trả
lời cho câu hỏi "Đất nước có từ bao giờ?". Với cách mở đầu rất tự nhiên, nhà thơ khẳng định đất nước
đã có từ trước khi ta sinh ra, khi ta lớn lên và biết nhận thức về thế giới quanh mình thì đất nước “đã có
rồi”. Khơng thể trả lời chính xác rằng đất nước có tự bao giờ, Nguyễn Khoa Điềm đã mượn cách mở
đầu của truyện cổ tích "ngày xửa, ngày xưa" để nói về cội nguồn của đất nước. Vận dụng ngôn từ một
cách độc đáo, sáng tạo, nhà thơ khơng chỉ cho thấy đất nước chắc chắn đã có từ cái thuở xa lắc xa lơ
nào đó, từ rất lâu đời mà cịn gợi ra một khơng gian cổ tích, thần thoại, khiến cội nguồn đất nước trở
nên thiêng liêng, kì diệu. Đất nước mình là đất nước của một nền văn học dân gian đặc sắc với biết bao
câu chuyện cổ tích, thần thoại, truyền thuyết. Chính những câu chuyện cổ và những bài hát ru thuở ta
còn nằm nôi là nguồn sữa ngọt lành chăm bẵm tâm hồn cho ta để lớn lên ta biết yêu đất nước con
người. Về ý nghĩa của truyện cổ với đời sống tinh thần con người, nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ đã xúc
động mà viết nên:
Tôi yêu truyện cổ nước tôi
Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa
Thương người rồi mới thương ta
Yêu nhau dù mấy cách xa cũng gần
(Truyện cổ nước mình)

2


Năm chữ “Đất Nước đã có rồi” và bốn chữ "ngày xửa, ngày xưa" vang lên đầy tự hào góp phần

khẳng định sự trường tồn của đất nước qua mấy ngàn năm lịch sử:
Từ thuở mang gươm đi mở cõi
Nghìn năm thương nhớ đất Thăng Long
(Huỳnh Văn Nghệ)
2.3. Bảy câu thơ:
Đất nước bắt đầu với miếng trầu bà ăn
... Đất nước có từ ngày đó
Đất nước rất gần gũi thân thiết với mỗi con người (Đất nước tồn tại ở đâu?)
Khi nói về đất nước người ta cũng thường đặt ra các câu hỏi như "Đất nước là gì?" và "Đất nước
tồn tại ở đâu?" và rồi thường tự cho rằng đất nước là cái gì đó cao siêu, trừu tượng khó định nghĩa và
khó nắm bắt. Nhưng ở đoạn thơ này Nguyễn Khoa Điềm đã cho chúng ta thấy đất nước thiêng liêng, kì
diệu nhưng khơng ở đâu xa, trái lại gần gũi, thân thiết đến bất ngờ.
* Đất nước là những người thân yêu nhất: Đất nước không ở đâu xa mà là những người thân
yêu nhất như bà, cha và mẹ. Là hình ảnh người bà với "miếng trầu bà ăn", là hình ảnh người mẹ với
"câu chuyện mẹ kể" và "tóc mẹ thì bới sau đầu", là cả cha và mẹ trong câu thơ "Cha mẹ thương nhau
bằng gừng cay muối mặn". Không phải ngẫu nhiên khi viết về đất nước nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm lại
ba lần nhắc đến hình ảnh người mẹ và nhiều nhà thơ khác cũng thường so sánh hình ảnh đất nước, tổ
quốc với hình ảnh người mẹ. Hình ảnh tổ quốc trở thành mĩ từ thật đẹp trong thơ Chế Lan Viên khiến
tác giả cho rằng mình đã đi nhưng cần vượt nữa để được gặp lại bà mẹ tổ quốc: "Cho con về gặp lại Mẹ
yêu thương". Nhà thơ Tố Hữu lại liên tưởng đất nước giống như hình ảnh bà mẹ gánh gồng, tảo tần:
Việt Nam, Ôi tổ quốc thương yêu!
Trong khổ đau, người đẹp hơn nhiều,
Như bà mẹ sớm chiều gánh nặng,
Nhẫn nại nuôi con, suốt đời im lặng".
(Chào xuân 67 - Tố Hữu)
* Đất nước là những gì bình thường, bình dị nhất xung quanh cuộc sống của mỗi con người:
Đất nước không cao siêu trừu tượng mà có thể đơn giản là câu chuyện mẹ kể, miếng trầu bà ăn, có
trong những phong tục tập quán, trong cái kèo cái cột, thậm chí có trong những thứ nhỏ bé như hạt
gạo...
- Đất nước gắn với những phong tục, tập quán từ bao đời của người Việt Nam như tục ăn trầu,

tục bới tóc sau đầu:
+ Tục ăn trầu: Hình ảnh miếng trầu từ xưa đến nay rất quen thuộc với bao nhiêu thế hệ người
Việt Nam. Người Việt Nam có câu "Miếng trầu là đầu câu chuyện". Miếng trầu không chỉ xuất hiện
trong các dịp ăn hỏi, cưới xin, hội hè, ma chay... mà còn được dùng mời khách đến nhà để tỏ lịng hiếu
khách. Hình ảnh “miếng trầu” cũng là một hình tượng nghệ thuật giàu tính thẩm mỹ từng xuất hiện
trong các câu chuyện cổ tích, trong ca dao, thơ ca...
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi
Này của Xuân Hương đã quệt rồi
(Mời trầu - Hồ Xuân Hương)
Miếng trầu trở thành hiện thân của tình yêu thương, lòng thủy chung, son sắc trong tâm hồn dân
tộc. Đất Nước có trong “miếng trầu bây giờ bà ăn” gợi nhắc phong tục ăn trầu của người Việt, gợi nhớ
về câu truyện cổ tích “Sự tích trầu cau” được xem là xưa nhất trong những câu truyện cổ. Như vậy,

3


trong miếng trầu dung dị ấy là mấy ngàn năm văn hóa, văn hiến của đất nước. Từ phong tục ăn trầu,
người Việt cịn có tục nhuộm răng đen:
Những cơ hàng xén răng đen
Cười như mùa thu tỏa nắng
(Hoàng Cầm)
+ Tục bới tóc sau đầu: Câu thơ "Tóc mẹ thì bới sau đầu" không chỉ gợi tả một nét đẹp thuần
phong mỹ tục lâu đời của người Việt mà còn làm hiện lên hình ảnh người mẹ với búi tóc sau gáy, làm
nổi bật vẻ đẹp dịu dàng, đôn hậu của người phụ nữ Việt Nam.
- Đất nước cịn có trong đạo lí ân nghĩa thủy chung đã trở thành truyền thống ngàn đời của dân
tộc, có trong tình nghĩa sâu nặng của cha và mẹ: "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn". Có
lẽ câu thơ về tình nghĩa sâu nặng ấy được gợi ý từ một câu ca dao đẹp:
“Tay bưng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”
Thành ngữ “gừng cay muối mặn” được vận dụng một cách đặc sắc, nhẹ nhàng mà thấm đượm

biết bao ân tình. Nó gợi lên được ân nghĩa thủy chung ở đời: gừng càng già càng cay, muối càng lâu
năm càng mặn, con người sống với nhau lâu năm thì tình nghĩa càng son sắc, mặn nồng.
2.4. Hai câu thơ: Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc
và: Hạt gạo phải một nắng hai sương xay giã, giần, sàng
Đất nước lớn lên, trưởng thành
- Khơng dừng lại ở ở việc tìm về cội nguồn, sự tồn tại mà nhà thơ còn nỗ lực hình dung quá
trình lớn lên, trưởng thành của đất nước. Phải chăng, khởi thủy và quá trình lớn lên của Đất nước là văn
hóa được kết tinh từ tâm hồn và tính cách anh hùng của con người Việt Nam. Để nói hết được những
điều đó, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã nhắc đến hình ảnh cây tre, vốn từ lâu đã trở nên quen thuộc
trong tâm thế của mỗi người Việt Nam:
"Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín"
(Cây tre Việt Nam - Thép Mới)
Hình ảnh cây tre đã đi vào truyền thuyết Thánh Gióng với người anh hùng nhổ tre đánh giặc.
Hai chữ “lớn lên” gợi liên tưởng đến hình ảnh chú bé làng Ngà mới lên ba vươn vai thành một tráng sĩ
oai phong lẫm liệt khi Đất Nước bị giặc Ân xâm lược. Cây tre vì thế đã trở thành biểu tượng cho sức
mạnh tinh thần dân tộc quật cường đánh giặc cứu nước và giữ nước. Cây tre còn trở thành biểu tượng
cho những phẩm chất tốt đẹp của người Việt Nam thật thà chất phác, cần cù, chăm chỉ, đơn hậu thuỷ
chung, u chuộng hồ bình... Bởi vì:
Nịi tre đâu chịu mọc cong
Chưa lên đã nhọn như chông lạ thường
(Tre Việt Nam - Nguyễn Duy)
=> Câu thơ "Đất nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc" như vậy đã thể hiện
quá trình lớn lên của đất nước. Đất nước lớn dần lên trong sự nghiệp đấu tranh và bảo vệ bờ cõi, trong
những cuộc trường chinh không ngừng nghỉ của cha ông trong suốt mấy ngàn năm lịch sử.
- Đất nước còn bắt đầu và lớn mạnh dần lên trong quá trình lao động lam lũ, vất vả để làm ra hạt
lúa, hạt gạo, làm ra những giá trị vật chất cho đất nước thể hiện rõ qua câu thơ "Hạt gạo phải một nắng
hai sương xay, giã, giần, sàng". Thành ngữ "Một nắng, hai sương" đã cho thấy đất nước lớn lên trong

4



nhọc nhằn, lam lũ. Các động từ “Xay - giã - giần - sàng” là những hoạt động trong quy trình sản xuất ra
hạt gạo. Để làm ra hạt gạo ta ăn hằng ngày, người nông dân phải trải qua bao nắng sương vất vả gieo
cấy, xay giã, giần sàng. Thấm vào trong hạt gạo bé nhỏ ấy là mồ hôi vị mặn nhọc nhằn của người nông
dân. Bởi vậy, ăn hạt gạo dẻo thơm ta phải nhớ công ơn người đã làm ra nó:
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay mn phần.
(Ca dao)
Cũng vì vậy mà nhà thơ Thanh Hải đã cảm nhận và khái quát quá trình đi lên đầy gian lao của
đất nước:
Đất nước bốn nghìn năm
Vất vả và gian lao
Đất nước như vì sao
Cứ đi lên phía trước.
(Mùa xn nho nhỏ-Thanh Hải)
3. Đánh giá về nội dung và nghệ thuật
Để viết nên những vần thơ có sức lay động thực sự, có khả năng vượt qua mọi định luật băng
hoại của thời gian không thừa nhận cái chết (Satưkhốp Sêđrin), nhà thơ phải vừa có tài năng và tâm
huyết, vừa đắm mình vào cuộc đời, vừa khơng ngừng tìm tịi khám phá, “khơi những nguồn chưa ai
khơi và sáng tạo những gì chưa có”. Một nhà thơ nước ngồi đã từng thấm thía giá trị cao quí của lao
động thi ca:
“Phí tổn ngàn cân quặng chữ
Để thu về một chữ mà thôi
Những chữ ấy làm cho rung động
Triệu trái tim trong hàng triệu năm dài”
Nhà thơ phải “trả giá cắt cổ” cho ngôn ngữ thơ ca nếu muốn những vần thơ ấy trở nên bất tử.
Lao động nghệ thuật là hình thức lao động của trí óc và trái tim. Phải có những rung động mãnh liệt
trước cuộc đời và những khám phá, sáng tạo độc đáo ta mới có thơ ca chân chính. Nhà thơ Nguyễn
Khoa Điềm bằng rung cảm mãnh liệt, sự tâm huyết và tài năng nghệ thuật đặc biệt đã sử dụng một cách
đầy sáng tạo chất liệu văn hóa, văn học dân gian như: sử dụng cách mở đầu của chuyện cổ tích, sử

dụng thành ngữ, nhắc đến các câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, hình ảnh ca dao, phong tục tập quán
để thể hiện quan niệm đất nước rất gần gũi thân thiết với mỗi con người. Những cấu trúc được lặp đi
lặp lại như "Đất nước có từ...", "Đất nước có trong...", "Đất nước bắt đầu...", "Đất nước lớn lên..." góp
phần thể hiện q trình sinh thành, tồn tại và lớn lên của đất nước, trải qua thời gian và trong tiềm thức
của con người. Cùng với thể thơ tự do, phóng túng, câu thơ dài ngắn khơng đều; ngơn từ, hình ảnh giản
dị, gần gũi; nhịp điệu linh hoạt; chất trữ tình kết hợp với chất chính luận, cảm xúc kết hợp với suy
tưởng đã tạo nên những câu thơ hấp dẫn, cảm động... Những đặc sắc nghệ thuật này đã tạo ra vẻ đẹp
riêng cho thơ Nguyễn Khoa Điềm và thể hiện sâu sắc hơn những cảm nhận sâu sắc, mới mẻ, độc đáo
của ơng về đất nước. Đoạn trích "Đất nước" giúp chúng ta thấy yêu và gắn bó hơn với quê hương, đất
nước mình. Từ đó ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của mình với đất nước.
Đoạn số 2:
Cảm nhận về đoạn thơ sau trong đoạn trích “Đất nước”, trích trường ca “Mặt đường khát
vọng” của Nguyễn Khoa Điềm:

5


“Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất Nước là nơi ta hò hẹn
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm
Đất là nơi “con chim phượng hồng bay về hịn núi bạc”
Nước là nơi “con cá ngư ơng móng nước biển khơi”
Thời gian đằng đẵng
Khơng gian mênh mơng
Đất Nước là nơi dân mình đồn tụ
Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở
Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng

Những ai đã khuất
Những ai bây giờ
Yêu nhau và sinh con đẻ cái
Gánh vác phần người đi trước để lại
Dặn dò con cháu chuyện mai sau
Hằng năm ăn đâu làm đâu
Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”.
II. THÂN BÀI
1. Khái quát
2. Phân tích đoạn thơ
2.1. Giới thiệu đoạn thơ
Nếu như chín câu thơ đầu của đọan thơ là những cảm nhận ban đầu của nhà thơ về đất nước, để
trả lời cho các câu hỏi: "Đất nước có từ bao giờ?", " Đất nước tồn tại ở đâu?" và "Quá trình lớn lên của
đất nước như thế nào?" thì đến đoạn thơ này nhà thơ muốn đi tìm định nghĩa về đất nước và cảm nhận
đất nước ở các phương diện địa lí, lịch sử và chiều sâu văn hóa, phong tục
2.2. Đất nước được cảm nhận theo chiều rộng về địa lí (chiều không gian)
Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã rất táo bạo khi định nghĩa đất nước bằng cách chiết tự và tách
đất nước thành hai thành tố Đất và Nước. Nhà thơ định nghĩa Đất trong 3 câu thơ, định nghĩa Nước
trong 3 câu thơ và hợp thành Đất Nước để định nghĩa cũng trong 3 câu thơ. Cách thức định nghĩa có vẻ
rất phi khoa học nhưng lại rất có hiệu quả khi thể hiện được những cảm nhận rất sâu sắc về đất nước.
*Hai câu thơ:
Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất nước là không gian riêng tư, quen thuộc với mỗi người
Ban đầu nhà thơ tách đất nước thành hai thành tố, định nghĩa. Đất và nước gắn liền với những kỉ
niệm thời thơ ấu của anh và em. Đất mở ra cho anh một chân trời kiến thức, nước gột rửa tâm hồn em
trong sáng dịu hiền. Đất là con đường hàng ngày anh tới trường để học tập, trang bị kiến thức và hành
trang tri thức giúp anh tự tin bước vào đời, làm chủ cuộc đời. Nước là dịng sơng em tắm mát, là dịng
sơng của q hương chở nặng phù sa làm bãi mía, nương dâu, ngơ khoai biêng biếc, có bên lở bên bồi,


6


có khi vơi khi đầy làm đẹp thêm làng quê u dấu. Q hương ai cũng có một dịng sơng với những
con thuyền giấy chở bao kỉ niệm tuổi thơ nên phải xa q hương thì dịng sơng q hương thường trở
thành nỗi nhớ da diết. Để lòng ta chợt vui trong ngày trở về:
Q hương tơi cũng có một dịng sơng bên nhà
Con sơng q gắn bó với tuổi thơ đời tôi
Bao năm xa quê ấy trong mơ tôi vẫn thấy
Hơm nay tơi trở về, lịng chợt vui thấy sơng khơng già
(Trở về dịng sơng - Hồng Hiệp)
=> Với cách thức tách thành hai thành tố để định nghĩa từng thành tố như vậy, hai câu thơ đã
biểu đạt đất nước gắn bó với mỗi cá thể, là nơi mỗi người chúng ta sinh sống và học tập, là không gian
riêng tư, quen thuộc với mỗi con người.
* Hai câu thơ:
Đất Nước là nơi ta hò hẹn
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm
Đất nước là nơi hị hẹn của tình u
- Tiếp đó, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm lại ghép hai thành tố ấy lại thành Đất Nước để định
nghĩa. Khi đất nước khơng bị tách rời mà hịa hợp với nhau làm một thì đất nước thành "nơi ta hị hẹn",
"nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm". Đất nước cịn là nơi tình u lứa đơi nảy nở thiết tha,
say đắm. Trong hai câu thơ này, đất nước bỗng trở thành khơng gian của tình u, gợi ra cả một khơng
gian làng q n ả, thanh bình với cây đa, bến nước, sân đình, gợi ra những đêm trăng hò hẹn bên
nhịp cầu tre lắt lẻo hay trong những đêm hội làng có gánh chèo hát thâu đêm:
Thơn Ðồi vào đám hát thâu đêm
Em mải tìm anh chả thiết xem
Chắc hẳn đêm nay giường cửi lạnh
Thoi ngà nằm nhớ ngón tay em
(Mưa xn - Nguyễn Bính)
Đất nước cịn là khơng gian đầy nhớ thương của tình u thể hiện qua hình ảnh chiếc khăn. Câu

thơ "Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm” đậm đà chất dân ca ca dao và gợi
nhắc đến bài ca dao về chiếc khăn gợi thương, gợi nhớ:
 
Khăn thương nhớ ai  
Khăn rơi xuống đất
 
Khăn thương nhớ ai
Khăn vắt lên vai
 
Khăn thương nhớ ai
 
Khăn chùi nước mắt.
          Chiếc khăn bé nhỏ, giản dị trở thành vật chứng cho tình u đơi lứa làm biết bao người phải xúc
động, bồi hồi:
Gói một chùm hoa
Trong chiếc khăn tay
Cơ gái ngập ngừng
Sang nhà hàng xóm”
 (Hương thầm - Phan Thị Thanh Nhàn)
* Hai câu thơ: Đất là nơi con chim phượng hồng bay về hịn núi bạc
Nước là nơi con cá ngư ơng móng nước biển khơi

7


Đất nước là không gian lãnh thổ
- Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm sau đó lại tiếp tục tách đất nước thành hai thành tố và sử dụng các
hình ảnh ca dao, dân ca để làm nổi bật vẻ đẹp của giang sơn gấm vóc.
+ Với hình ảnh ca dao "con chim phượng hồng bay về hịn núi bạc", đất chính là núi rừng, bờ
cõi, là rừng vàng, đồng xanh, bờ dâu, bãi mía...

+ Với hình ảnh ca dao "con cá ngư ơng móng nước biển khơi", nước là sơng, là bể, gợi hình ảnh
những dịng sơng đổ ra biển cả với sóng nước mênh mang và "Biển cho ta cá như lịng mẹ - Ni lớn
hồn ta tự thuở nào"
=> Hai hình ảnh ca dao này mang phong cách dân ca miền Trung, thẫm đẫm lòng yêu quê
hương cả tác giả. Đất nước mình bình dị, quen thuộc nhưng đơi khi cũng lớn rộng, tráng lệ, kì vĩ và
giàu đẹp vơ cùng. Đất nước chính là núi rừng, sơng bể, là không gian lãnh thổ thiêng liêng. Không gian
lãnh thổ ấy đã từng được Nguyễn Trãi khẳng định trong Bình Ngô đại cáo:
Núi sông bờ cõi đã chia
Lý Thường Kiệt cũng khẳng định đầy chắc chắn trong "Nam quốc sơn hà":
Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận tại sách trời
* Ba câu thơ:
Đất nước là nơi dân mình đồn tụ
Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở
Đất nước là nơi dân mình sinh sống, đồn tụ
Đất nước cịn khơng gian sinh tồn của cộng đồng qua nhiều thế hệ với “những ai đã khuất…
những ai bây giờ…”, là nơi Chim về, là nơi Rồng ở.
+ Câu thơ "Đất là nơi Chim về” gợi hình ảnh con chim Lạc trong văn hóa của đất nước các vua
Hùng, cho thấy đất nước chính là nơi sinh sống của người mẹ Âu Cơ với 50 người con trên rừng.
+ Câu thơ" Nước là nơi Rồng ở" lại cho thấy đất nước là biển khơi, nơi Lạc Long Quân sinh
sống cùng 50 người con.
=> Ba câu thơ không chỉ khẳng định đất nước là nơi đồng bào ta sinh sống, đồn tụ trải qua bao
nhiêu thế hệ mà cịn gợi nhắc cả nguồn gốc cha Rồng, mẹ Tiên gắn với lòng biết ơn tổ tiên, nguồn cội.
2.3. Đất nước được cảm nhận ở chiều dài lịch sử (chiều thời gian)
- Cùng với cách cảm nhận về đất nước ở phương diện khơng gian địa lý, nhà thơ cịn cảm nhận
đất nước ở phương diện thời gian lịch sử:
Thời gian đằng đẵng
Khơng gian mênh mơng
Trong đó các từ láy "đằng đẵng", "mênh mông" đã nhấn mạnh chiều dài của thời gian lịch sử,

chiều rộng của khơng gian địa lí, gợi hình ảnh một đất nước có lịch sử lâu đời và một vùng lãnh thổ
rộng lớn.
- Nếu như chiều rộng của đất nước bao la rộng lớn gắn với không gian riêng tư, quen thuộc của
mỗi người, là khơng gian hị hẹn của tình u, là khơng gian lãnh thổ với rừng vàng biển bạc, là không
gian sinh tồn của đồng bào ta thì chiều dài lịch sử đằng đẵng, lâu đời của đất nước được bắt đầu từ
truyền thuyết xa xưa, từ thuở Lạc Long Quân và Âu Cơ gặp nhau, yêu nhau rồi đẻ ra đồng bào ta trong
bọc trứng. Tất cả các dân tộc anh em sinh sống trên mảnh đất Việt Nam như vậy đều là ruột thịt với

8


nhau, đều từ một cha, một mẹ sinh ra. Nguồn gốc đất nước vì thế trở nên thiêng liêng trong hai chữ
"đồng bào":
Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng
- Từ khi cha Rồng mẹ Tiên sinh ra nịi giống tiên rồng đến nay có biết bao thế hệ người Việt
Nam sinh ra, lớn lên, yêu nhau, sinh con, đẻ cái rồi từ giã cõi đời. Hình ảnh đất nước vì thế ln tiềm
tàng trong mối quan hệ giữa các thế hệ; giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.
Những ai đã khuất
Những ai bây giờ
Yêu nhau và sinh con đẻ cái
Đất nước là sự tiếp nối của biết bao nhiêu thế hệ, 4000 năm đất nước là sự tiếp nối của 4000 lớp
người giống nhau lứa tuổi. Họ đã sống và chết, giản dị và bình tâm và họ chính là người làm ra đất
nước.
- Nhưng các thế hệ người Việt Nam không tồn tại riêng lẻ mà gắn kết với nhau, thế hệ sau kế
thừa, tiếp nối thế hệ trước. Mỗi thế hệ người Việt Nam đều ý thức được vai trò, sứ mệnh của mình:
Gánh vác phần người đi trước để lại
Dặn dò con cháu chuyện mai sau
Hằng năm ăn đâu làm đâu
Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ.

"Những ai đã khuất" là chỉ cha ông trong quá khứ, đã cống hiến hết đời mình và đã nằm xuống.
"Những ai bây giờ" là chỉ những con người của thời hiện tại biết gánh vác phần việc mà cha ông để lại,
kế thừa gìn giữ truyền thống từ cha ơng và sau này sẽ dặn dò, giao lại trách nhiệm ấy cho con cháu. Hai
chữ “cúi đầu” thể hiện niềm thành kính thiêng liêng mà rất đỗi tự hào về nguồn gốc của đất nước,
giống nòi. Cúi đầu để hướng về lịch sử, về cơng lao của các vua Hùng đã góp cơng dựng nên nước nhà
Âu Lạc mà nay là nước Việt Nam hùng cường sánh vai bốn bể năm châu.
Tất cả các thế hệ người Việt Nam đều ý thức được trách nhiệm, sứ mệnh của mình là yêu nhau,
sinh con đẻ cái để bảo tồn nòi giống. Nhưng trách nhiệm, sứ mệnh thiêng liêng hơn là phải gìn giữ,
nhắc nhở, dặn dị nhau ln ý thức sâu sắc về nguồn cội, tổ tiên, không bao giờ được quên cội nguồn
dân tộc. Người Việt mình dù đi khắp thế giới nhưng trong tâm linh của họ ln có một nơi để quay về,
đó chính là q cha đất Tổ vua Hùng. Là con cháu vua Hùng thì đều phải biết:
Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba
(Ca dao)
2.4. Đất nước cịn được cảm nhận ít nhiều ở phương diện văn hóa
- Khi viết về chiều dài lịch sử của đất nước, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã nhắc đến tín ngưỡng
vua Hùng, một tín ngưỡng phổ biến tạo nên bản sắc văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Ngồi ra,
đoạn thơ cịn sử dụng nhiều chất liệu văn hóa, văn học dân gian như truyền thuyết Lạc Long Quân và
Âu Cơ, hình ảnh chim Lạc, nhắc đến nguồn gốc rồng tiên và các hình ảnh ca dao như chim phượng
hồng bay về hịn núi bạc, con cá ngư ơng móng nước biển khơi... Việc nhắc đến tín ngưỡng vua Hùng
và sử dụng các chất liệu văn hóa, văn học dân gian ấy đã thể hiện những cảm nhận về đất nước ở chiều
sâu văn hóa, phong tục.
3. Đánh giá về nội dung và nghệ thuật

9


Với thể thơ tự do, phóng túng, câu thơ dài ngắn khơng đều, nhịp thơ linh hoạt khơng bó buộc,
chính luận kết hợp với trữ tình, cảm xúc kết hợp với suy tưởng cùng với các biện pháp điệp từ, điệp cấu
trúc... Đoạn thơ đã thể hiện những cảm nhận, cách thể hiện mới mẻ, độc đáo về đất nước trên nhiều

phương diện khiến hình ảnh đất nước hiện lên trong tâm trí người đọc sinh động mà hấp dẫn lạ thường.
Đoạn thơ là tình yêu quê hương, đất nước sâu sắc, đánh động trong lòng ta những xúc động sâu xa về
đất nước, về ý thức nguồn cội. Từ đó mỗi người nâng cao ý thức trách nhiệm với đất nước.
Đoạn số 3:
Cảm nhận về đoạn thơ sau trong đoạn trích “Đất nước”, trích trường ca “Mặt đường khát
vọng” của Nguyễn Khoa Điềm:
“Trong anh và em hơm nay
Đều có một phần Đất Nước
Khi hai đứa cầm tay
Đất Nước trong chúng mình hài hồ nồng thắm
Khi chúng ta cầm tay mọi người
Đất nước vẹn tròn, to lớn
Mai này con ta lớn lên
Con sẽ mang đất nước đi xa
Đến những tháng ngày mơ mộng
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó san sẻ
Phải biết hố thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước mn đời...
(Ngữ văn 12, tập 1, NXBGD VN, 2018, tr.119, 120)
1. Khái quát
2. Phân tích đoạn thơ: Đất nước rất thân thiết, quan trọng và trách nhiệm của mỗi người với đất
nước
2.1. Giới thiệu đoạn thơ
- Đoạn thơ vẫn nằm trong mạch cảm xúc về đất nước, nhân dân và để thể hiện tư tưởng đất nước
của nhân dân. Nếu ở các đoạn thơ trước nhà thơ đi tìm câu trả lời cho các câu hỏi Đất nước có tự bao
giờ? Đất nước tồn tại ở đâu? Đất nước lớn lên như thế nào? và cảm nhận đất nước một cách đa chiều
trong chiều dài về lịch sử, chiều rộng về địa lí, chiều sâu về văn hóa phong tục thì đoạn thơ này lại cho
chúng ta thấy đất nước có trong mỗi con người, hài hòa giữa cái chung và cái riêng, cái cá nhân và cái
tập thể, là sự nối tiếp của các thế hệ. Từ đó nhà thơ đã nêu rõ trách nhiệm của mỗi người với đất nước.

- Trong suốt đoạn trích và đoạn thơ này nhà thơ viết hoa hai chữ Đất Nước khiến nó trở thành
một mĩ từ gợi sự thiêng liêng, cao cả, bộc lộ sự tự hào, yêu mến về đất nước. Hình thức đoạn thơ là lời
tâm tình của anh và em và với 13 câu thơ sử dụng cấu trúc tổng
phân hợp, chất trữ tình hịa quyện với chính luận khiến đoạn thơ viết về đất nước mà như lời thổ lộ, tâm
tình của đơi lứa u nhau.
2.2. Hai câu thơ: Trong anh và em hôm nay,

10


Đều có một phần Đất Nước
Đất nước khơng chỉ gần gũi thân thiết với mỗi con người, như những người thân yêu nhất là bà,
là cha và mẹ; là những gì bình thường, bình dị, quen thuộc nhất xung quanh mỗi chúng ta như miếng
trầu bà ăn, câu chuyện mẹ kể, cái kèo, cái cột, là những phong tục tập quán, là tình nghĩa sâu nặng của
cha và mẹ... mà gần gũi thân thiết hơn nữa khi nó cịn có ở bên trong mỗi con người. Nguyễn Khoa
Điềm cảm nhận một cách rất tự nhiên rằng đất nước đã thấm vào bên trong, đã hòa vào trong mỗi cá
thể nên trong anh, trong em, trong mỗi chúng ta đều có một phần là đất nước. Sự sống của mỗi cá nhân
khơng phải là của riêng người đó mà cịn có phần thuộc về đất nước, bởi vì mỗi con người từ khi sinh
ra đều đã thừa hưởng ít nhiều di sản văn hóa vật chất và tinh thần của đất nước. Chỉ "một phần" đất
nước nhỏ bé bên trong mỗi con người ấy thôi nhưng đủ làm ta xúc động, tự hào vì nhận ra mình đã góp
phần làm nên đất nước.
2.3. Bốn câu thơ:
Khi hai đứa cầm tay
Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm
Khi chúng ta cầm tay mọi người
Đất Nước vẹn tròn, to lớn.
Đất nước là ở sự hài hòa giữa cái chung và cái riêng, cái cá nhân và cái tập thể.
- Nhà thơ tiếp tục nói về mối quan hệ gắn bó sâu sắc của con người với đất nước bằng những
dòng thơ giàu chất trữ tình chính luận. Trong câu thơ “Khi hai đứa cầm tay” thì "hai đứa" ở đây là anh
và em. Cầm tay là một hành động thể hiện tình cảm thắm thiết, yêu thương và tin cậy, là giao dun, là

tình u đơi lứa. Trong anh và em đều có một phần là đất nước nên khi hai đứa cầm tay nhau thì phần
đất nước trong cả hai hịa nhập làm một, tạo nên sự hài hòa, nồng thắm. Trong cái cầm tay ấy hóa ra
khơng chỉ có tình u đơi lứa mà cịn có tình u q hương đất nước. Sự hài hịa của tình u đơi lứa
với tình yêu quê hương đất nước cũng được nhà thơ Nguyễn Đình Thi thể hiện trong những câu thơ rất
hay về tình yêu:
Anh yêu em như anh yêu đất nước
   
Vất vả đau thương tươi thắm vô ngần...
Nhà thơ Giang Nam đã nhận thức ra rằng tình u đơi lứa đã làm cho tình yêu quê hương, đất
nước càng thêm sâu đậm:
Xưa u q hương vì có chim có bướm
Có những lần trốn học bị địn roi
       
Nay u q hương vì trong từng nấm đất
   
Có một phần xương thịt của em tơi.
(Q hương - Giang Nam)
- Đất nước là sự hịa hợp giữa cái riêng và cái chung, cái cá nhân và cái tập thể nên khi anh và
em nắm tay mọi người, phần đất nước trong mỗi con người nhập vào làm một, sẽ tạo nên một đất nước
to lớn, tạo nên sức mạnh đồn kết có thể nhấn chìm tất cả và giúp đất nước vươn mình đứng dậy. Sức
mạnh to lớn của tinh thần đoàn kết đã được ông cha ta đúc kết trong câu ca:
Một cây làm chẳng nên non
Hai cây chụm lại nên hòn núi cao
Bác Hồ cũng đã khẳng định:
Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết
Thành công, thành công, đại thành công

11



Từ “hài hòa, nồng thắm” đến “vẹn tròn, to lớn” là đi từ cái riêng đến cái chung, cái cá nhân đến
cái tập thể; là cả một quá trình lớn lên của lịch sử dân tộc. Chỉ khi nào ba cây biết chụm lại thì mới nên
hịn núi cao, khi nào các cá nhân biết nắm tay nhau để đất nước hài hịa làm một thì đất nước mới thực
sự vẹn tròn, to lớn.
=> Với những cảm nhận tinh tế, mới mẻ; cách sử dụng các tính từ đi liền nhau “hài hòa, nồng
thắm”, “vẹn tròn, to lớn”; đặc biệt là biện pháp lặp cấu trúc “Khi...Đất Nước..." tạo sự cân xứng, liền
mạch, làm cho ngôn từ trở nên uyển chuyển, linh hoạt và có ý nghĩa thẩm mĩ sâu sắc. Từ đó, đoạn thơ
muốn gửi đến cho người đọc bức thơng điệp: Tình u q hương, đất nước và tinh thần đoàn kết dân
tộc là những yếu tố quan trọng tạo nên sức mạnh Việt Nam.
2.4. Ba câu thơ:
Mai này con ta lớn lên
   
  Con sẽ mang Đất Nước đi xa
       
 Đến những tháng ngày mơ mộng
Cảm nhận về đất nước trong mối quan hệ giữa các thế hệ và niềm tin vào tương lai đất nước 
- Trước hết, ba câu thơ thể hiện những cảm nhận về đất nước trong mối hệ giữa các thế hệ. Ở
đoạn thơ trước, khi nhắc về chiều dài lịch sử của đất nước nhà thơ đã nhắc đến bao nhiêu thế hệ đi
trước trong quá khứ (những ai đã khuất), nhắc đến những thế hệ của hôm nay (những ai bây giờ), thế
hệ tương lai (con cháu mai sau) và đến đoạn thơ này nhà thơ lại nhắc đến ta của hôm nay và "mai này"
của "con ta", tức là nhắc đến một tương lai gần. Nhà thơ tin rằng, sẽ không phải đợi lâu mà chỉ cần đến
thế hệ "con ta", khi chúng lớn lên chúng sẽ đưa đất nước đi xa, đến những ngày tháng tươi đẹp và "mơ
mộng" nhất. Từ "mơ mộng" chỉ cái đẹp trong trí tưởng tượng, sản phẩm của cảm xúc lãng mạn, được
đặt trong ba câu thơ gợi liên tưởng thế hệ con cháu sẽ tiếp bước ông cha để xây dựng đất nước “To đẹp
hơn, đàng hồng hơn” (Hồ Chí Minh).
- Khi nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm sáng tác trường ca "Mặt đường khát vọng" vào năm 1971, đất
nước ta đang trong cuộc kháng chiến chống Mĩ đầy cam go, thử thách, gian khổ, hi sinh và chưa biết
bao giờ sẽ chiến thắng. Vậy mà ông đã tin rằng trong một tương lai rất gần, đất nước sẽ đến những
tháng ngày tươi đẹp nhất. Điều đó rất đáng q và đó chính là cảm hứng lãng mạn mà chúng ta thường
thấy trong các tác phẩm văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Chính niềm tin và cảm hứng lãng

mạn ấy đã nâng đỡ con người Việt Nam trong khó khăn, thử thách để chúng ta có đủ sức mạnh đi đến
chiến thắng.
2.5. Bốn câu thơ:
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
                                         Phải biết gắn bó và san sẻ
                                        Phải biết hóa thân cho dáng hình  xứ sở
                                          Làm nên Đất Nước muôn đời...
Đất nước là máu, là xương, là huyết lệ nên mỗi con người phải có ý thức trách nhiệm với đất nước
- Theo Eptusencô, thơ ca đồng thời phải mang chức năng “thức tỉnh lương tri đang ngủ”
phải khiến con người biết căm giận và biết ước mơ. Có những lúc thơ ca biến thành vũ khí độc đáo
giúp con người đấu tranh với cái ác để bảo vệ chính nghĩa và cái đẹp của cuộc đời. Ý thức được sứ
mệnh ấy của thơ ca, với đoạn thơ này nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã thức tỉnh thế hệ trẻ vùng đô thị
tạm chiếm miền Nam, giuớ họ thấy được trách nhiệm của thế hệ mình trước non sơng đất nước.
- Cách xưng hô “Em ơi em” như một tiếng gọi yêu thương, giãi bày và san sẻ bao nỗi niềm đang
dâng lên trong lòng khi nhà thơ cảm nhận và phát hiện ra nhiều điều mới lạ về đất nước. Cụm từ này
khiến đoạn thơ như một lời thủ thỉ, tâm tình của anh với em, của đơi lứa yêu nhau. Nghệ thuật tăng cấp

12


thể hiện trong suốt đoạn trích "Đất nước", từ chỗ khẳng định đất nước là những gì gần gũi thân thiết
xung quanh cuộc sống con người đến chỗ ở trong mỗi con người, rồi đến đoạn thơ này thì khơng chỉ ở
trong mà quan trọng hơn là máu, là xương, là phần không thể thiếu của cơ thể sống. Đất nước là huyết
lệ, là thân thể ruột thịt của chính mình, là mồ hơi, nước mắt của cha ơng qua bao nhiêu thế hệ. Đất nước
gắn bó, thân thiết và quan trọng với mỗi người như vậy nên mỗi con người đều phải có ý thức trách
nhiệm với đất nước.
- Điệp từ "phải biết" được lặp lại hai lần và được đặt ở đầu các câu thơ như các mệnh lệnh phát
ra từ con tim làm giọng thơ trở nên mạnh mẽ, chân thành thể hiện ý thức trách nhiệm sâu sắc với non
sông, đất nước. Trách nhiệm của mỗi con người là phải biết gắn bó, san sẻ và hóa thân cho đất nước.
Với Nguyễn Khoa Điềm “gắn bó”, “san sẻ”, “hóa thân” là những biểu hiện của tình yêu nước, là ý thức

về nghĩa vụ cao cả, thiêng liêng.
+ Gắn bó, san sẻ: Là phải biết yêu mến, sẻ chia, cống hiến, thậm chí phải biết hi sinh vì đất
nước như nhà thơ Chế Lan Viên từng nói một cách cảm động:
Ôi! Tổ quốc ta, ta yêu như máu thịt
    
Như mẹ cha ta như vợ như chồng
Ôi! Tổ quốc, nếu cần ta chết
     
   Cho mỗi ngôi nhà,ngọn núi, con sơng
(Chế Lan Viên)
+ Hóa thân: Hóa thân vốn là quan niệm của nhà Phật, có nghĩa là nhập vào hay biến thành. Hóa
thân như cơ Tấm trong truyện cổ tích "Tấm Cám" hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi
và quả thị. Hóa thân như anh em nhà họ Cao hóa thành cây cau và tảng đá, cịn người vợ hóa thành cây
trầu leo quanh cây cau trong truyện cổ tích "Trầu cau". Nhưng hóa thân thành đất nước thì phải như
anh giải phóng qn trong bài thơ "Dáng đứng Việt Nam" của Lê Anh Xuân:
Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhất
Nhưng anh gượng đứng lên
Tì súng trên xác trực thăng
Và anh chết trong khi đang đứng bắn
Máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng
Hóa thân thành đất nước chính là sự nhập thân hay biến mình vào đất nước. Tư thế hi sinh trong
thế tấn cơng của anh giải phóng qn ấy đã hóa thành tư thế, dáng hình của đất nước anh hùng, quật
khởi. Cũng giống như thế là sự hóa thân của người con gái trong "Núi đôi" của Vũ Cao:
Anh đi bộ đội sao trên mũ
Mãi mãi là sao sáng dẫn đường
Em sẽ là hoa trên đỉnh núi
Bốn mùa thơm mãi cánh hoa thơm
Hay cơ gái hóa làn mây trắng trong thơ Lâm Thị Mĩ Dạ:
Em nằm dưới đất sâu
Như khoảng trời đã nằm yên trong đất

Đêm đêm tâm hồn em toả sáng
Những vì sao ngời chói, lung linh
Có phải thịt da em mềm mại, trắng trong
Đã hoá thành những làn mây trắng

13


(Lâm Thị Mỹ Dạ)
- Mỗi con người cần phải biết gắn bó, san sẻ, hóa thân để làm nên đất nước mn đời như cha
ơng ta đã hóa thân thành núi Vọng Phu, hòn Trống Mái, núi Bút, non Nghiên... đã gắn bó, san sẻ để
làm nên lịch sử mấy ngàn năm của đất nước. Khát vọng đất nước trường tồn là khát vọng của người
Việt Nam từ bao đời nay, đã đi vào những áng văn chương bất hủ của dân tộc:
Xã tắc từ đây vững bền
Non sông từ đây đổi mới
Càn khôn bĩ mà lại thái
Nhật nguyệt hối mà lại minh
Mn thuở nên thái bình vững chắc.
(Bình Ngơ đại cáo - Nguyễn Trãi)
Hoặc trong "Tụng giá hoàn kinh sư" của Trần Quang Khải:
Thái bình nên gắng sức
Non nước ấy ngàn thu
3. Đánh giá về nội dung và nghệ thuật
Thể thơ tự do, phóng túng, câu thơ dài ngắn khơng đều, nhịp thơ linh hoạt khơng bó buộc, chính
luận kết hợp với trữ tình, cảm xúc kết hợp với suy tưởng cùng với các biện pháp điệp từ, điệp cấu trúc,
nghệ thuật tăng tiến, giọng thơ tâm tình, dịu ngọt, tứ thơ dạt dào cảm xúc, sáng tạo về ngơn từ, hình
ảnh thể hiện một hồn thơ giàu tính suy tư, khẳng định một thi pháp độc đáo, có nhiều mới mẻ tìm tịi ...
tác động đến cả nhận thức và gợi nhiều xúc cảm cho người đọc. Đoạn thơ không phải là lời giáo huấn
khô khan mà như lời thủ thỉ, tâm tình, nhắn nhủ tha thiết dễ đi vào lịng người, thức tỉnh thanh niên các
vùng đơ thị tạm chiếm miền Nam giúp họ nhận ra vai trị sứ mệnh của thế hệ mình, trách nhiệm với

non sơng, đất nước. Đoạn thơ đẹp cịn vì sáng ngời niềm tin về tương lai đất nước và tiền đồ tươi sáng
cùa dân tộc, in đậm tính cơng dân của thời đại mới.

Đoạn số 4:
Cảm nhận về đoạn thơ sau trong đoạn trích “Đất nước”, trích trường ca “Mặt đường khát
vọng” của Nguyễn Khoa Điềm:
“Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu
Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hịn Trống Mái
Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua cịn trăm ao đầm để lại
Chín mươi chín con voi góp mình dựng Đất tổ Hùng Vương
Những con rồng nằm im góp dịng sơng xanh thẳm
Người học trị nghèo giúp cho Đất Nước mình núi Bút, non Nghiên.
Con cóc, con gà q hương cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh
Những người dân nào đã góp tên Ơng Đốc, Ơng Trang, Bà Đen, Bà Điểm
Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi
Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha
Ôi Đất Nước sau bốn ngàn năm đi đâu ta cũng thấy
Những cuộc đời đã hố núi sơng ta...”

14


(Ngữ văn 12, tập 1, NXBGD VN, 2018, tr.120)
1. Khái quát
2. Phân tích đoạn thơ: Tư tưởng đất nước của nhân dân ở chiều địa lí (Nhân dân đã làm nên dáng
hình đất nước)
2.1. Giới thiệu đoạn thơ
- Ở các đoạn thơ trước nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã cảm nhận về cội nguồn thiêng liêng của
đất nước và thấy đất nước rất gần gũi, thân thiết với mỗi con người và lớn lên trưởng thành trong gian
lao, vất vả. Đất nước có chiều dài lịch sử đằng đẵng, khơng gian địa lí mênh mơng và có nền văn hóa,

văn hiến lâu đời, đậm đà bản sắc. Đất nước ở trong mỗi con người, là máu là xương là huyết lệ bởi vậy
mỗi con người đều phải có trách nhiệm với đấy nước.
- Ở đoạn thơ này, nhà thơ bắt đầu đi vào tư tưởng có tính then chốt trong suốt đoạn trích là tư
tưởng "Đất Nước của Nhân dân". Tư tưởng đất nước của nhân dân là tư tưởng tiến bộ đã manh nha từ
thời trung đại. Từ "Bình Ngô đại cáo" của Nguyễn Trãi:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
Sau này Phan Bội Châu cũng khẳng định "Nước là dân, dân là nước"... Đến giai đoạn 1945 1975, tư tưởng này đã thấm nhuần trong các tác phẩm văn học. Không chỉ trong thơ Nguyễn Khoa
Điềm mà trong thơ của hầu hết các nhà thơ từ thời chống Mỹ đều có những cảm nhận sâu sắc về nhân
dân và coi đó là nền tảng của lòng yêu nước. Thanh Thảo trong trường ca "Những người đi tới biển" đã
khắc hoạ chân dung của những con người bình dị và dùng những lời ngợi ca xúc động nhất để nói về
nhân dân:
Và cứ thế nhân dân thường ít nói
Như mẹ tơi lặng lẽ suốt đời
Và cứ thế nhân dân cao vời vợi
Hơn cả những ngôi sao cô độc giữa trời
- Tuy nhiên, phải đến "Đất nước" của Nguyễn Khoa Điềm thì tư tưởng đất nước của nhân dân
mới trở thành cảm hứng chủ đạo, xuyên thấm vào trong tất cả những thành tố thuộc về đất nước. Trong
đoạn trích "Đất nước" nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chủ yếu cảm nhận đất nước ở ba chiều là chiều dài
lịch sử, chiều rộng địa lí, chiều sâu về văn hóa phong tục và sau đó tư tưởng đất nước của nhân dân
cũng được triển khai theo ba chiều ấy. Chính nhân dân đã làm nên dáng hình đất nước, làm nên lịch sử
và làm nên nền văn hóa, văn hiến lâu đời của đất nước.
- Đoạn thơ 12 câu này thể hiện tư tưởng đất nước của nhân dân ở chiều địa lí, khẳng định chính
nhân dân đã làm nên dáng hình đất nước. Tác giả đã viết hoa từ "Đất Nước" mà để gợi sự yêu mến, tự
hào, thành kính, thiêng liêng.
2.2. Tám câu thơ:
Những người vợ nhớ chồng cịn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu
... Những người dân nào đã góp tên ông Đốc, ông Trang, bà Đen, bà Điểm
a. Bức tranh toàn cảnh về thiên nhiên quê hương, đất nước
- Trước hết, trong đoạn thơ nhà thơ đã kể, liệt kê một loạt các tên địa danh, các kì quan thiên

nhiên trải dài trên lãnh thổ từ Bắc vào Nam như muốn phác thảo tấm bản đồ văn hóa đất nước. Những
danh lam thắng cảnh trên khắp mọi miền đất nước như núi Vọng Phu Ở Lạng Sơn, hòn Trống Mái ở
Thanh Hóa, đất Tổ Hùng Vương ở Phú Thọ, thắng cảnh Hạ Long ở Quảng Ninh, núi Bút non Nghiên ở

15


Quảng Nam, các tên địa danh Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm ở miền Nam... Đây vốn là
những danh lam thắng cảnh do tự nhiên sắp đặt, là kết quả của quá trình vận động địa chất, kiến tạo địa
lý từ hàng ngàn, hàng vạn năm. Những tên địa danh, những danh lam thắng cảnh, tên núi tên sơng, tên
đất, tên làng, hình sơng, thế núi ấy đã gợi lên cả một bức tranh thiên nhiên đất nước tươi đẹp mà nhìn
đâu cũng có cảnh đẹp, thấy núi cao, biển rộng, sơng dài, thấy những dịng sơng đỏ nặng phù sa và
nhiều tôm cá, những biển lúa mênh mơng với những cánh cị bay lả bay la... Những tên địa danh ấy
trước hết gợi cho chúng ta bao nhiêu niềm yêu mến, tự hào và khát khao muốn được khám phá vẻ đẹp
mĩ lệ của thiên nhiên quê hương đất nước mình.
b. Sự hóa thân của nhân dân
- Nhưng trong đoạn thơ, Nguyễn Khoa Điềm không khám phá bức tranh thiên nhiên quê hương,
đất nước dưới góc độ khoa học, khơng nhìn thiên nhiên q hương đất nước tươi đẹp như là tác phẩm
của tạo hóa mà với những suy tưởng độc đáo, sâu sắc nhà thơ cho thấy các danh lam thắng cảnh, hình
sơng thế núi, tên đất tên làng... ấy đều do nhân dân hóa thân mà thành.
- Hóa thân vốn là quan niệm của nhà Phật, có nghĩa là nhập vào hay biến thành. Hóa thân như
cơ Tấm trong truyện cổ tích "Tấm Cám" hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi và quả thị.
Hóa thân như anh em nhà họ Cao hóa thành cây cau và tảng đá, cịn người vợ hóa thành cây trầu leo
quanh cây cau trong truyện cổ tích "Trầu cau". Theo nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm núi Vọng Phu là hóa
thân của người vợ nhớ chồng. Tình cảm nhớ thương, thủy chung, son sắt khiến người vợ chờ chồng
đến hóa đá. Hịn Trống Mái là hóa thân của cặp vợ chồng yêu nhau, nguyện hóa đá để mãi mãi được
bên nhau. Núi Bút, non nghiên là hóa thân của người học trị nghèo vượt khó cần cù, hiếu học. Ngay cả
con cóc, con gà của quê hương cũng hóa mình thành thắng cảnh Hạ Long... Mỗi địa danh đều gắn với
một truyền thuyết, sự tích riêng, tạo nên một thế giới cổ tích huyền diệu. Nhưng sâu sắc và tài hoa hơn
là Nguyễn Khoa Điềm đã phát hiện ra khơng ai khác, chính những người dân bình thường vơ danh bình

dị, đã sống và chết giản dị và bình tâm, khơng ai nhớ mặt đặt tên nhưng chính họ đã hóa thân thành
dáng hình đất nước, làm nên vẻ đẹp của giang sơn gấm vóc.
(Mở rộng về hóa thân: Xem mục 4.5)
c. Bức tranh thiên nhiên đất nước chính là tâm hồn, máu thịt của nhân dân
Mỗi địa danh không chỉ là một nét tô điểm cho bức tranh thiên nhiên đất nước mà còn là tâm
hồn, máu thịt của nhân dân. Chính nhân dân đã hóa thân, đã tạo dựng nên đất nước, đã đặt tên, đã ghi
dấu vết cuộc đời mình lên mỗi ngọn núi, dịng sơng. Và những ngọn núi, những dịng sơng... chỉ trở
thành thắng cảnh khi nó thể hiện tâm hồn con người và lịch sử dân tộc. Những núi Vọng Phu, hòn
Trống Mái là biểu tượng đẹp đẽ cho truyền thống chung thủy, son sắc trong tình yêu. Những ao đầm
dày đặc ở vùng đất Sóc Sơn, hình ảnh 99 con voi dựng đất Tổ Hùng Vương là những hình ảnh bất tử về
truyền thống yêu nước nồng nàn, kiên cường bất khuất chống giặc ngoại xâm. Núi Bút, non Nghiên là
biểu tượng cho truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo... Và như thế những người dân vơ danh bình dị
cịn góp phần hóa thân thành những truyền thống tốt đẹp của dân tộc và khắc ghi những truyền thống
tốt đẹp ấy lên dáng hình đất nước, lên những hình sơng, thế núi, tên đất tên làng... thành lời nhắn nhủ
đến muôn đời sau.
2.3. Bốn câu thơ:
Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gị bãi
Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ơng cha
Ơi! Đất nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy
Những cuộc đời đã hóa núi sơng ta.

16


Từ cụ thể đi đến khái quát
- Đoạn thơ được thể hiện theo kết cấu quy nạp, đi từ cụ thể đến khái quát. Từ một số địa danh cụ
thể cụ thể, nhà thơ khái quát thành kết luận rất sâu sắc: Không chỉ ở một số địa danh tiêu biểu, cụ thể
như ở tám câu thơ trên mà bất cứ danh lam thắng cảnh, hình sơng thế núi, ruộng đồng, gị bãi hay mỗi
tấc đất con sơng nào trên dải đất hình chữ S cũng là hóa thân, là máu thịt của nhân dân.
- Là hóa thân của nhân dân nên mỗi hình sơng thế núi, từng tấc đất trên đất nước này đều in dấu

dáng hình, tâm tư tình cảm, ao ước, khát vọng, tính cách, phẩm chất, lối sống của những con người đất
Việt. Mỗi danh lam thắng cảnh là một bức tượng đài bất tử về vẻ đẹp tâm hồn người Việt Nam. Ngợi ca
núi sông hùng vĩ, diễm lệ thực chất là ngợi ca, tôn vinh vẻ đẹp tâm hồn của nhân dân. Khơng có nhân dân
từ bao đời với tâm hồn cao quý, khát vọng cao đẹp thì khơng có những thắng cảnh kỳ thú để con cháu
đời đời chiêm ngưỡng.
- Ngẫm về công lao to lớn của nhân dân, về truyền thống của ông cha trong suốt 4000 năm lịch
sử, nhà thơ không khỏi rưng rưng bồi hồi xúc động, rạo rực niềm mến yêu. Thán từ “ôi” và dấu ba
chấm cuối đoạn đã truyền đến người đọc những những xúc cảm sâu lắng, đó là biểu hiện của sự kết
hợp nhuần nhuyễn giữa tính chính luận và chất trữ tình, cảm xúc kết hợp với suy tưởng tạo nên vẻ đẹp
riêng của thơ Nguyễn Khoa Điềm.
3. Đánh giá chung về nội dung và nghệ thuật
- Đoạn thơ đầy ắp chất liệu văn học dân gian. Đó là những sự tích huyền thoại, truyền thuyết.
Chính chất liệu dân gian độc đáo, mới mẻ ấy đã mở ra một thế giới vừa bình dị, mộc mạc, vừa thiêng
liêng bay bổng. Thể thơ tự do, sử dụng nhiều câu thơ dài, kết cấu quy nạp, biện pháp nghệ thuật liệt kê,
giọng thơ tự sự ; ngơn từ, hình ảnh đẹp, giàu sức liên tưởng, triết lí... là những đặc sắc nghệ thuật nổi
bật trong đoạn thơ.
- Thể hiện một đề tài quen thuộc, nhưng thơ Nguyễn Khoa Điềm vẫn mang những nét riêng, mới
mẻ, sâu sắc . Những nhận thức mới mẻ về vai trò của nhân dân trong việc làm nên vẻ đẹp của đất nước
ở góc độ địa lý-văn hóa càng gợi lên lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với đất nước cho mỗi người.
Đoạn số 5:
Cảm nhận về đoạn thơ sau trong đoạn trích “Đất nước”, trích trường ca “Mặt đường khát
vọng” của Nguyễn Khoa Điềm:
“Em ơi em
Hãy nhìn rất xa
Vào bốn ngàn năm Đất Nước
Năm tháng nào cũng người người lớp lớp
Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta
Cần cù làm lụng
Khi có giặc người con trai ra trận
Người con gái trở về nuôi cái cùng con

Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh
Nhiều người đã trở thành anh hùng
Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ
Những em biết khơng
Có biết bao người con gái, con trai

17


Trong bốn ngàn lớp người giống ta lứa tuổi
Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Khơng ai nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước
Họ giữ và truyền cho ta hạt lúa ta trồng
Họ truyền lửa cho mỗi nhà từ hòn than qua con cúi
Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói
Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân
Họ đắp đập be bờ cho người sau trơng cây hái trái
Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm
Có nội thù thì vùng lên đánh bại”
(Ngữ văn 12, tập 1, NXBGD VN, 2018, tr.121)
1. Khái quát
2. Phân tích đoạn thơ: Tư tưởng đất nước của nhân dân ở phương diện lịch sử và văn hóa
2.1. Giới thiệu đoạn thơ
- Ở các đoạn thơ trước nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã cảm nhận về cội nguồn thiêng liêng của
đất nước và thấy đất nước rất gần gũi, thân thiết với mỗi con người và lớn lên trưởng thành trong gian
lao, vất vả. Đất nước có chiều dài lịch sử đằng đẵng, khơng gian địa lí mênh mơng và có nền văn hóa,
văn hiến lâu đời, đậm đà bản sắc. Đất nước ở trong mỗi con người, là máu là xương là huyết lệ bởi vậy
mỗi con người đều phải có trách nhiệm với đấy nước. Sau đó, nhà thơ bắt đầu đi vào thể hiện tư tưởng

có tính then chốt trong suốt đoạn trích là tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân" và thể hiện tư tưởng đất
nước của nhân nhân ở cả ba chiều địa lí, lịch sử và văn hóa, phong tục.
- Tư tưởng đất nước của nhân dân là tư tưởng tiến bộ đã manh nha từ thời trung đại. Từ "Bình
Ngơ đại cáo" của Nguyễn Trãi:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
Sau này Phan Bội Châu cũng khẳng định "Nước là dân, dân là nước"... Đến giai đoạn 1945 1975, tư tưởng này đã thấm nhuần trong các tác phẩm văn học. Không chỉ trong thơ Nguyễn Khoa
Điềm mà trong thơ của hầu hết các nhà thơ từ thời chống Mỹ đều có những cảm nhận sâu sắc về nhân
dân và coi đó là nền tảng của lòng yêu nước. Thanh Thảo trong trường ca "Những người đi tới biển" đã
khắc hoạ chân dung của những con người bình dị và dùng những lời ngợi ca xúc động nhất để nói về
nhân dân:
Và cứ thế nhân dân thường ít nói
Như mẹ tơi lặng lẽ suốt đời
Và cứ thế nhân dân cao vời vợi
Hơn cả những ngôi sao cô độc giữa trời
Tuy nhiên, phải đến "Đất nước" của Nguyễn Khoa Điềm thì tư tưởng đất nước của nhân dân
mới trở thành cảm hứng chủ đạo, xuyên thấm vào trong tất cả những thành tố thuộc về đất nước. Trong
đoạn trích "Đất nước" nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chủ yếu cảm nhận đất nước ở ba chiều là chiều dài
lịch sử, chiều rộng địa lí, chiều sâu về văn hóa phong tục và sau đó tư tưởng đất nước của nhân dân

18


cũng được triển khai theo ba chiều ấy. Chính nhân dân đã làm nên dáng hình đất nước, làm nên lịch sử
và làm nên nền văn hóa, văn hiến lâu đời của đất nước.
- Đoạn thơ này thể hiện tư tưởng đất nước của nhân dân ở chiều lịch sử, khẳng định chính nhân
dân đã làm nên lịch sử dân tộc. Tác giả đã viết hoa từ "Đất Nước" để gợi sự yêu mến, tự hào, thành
kính, thiêng liêng.
2.2. Năm câu thơ: Em ơi em
Hãy nhìn rất xa

Vào bốn nghìn năm đất nước
Năm tháng nào cũng người người lớp lớp
Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta
Nhìn vào lịch sử 4000 năm của đất nước và khẳng định chính nhân dân làm nên lịch sử
- Sau khi đã khẳng định vai trò của nhân dân làm nên bức tranh địa lý- văn hóa mn màu mn
vẻ, nhà thơ tiếp tục bày tỏ những suy tư, nhận thức của mình về vai trò của nhân dân trong việc làm ra
lịch sử và truyền thống của đất nước. Em là nhân vật trữ tình khơng xác định, cũng có thể là sự phân
thân của tác giả để độc thoại với chính mình. Cụm từ "em ơi em" khiến cho đoạn thơ trở thành lời thủ
thỉ, tâm tình tha thiết và dễ đi vào lịng người. Với những tâm tình tha thiết ấy, nhà thơ đã đưa chúng ta
về quá khứ, lịch sử 4000 năm Đất Nước và thể hiện niềm tự hào trước lịch sử lâu đời của dân tộc. Lịch
sử ấy ai mà khơng tự hào nên nó đã trở thành nguồn cảm hứng của bao nhiêu thi sĩ:
Hỡi sông Hồng tiếng hát bốn nghìn năm!
Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?
- Chưa đâu! Và ngay cả trong những ngày đẹp nhất
Khi Nguyễn Trãi làm thơ và đánh giặc,
Nguyễn Du viết Kiều, đất nước hóa thành văn,
Khi Nguyễn Huệ cưỡi voi vào cửa Bắc.
Hưng Đạo diệt quân Nguyên trên sóng Bạch Đằng...
- Nhìn vào chiều dài lịch sử lâu đời của đất nước, nhà thơ đã không nhắc lại các triều đại hay kể
tên các bậc vua chúa, các vị anh hùng mà nhắc đến nhân dân. Trong đoạn thơ nhà thơ viết hoa chữ
"Nhân dân" để thể hiện sự trân trọng, mến yêu. Nhân dân là những con người vô danh đã cống hiến và
hi sinh cho đất nước một cách tự nguyện. Nhân dân là biết bao thế hệ những người con gái, con trai, là
4000 lớp người trong lịch sử. Họ bằng tuổi với thế hệ thanh niên thời chống Mĩ. Họ là những con
người bình thường nhưng chính họ đã làm ra đất nước. Vì thế, đất nước trước hết là của nhân dân, của
những con người vơ danh bình dị đó. Cụm từ "bằng tuổi chúng ta", và cụm từ "giống ta lứa tuổi" ở sau
cho thấy đoạn thơ là lời thủ thỉ tâm tình hướng về thế hệ trẻ miền Nam vùng tạm chiếm giúp họ ý thức
được vai trò, sứ mệnh của thế hệ mình mà đóng góp cơng sức để bảo vệ đất nước.
2.3. Các câu thơ:
Cần cù làm lụng
...Có nội thù thì vùng lên đánh bại

Nhân dân đã làm nên lịch sử như thế nào?
- Họ cần cù lao động: Trong những câu thơ đầu của đoạn trích "Đất nước" nhà thơ Nguyễn
Khoa Điềm đã cho thấy khởi thủy và quá trình lớn lên của đất nước chính là q trình lao động lam lũ
để làm ra hạt gạo, của cải vật chất "Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng". Đất nước
lớn lên trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ bờ cõi, trong những cuộc trường chinh không ngừng nghỉ để
bảo vệ đất nước "Đất nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc". Và đến đoạn thơ này nhà

19


thơ cho chúng ta thấy quá trình ấy đều là đóng góp của nhân dân. Đất nước 4000 năm lịch sử là 4000
thế hệ những người con gái con trai đã cống hiến, hi sinh. Họ đã làm nên đất nước, tạo ra lịch sử dân
tộc bằng cách:
"Cần cù làm lụng"
Sống trong một đất nước mà nơng nghiệp là chính, người nhân dân ta từ bao đời chỉ cần cù lao
động, chịu thương chịu khó để ni sống gia đình, góp phần làm nên đất nước. Cả cuộc đời họ chỉ gắn
với con trâu, thửa ruộng và hầu như không ra khỏi lũy tre làng:
Nhớ linh xưa:
Cui cút làm ăn; toan lo nghèo khó.
Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung; chỉ biết ruộng trâu, ở trong làng bộ.
Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm; tập khiên, tập súng,
tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó.
(Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc - Nguyễn Đình Chiểu)
- Họ chống giặc ngoại xâm: Nhưng khi có giặc xâm lược, chính những người dân bình thường
ấy chiến đấu chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước. Người con trai sẽ ra trận, người con gái ở nhà trở
thành hậu phương vững chắc. Khi giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh, đánh giặc đến cùng giống như lời
nhân vật chị Út Tịch trong "Người mẹ cầm súng" của Nguyễn Thi "Còn cái lai quần cũng đánh". Với
tinh thần yêu nước nồng nàn, những người nông dân áo vải ấy vụt lớn lên:
Ôm đất nước những người áo vải
Đã đứng lên thành những anh hùng

(Đất nước - Nguyễn Đình Thi)
Nguyễn Khoa Điềm đã nêu lên một sự thật lịch sử là trong bốn ngàn năm dựng nước, giữ nước,
có biết bao thế hệ cha anh dũng cảm chiến đấu, hy sinh và trở thành anh hùng mà tên tuổi của họ “cả
anh và em đều nhớ”:
Nhiều người đã trở thành anh hùng
Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ
Nhưng cũng có hàng triệu, hàng triệu người cũng trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước
đã ngã xuống. Họ không phải là những anh hùng mà là những người dân vơ danh, bình dị đã sống và
chết giản dị và bình tâm, khơng ai nhớ mặt, nhớ tên của họ nhưng chính họ có cơng làm ra đất nước.
- Tư tưởng đất nước của nhân dân ở chiều sâu văn hóa (Họ tạo ra, gìn giữ và truyền lại cho
đời sau các giá trị vật chất và tinh thần của đất nước): Nhân dân không chỉ là người xây dựng và bảo
vệ đất nước mà còn là người làm nhiệm vụ vô cùng thiêng liêng ấy là truyền lại cho thế hệ tiếp nối
những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần như truyền hạt lúa, truyền lửa, truyền tiếng nói, truyền tên
xã tên làng, đắp đập be bờ cho người đời sau trồng cây hái trái... Cha ông đã để lại cho con cháu nền
văn minh nông nghiệp lúa nước ngàn đời, truyền cho con cháu ngọn lửa sáng ngời sau bao năm tháng
sống trong tối tăm, lạnh lẽo. Truyền cho con thứ ngôn ngữ tiếng nói của riêng dân tộc mình, giữ cho
mình cái văn hóa làng, xã trong mỗi chuyến di dân, tạo dựng cơ sở vật chất, đất đai để cho các thế hệ
kế tiếp phát triển trên mảnh đất ấy... Để rồi trong cái nơi văn hóa truyền thống ấy, chúng ta được sinh
ra và dần lớn lên, chập chững những bước đi đầu tiên trên mặt đất và bập bẹ hai tiếng “mẹ, cha” ngọng
nghịu. Tiếng nói đầu tiên là tiếng “mẹ” yêu thương, tiếng nói đầu tiên của ta cũng là tiếng nói của đất
nước đã có tự bao đời. Tiếng nói ấy chính là “Hồn thiêng sơng núi” (Huy Cận), là “Tấm lụa đã hứng
vong hồn những thế hệ qua” (Hồi Thanh). Ngay từ tiếng nói đầu tiên ấy, ta đã trở thành con người đất

20


Việt, “Hồn thiêng sơng núi” đã bắt đầu hình thành mạch ngầm trong huyết quản. Và những giá trị vật
chất, tinh thần ấy rồi sẽ theo chúng ta trong suốt cuộc đời, khiến ta tự hào được trở thành con cháu
Rồng, Tiên.
3. Đánh giá về nội dung và nghệ thuật

Với hình ảnh thơ giản dị, mộc mạc, giọng thơ vừa tự sự vừa trữ tình… Tác giả đã chọn tư liệu
văn hóa dân tộc trong ca dao, thể hiện cảm xúc, ý nghĩ. Hiện lên rõ mồn một là chân dung tinh thần của
nhân dân. Tâm hồn dân tộc gửi vào trong dân gian gian nay trở thành chiều sâu văn hóa. Nhìn ở cả
chiều dài, chiều rộng và chiều sâu đều thấy được vai trò của nhân dân vừa làm ra vừa bảo vệ. Cho nên
“Đất Nước này là đất nước của nhân dân”.
Đoạn thơ vừa là lời tâm tình,vừa là lời nhắn nhủ của nhà thơ với tất cả mọi người phải nhận thức đúng
vai trò to lớn của nhân dân trong việc làm nên truyền thống lịch sử, văn hóa của đất nước bằng chính
lịng biết ơn của mình.
Đoạn số 6:
Cảm nhận về đoạn thơ sau trong đoạn trích “Đất nước”, trích trường ca “Mặt đường khát
vọng” của Nguyễn Khoa Điềm:
“Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân
Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại
Dạy anh biết “yêu em từ thuở trong nôi”
Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội
Biết trồng tre đợi ngày thành gậy
Đi trả thù mà khơng sợ dài lâu
Ơi những dịng sơng bắt nước từ lâu
Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát
Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi”.
(Ngữ văn 12, tập 1, NXBGD VN, 2018, tr.121,122)
1. Khái quát
2. Phân tích đoạn thơ: Tư tưởng đất nước của nhân dân thể hiện qua chiều sâu văn hóa, phong tục
và lời ca ngợi non sơng đất nước
2.1. Giới thiệu đoạn thơ
- Ở các đoạn thơ trước nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã cảm nhận về cội nguồn thiêng liêng của
đất nước và thấy đất nước rất gần gũi, thân thiết với mỗi con người và lớn lên trưởng thành trong gian
lao, vất vả. Đất nước có chiều dài lịch sử đằng đẵng, khơng gian địa lí mênh mơng và có nền văn hóa,
văn hiến lâu đời, đậm đà bản sắc. Đất nước ở trong mỗi con người, là máu là xương là huyết lệ bởi vậy

mỗi con người đều phải có trách nhiệm với đấy nước. Sau đó, nhà thơ bắt đầu đi vào thể hiện tư tưởng
có tính then chốt trong suốt đoạn trích là tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân" và thể hiện tư tưởng đất
nước của nhân nhân ở cả ba chiều địa lí, lịch sử và văn hóa, phong tục.
của non sơng đất nước. Từ những vẻ đẹp ấy - Tư tưởng đất nước của nhân dân là tư tưởng tiến
bộ đã manh nha từ thời trung đại. Từ "Bình Ngơ đại cáo" của Nguyễn Trãi:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo

21


Sau này Phan Bội Châu cũng khẳng định "Nước là dân, dân là nước"... Đến giai đoạn 1945 1975, tư tưởng này đã thấm nhuần trong các tác phẩm văn học. Không chỉ trong thơ Nguyễn Khoa
Điềm mà trong thơ của hầu hết các nhà thơ từ thời chống Mỹ đều có những cảm nhận sâu sắc về nhân
dân và coi đó là nền tảng của lịng u nước. Thanh Thảo trong trường ca "Những người đi tới biển" đã
khắc hoạ chân dung của những con người bình dị và dùng những lời ngợi ca xúc động nhất để nói về
nhân dân:
Và cứ thế nhân dân thường ít nói
Như mẹ tôi lặng lẽ suốt đời
Và cứ thế nhân dân cao vời vợi
Hơn cả những ngôi sao cô độc giữa trời
Tuy nhiên, phải đến "Đất nước" của Nguyễn Khoa Điềm thì tư tưởng đất nước của nhân dân
mới trở thành cảm hứng chủ đạo, xuyên thấm vào trong tất cả những thành tố thuộc về đất nước. Trong
đoạn trích "Đất nước" nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chủ yếu cảm nhận đất nước ở ba chiều là chiều dài
lịch sử, chiều rộng địa lí, chiều sâu về văn hóa phong tục và sau đó tư tưởng đất nước của nhân dân
cũng được triển khai theo ba chiều ấy. Chính nhân dân đã làm nên dáng hình đất nước, làm nên lịch sử
và làm nên nền văn hóa, văn hiến lâu đời của đất nước.
- Đoạn thơ này thể hiện tư tưởng đất nước của nhân dân ở chiều sâu văn hóa phong tục, khẳng
định chính nhân dân đã làm nên chiều sâu văn hóa ấy. Tác giả khơng chỉ viết hoa từ "Đất Nước" mà
còn viết hoa từ "Nhân dân" để gợi sự yêu mến, tự hào, thành kính, thiêng liêng.
2.2. Đoạn thơ: Để đất nước này là đất nước của Nhân dân

... Đi trả thù mà không sợ dài lâu
Tư tưởng đất nước của nhân dân ở phương diện văn hóa, văn học dân gian
- Có thể nói “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm là một khúc ca thể hiện nhận thức về của nhà
thơ về đất nước. Đất nước chính là trí tuệ, tâm hồn và ý chí của nhân dân. Khi mạch cảm xúc lên cao
trào nhà thơ đi đến khẳng định 'Để đất nước này là Đất Nước của Nhân dân". Vế câu "Đất Nước của
Nhân dân" được nhà thơ lặp lại hai lần như để khẳng định sâu sắc rằng nhân dân chính chủ thể làm nên
đất nước và cho thấy đây cũng chính là cảm hứng chủ đạo được thể hiện trong suốt đoạn trích và cả
chương V của bản trường ca.
Vế câu thứ hai “Đất Nước của ca dao thần thoại” được nhà thơ đặt ở cuối câu để nhấn mạnh, đã
gợi lên một không gian đất nước đầy thiêng liêng, kì diệu.  Đó là đất nước của những câu ca dao dân ca
đầy yêu thương, tình nghĩa, là bài ca về tình yêu lao động, về tinh thần lạc quan, yêu đời... mà ở đó ta
cảm nhận được sâu sắc vẻ đẹp tâm hồn con người Việt Nam. Đó là đất nước của thần trụ trời, làm trụ
đẩy trời lên cao tạo nên trời đất, vũ trụ, mn lồi... Ở đây, nhà thơ nhắc đến hai thể loại văn học dân
gian tiêu biểu của người Việt là ca dao, thần thoại là để khẳng định đất nước của nền văn hóa, văn học
dân gian đậm đà bản sắc dân tộc. Văn hóa, văn học dân gian là linh hồn dân tộc, là kết tinh vẻ đẹp tâm
hồn của nhân dân do chính nhân dân sáng tạo, lưu truyền. Nó là sản phẩm tinh thần, tâm tư tình cảm,
là trí tưởng tượng bay bổng của nhân dân nên nhắc đến văn hóa văn học dân gian, ca dao thần thoại là
nhắc đến nhân dân và để khẳng định chính nhân dân đã sáng tạo ra đất nước.
- Để chứng minh "Đất Nước của ca dao, thần thoại", nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm lấy lại ý ba
câu ca dao có nội dung sâu sắc để nói về ba phẩm chất đã trở thành truyền thống tốt đẹp của con người
Việt Nam. Trong đó:
+ Câu thơ “Dạy anh biết yêu em từ thuở trong nôi” lấy lại ý của câu ca dao:

22


u em từ thuở trong nơi
Em nằm em khóc, anh ngồi anh ru
Chính ca dao, vẻ đẹp của tâm hồn cha ông trong văn học đã "dạy anh biết" truyền thống chung
thủy, say đắm mãnh liệt trong tình yêu để anh biết yêu em chân thật, thủy chung.

+ Câu thơ "Biết quý công cầm vàng từ những ngày lặn lội" lấy lại ý từ câu ca dao:
Cầm vàng mà lội qua sông
Vàng rơi không tiếc, tiếc công cầm vàng
Ca dao chứa trong nó văn hóa, thói quen, tập quán, nếp nghĩ nếp cảm của người Việt Nam. Nó
khơng chỉ dạy anh biết yêu mà còn dạy cho anh biết người Việt Nam khơng q trọng vật chất mà
trọng tình trọng nghĩa, quý trọng sức lao động, có truyền thống nhân nhân nghĩa, thủy chung.
+ Hai câu thơ "Biết trồng tre đợi ngày thành gậy - Đi trả thù mà không sợ dài lâu” lấy lại ý từ
câu ca dao:
Thù này ắt hẳn còn lâu
Trồng tre thành gậy, gặp đâu đánh què
Cụm từ "Dạy anh biết" và điệp từ "biết" được được lặp lại 3 lần, trong đó có 2 lần đứng ở đầu
các câu thơ đã khẳng định ca dao như nguồn sữa mẹ dạt dào nuôi lớn tâm hồn người Việt Nam. Cũng
chính ca dao đã dạy cho anh biết truyền thống quyết liệt, bền bỉ và kiên cường, bất khuất chống giặc
ngoại xâm. Truyền thống ấy giúp ta lí giải vì sao trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc, gần trăm năm bị
Pháp đô hộ và không biết bao lần bị giặc ngoại xâm chiếm giữ nhưng đến nay đất nước vẫn toàn vẹn,
thống nhất.
2.3. Bốn câu thơ: Ơi những dịng sơng bắt nước từ đâu
Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát
Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi…
Lời ca ngợi non sông đất nước
- Vẻ đẹp của những dịng sơng: Kết lại đoạn trích "Đất nước" là những cảm nhận rất tinh tế, là
lợi ngợi ca vẻ đẹp của quê hương, đất nước. Mở đầu đoạn thơ là thán từ "Ôi" chứa nhiều cảm xúc. Đó
là cảm xúc ngỡ ngàng nhưng chứa đầy sự trìu mến, tình cảm yêu thương khi khám phá ra vẻ đẹp của
những con sơng khi nó chảy về đất Việt. Câu thơ "Ơi, những dịng sơng đều bắt nước từ đâu" xác nhận
một đặc điểm về địa lí là hầu hết các con sông trên đất nước ta đều có nguồn gốc từ bên ngồi, các
dịng sơng lớn như sông Hồng, sông Mê kông... đều bắt nguồn từ các nước lân cận. Nhưng nhà thơ
thấy không cần xác định nguồn gốc của những con sông là ở đâu mà chỉ cần biết một hiện thực là tất cả
các dòng sông khi chảy đến mảnh đất quê hương đều "bắt lên câu hát", đều trở nên có hồn, có sinh khí
và sức sống mới.

- Vẻ đẹp của con người Việt Nam trên các dịng sơng: Khi về đến đất nước mình, các dịng sơng
bỗng chốc như trở nên tươi đẹp và người thổi hồn, thổi sinh khí và sức sống vào những con sơng ấy
chính là những người dân đất Việt. Các dịng sơng "bắt lên câu hát" bởi nó hòa theo tiếng hát của
những con người đang lao động. Họ vừa hăng say lao động, chèo đò, kéo thuyền vượt thác vừa ca hát
ngợi ca quê hương, đất nước; ca hát về tình yêu lao động và khao khát đóng góp cơng sức của mình để
xây dựng, làm giàu cho đất nước.
Vẻ đẹp của con người Việt Nam trong lao động đã được nhà thơ Huy Cận miêu tả đầy cảm xúc
trong bài thơ "Đoàn thuyền đánh cá":

23


Ta hát bài ca gọi cá vào,
Gõ thuyền đã có nhịp trăng cao.
Biển cho ta cá như lịng mẹ
Ni lớn đời ta tự buổi nào.
Đó là tiếng hát của con người trên dịng sơng Lơ trong thơ Tố Hữu:
Nắng chói sơng Lơ, hị ơ tiếng hát
Chuyến phà dào dạt bến nước Bình Ca...
(Ta đi tới - Tố Hữu)
Vẻ đẹp của con người lao động trên sông nước cũng từng được nhà văn Nguyễn Tuân thể hiện
rất sâu sắc qua nhân vật ơng lái đị trong tùy bút "Người lái đị Sơng Đà". Cuộc đời người lái đị vơ
danh nơi ngọn thác hoang vu khuất nẻo giữa núi rừng Tây Bắc đã trở thành bức tượng đài sừng sững về
con người trong công cuộc chinh phục thiên nhiên để giành lấy cuộc sống.
- Đất nước có trăm núi, ngàn sơng và mỗi dịng sơng mang một dáng hình, màu vẻ khác nhau.
Trên mỗi dịng sơng là hình ảnh con người Việt Nam với những vẻ đẹp khác nhau. Các câu thơ cho
thấy, mỗi con người Việt Nam trong công cuộc lao động mưu sinh lại bộc lộ ra những vẻ đẹp khác
nhau để rồi cuối cùng tạo nên một dòng chảy văn hóa kéo dài suốt 4000 ngàn năm văn hiến, tạo ra vẻ
đẹp trăm màu của con người Việt Nam, chúng ta hoàn toàn tin tưởng rằng đất nước sẽ đi đến một ngày
mai tươi sáng.

3. Đánh giá về nội dung và nghệ thuật
Đoạn thơ sử dụng chất liệu chính là ca dao, dân ca. Điều đáng chú ý là nhà thơ khơng trích dẫn
ngun văn câu ca dao mà chỉ lấy lại ý để thể hiện những liên tưởng, suy ngẫm vừa độc đáo vừa sâu
sắc. Từ “Đất Nước” được viết hoa và nhắc lại nhiều lần cùng giọng thơ chính luận trữ tình đã bộc lộ
suy nghĩ sâu sắc và nói lên những tình cảm tha thiết đối với đất nước làm cho nội dung chính luận vốn
khơ khan trở nên mềm mại, ngọt ngào thấm sâu vào lịng người, góp phần bộc lộ tư tưởng bao trùm,
xun suốt ấy là tư tưởng đất nước của nhân dân.
C. KẾT LUẬN CHUNG
"Văn học đối với tôi là một hiện tượng đẹp đẽ nhất trên thế giới" (Pautopxky). Kỳ diệu làm
sao khi cảm xúc được ngân lên thành thơ, thành nhạc, khi tiếng lịng ta được soi bóng trong những
mảnh hồn thơ ca. Văn học sinh ra để cho đời thêm hoa thơm trái ngọt, cho sự sống vút cao trên mỗi
trang văn, trang thơ. Đoạn trích "Đất nước", trích trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa
Điềm chính là những trang thơ hướng chúng ta đến một tình cảm đẹp đẽ ấy là tình yêu quê hương, đất
nước. Để từ khi đọc nó, nếu có ai hỏi tơi hai tiếng thiêng liêng nhất mà tơi biết là gì, tơi chẳng ngần
ngại mà trả lời đó là "Đất Nước", tơi sẽ nói về đất nước, tổ quốc như nhà thơ Nga, Sergei
Aleksandrovich Yesenin:
“Ôi nếu như thiên thần lên tiếng gọi
Bỏ nước Nga lên sống ở thiên đường!
Tôi sẽ đáp: Thiên đường xin để đấy
Cho tôi xin ở cùng Tổ quốc yêu thương”

24