đại học quốc gia hà nội
Trung tâm nghiên cứu ti nguyên v môI trờng

Lê Trọng Cúc

Sinh thái nhân văn

&phát triển bỊn v÷ng

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI



Mục lục

5

MỤC LỤC

Danh mục các từ viết tắt ...............................................................................................11
Danh mục bảng ...............................................................................................................13
Danh mục hình ................................................................................................................. 15
Lời giới thiệu .....................................................................................................................17
Tóm lược “Sinh thái nhân văn và phát triển bền vững” ....................................19

Chương I

PHẦN MỞ ĐẦU
Sinh thái nhân văn và sinh thái học ..........................................................................27
Sự phát triển của sinh thái học ...................................................................................28
Sự hình thành sinh thái nhân văn..............................................................................30

Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) ....................................................34
Lý thuyết hệ thống .........................................................................................................36
Cấu trúc thứ bậc của hệ thống ...................................................................................37
Các loại hệ thống.............................................................................................................37
Hệ thống kín và hệ thống mở .....................................................................................38
Phản hồi ..............................................................................................................................38
Cơ chế tự điều chỉnh ......................................................................................................40
Tóm lược ............................................................................................................................40

Chương II

HỆ SINH THÁI
Các thành phần cơ bản của hệ sinh thái .................................................................43
Nhóm nhân tố vơ sinh ...................................................................................................44


6

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Nhóm nhân tố sinh vật ..................................................................................................47
Năng lượng trong hệ sinh thái ...................................................................................50
Các quy luật cơ bản về dòng năng lượng trong hệ sinh thái ..........................52
Tháp sinh thái ...................................................................................................................54
Các dịng năng lượng chính ........................................................................................54
Tóm lược ............................................................................................................................55

Chương III

HỆ XÃ HỘI

Dân số ..................................................................................................................................61
Dân số học .........................................................................................................................61
Cấu trúc tuổi dân số .......................................................................................................63
Quá độ dân số...................................................................................................................65
Sự tăng dân số trên trái đất .........................................................................................66
Sự phân hóa dân số thế giới ........................................................................................69
Khả năng để ổn định dân số thế giới. ......................................................................72
Dân số tác động đến môi trường ..............................................................................74
Dân số và lao động ở Việt Nam ..................................................................................75
Tóm lược ............................................................................................................................77

Chương IV

HỆ SINH THÁI NHÂN VĂN
Chu trình vật chất trong hệ sinh thái nhân văn....................................................79
Nhu cầu dinh dưỡng ......................................................................................................80
Các nguyên tắc về chu trình vật chất .......................................................................81
Chu trình sinh địa hố....................................................................................................82
Chu trình cacbon .............................................................................................................82
Chu trình nitơ ....................................................................................................................85
Chu trình phốt pho .........................................................................................................89
Chu trình lưu huỳnh .......................................................................................................90
Chu trình nước..................................................................................................................92
Tóm lược ............................................................................................................................96


Mục lục

7


Chương V

LƯƠNG THỰC ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI
Tiềm năng tài nguyên sinh quyển.............................................................................99
Sản lượng sơ cấp........................................................................................................... 100
Sản lượng thứ cấp ........................................................................................................ 100
Những tính tốn lạc quan ......................................................................................... 101
Cách mạng nơng nghiệp và dịng vật chất trong hệ sinh thái nhân văn ...... 104
Tác động của con người lên tài nguyên đất ....................................................... 106
Tóm lược ......................................................................................................................... 107

Chương VI

CON NGƯỜI VÀ TÀI NGUYÊN ĐA DẠNG SINH HỌC
Khái quát về Công ước Đa dạng sinh học............................................................ 109
Đa dạng sinh học .......................................................................................................... 114
Tóm lược ......................................................................................................................... 143

Chương VII

SỰ SUY GIẢM TÀI NGUYÊN ĐA DẠNG SINH HỌC
Sự suy thoái hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới .................................................... 145
Sự du nhập các loài ngoại lai .................................................................................... 148
Tác động của ô nhiễm ................................................................................................ 149
Đa dạng sinh học đối với đời sống con người ................................................... 157
Tóm lược ......................................................................................................................... 161

Chương VIII

DÒNG NĂNG LƯƠNG TRONG HỆ SINH THÁI NHÂN VĂN

Nguồn nhiên liệu đang được sử dụng hiện nay................................................ 166
Năng lượng hóa thạch ................................................................................................ 167
Năng lượng tái tạo ....................................................................................................... 171
Nhiên liệu hóa thạch và biến đổi khí hậu tồn cầu .......................................... 176
Tóm lược ......................................................................................................................... 178


8

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Chương IX

THÔNG TIN TRONG HỆ SINH THÁI NHÂN VĂN
Giai đoan 1. ..................................................................................................................... 181
Giai đoạn 2 ...................................................................................................................... 182
Giai đoạn 3 ...................................................................................................................... 182
Giai đoạn 4 ...................................................................................................................... 183
Giai đoạn 5 ...................................................................................................................... 183
Truyền thông ................................................................................................................. 185
Hiện trạng sử dụng mạng viễn thông ở Việt Nam ........................................... 186
Tóm lược ......................................................................................................................... 188

Chương X

NHỮNG VẤN ĐỀ XÃ HỘI
Nghèo đói và dân số.................................................................................................... 189
Nghèo đói và nhu cầu lương thực.......................................................................... 189
Thiếu, thừa và suy dinh dưỡng ................................................................................ 191
Bình đẳng giới ............................................................................................................... 192

Dân số và khoa học kỹ thuật .................................................................................... 193
Xã hội nguyên thuỷ ..................................................................................................... 194
Xã hội văn minh nông nghiệp ................................................................................. 195
Xã hội văn minh công nghiệp.................................................................................. 195
Xã hội thời đại cách mạng khoa học - công nghệ,
hậu công nghiệp và tồn cầu hố. ......................................................................... 196
Một số vấn đề kinh tế, xã hội ở Việt Nam ............................................................ 199
Xóa đói giảm nghèo .................................................................................................... 201
Văn hoá ............................................................................................................................ 203
Tri thức bản địa ............................................................................................................. 209
Văn hoá truyền thống của người Việt ................................................................... 213
Sự kết hợp giữa khoa học hiện đại và văn hoá truyền thống....................... 219
Sự chuyển đổi văn hóa ............................................................................................... 220
Tóm lược ......................................................................................................................... 222


Mục lục

9

Chương XI

HỆ SINH THÁI NHÂN VĂN NÔNG NGHIỆP
Hệ sinh thái nông nghiệp truyền thống .............................................................. 226
Hệ sinh thái nông nghiệp hiện đại ......................................................................... 226
Hệ xã hội và hệ sinh thái đồng tiến hoá ............................................................... 228
Hệ sinh thái nhân văn nơng nghiệp vùng núi phía Bắc Việt Nam .............. 231
Ruộng bậc thang .......................................................................................................... 239
Hệ sinh thái nông nghiệp nương rẫy .................................................................... 243
Hệ sinh thái nông nghiệp nương rẫy kết hợp .................................................... 252

Hệ sinh thái nông nghiệp thổ canh hốc đá ........................................................ 253
"Văn hóa men mén" ..................................................................................................... 257
Nơng lâm kết hợp......................................................................................................... 257
Vai trị đặc biệt của cây họ Đậu trong nơng lâm kết hợp .............................. 262
Các đặc tính cơ bản của hệ sinh thái nông nghiệp .......................................... 269
Xu hướng phát triển miền núi phía Bắc Việt Nam ............................................ 272
Tóm lược ......................................................................................................................... 279

Chương XII

HỆ SINH THÁI NHÂN VĂN ĐƠ THỊ
Đơ thị hóa ........................................................................................................................ 282
Tốc độ đơ thị hố trên thế giới ................................................................................ 284
Các yếu tố ảnh hưởng lên sự phát triển đô thị .................................................. 287
Vị trí địa lý của siêu đơ thị (Megalopolis) ............................................................. 288
Sự vươn rộng đô thị (Sprawl) ................................................................................... 291
Đô thị thông minh ....................................................................................................... 296
Những quan điểm chống lại đô thị nén ............................................................... 297
Đơ thị hố ở Việt Nam................................................................................................. 298
Các vấn đề hiện nay ở các vùng đô thị ................................................................. 299
Sự tiêu thụ tài nguyên và tác động môi trường đô thị ................................... 300
Trường hợp đối với Việt Nam ................................................................................... 301
Môi trường đô thị ......................................................................................................... 304
Chất thải rắn môi trường đô thị Hà Nội ................................................................ 305
Bền vững đô thị ............................................................................................................. 306


10

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG


Đô thị sinh thái .............................................................................................................. 309
Cây xanh và môi trường đô thị ................................................................................ 309
Đơ thị xanh ..................................................................................................................... 311
Tóm lược ......................................................................................................................... 313

Chương XIII

PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Khái niệm phát triển bền vững................................................................................ 315
Các nguyên tắc quản lý và phát triển bền vững ............................................... 316
Các nguyên tắc cơ bản quản lý hệ sinh thái ....................................................... 318
Quản lý bền vững hệ sinh thái nhân văn ............................................................. 320
Những nguyên tắc cho sự sống bền vững .......................................................... 321
Bảo tồn Đa dạng sinh học cho phát triển bền vững........................................ 323
Dịch vụ kinh tế – xã hội của đa dạng sinh học................................................... 324
Công cụ bảo tồn ........................................................................................................... 326
Bảo tồn và phát triển................................................................................................... 326
Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) ................................................. 328
Khu dự trữ sinh quyển ................................................................................................ 330
Tổ chức khu dự trữ sinh quyển ................................................................................ 332
Quản lý các khu dự trữ sinh quyển ........................................................................ 333
Lợi ích từ khu dự trữ sinh quyển ............................................................................. 334
Hệ thống các khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam ............................................. 335
Tóm lược ......................................................................................................................... 336
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................. 341


11


Mục lục

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ADB

Ngân hàng Phát triển châu Á

ADN

Acid deoxyribonucleic

ASEAN

Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á

ATP

Adenozin Tri Phốt phát

BMR

Tốc độ chuyển hố cơ bản

CGIAR

Nhóm tư vấn về nghiên cứu nông nghiệp quốc tế

CIAT


Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế

CIMMYT

Trung tâm Nghiên cứu quốc tế về ngô và lúa mỳ

CIP

Trung tâm Khoai tây quốc tế

CITES

Công ước bn bán quốc tế các lồi động thực vật hoang dã
nguy cấp

CNTT

Công nghệ thông tin

DTSQ

Dự trữ sinh quyển

FAO

Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc

GAD

Giới và phát triển


ĐBSCL

Đồng bằng sông Cửu Long

ĐDSH

Đa dạng sinh học

GDP

Tổng sản phẩm trong nước

HABECO

Công ty Cổ phần Bia, Rượu, nước giải khát Hà Nội

HSTNN

Hệ sinh thái nông nghiệp

ICRISAT

Viện Quốc tế về cây màu nhiệt đới

IITA

Viện Quốc tế về nơng nghiệp nhiệt đới

IPCC


Ủy ban Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu


12

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

IPGRI

Viện Tài nguyên di truyền thực vật quốc tế

IRRI

Viện Nghiên cứu lúa quốc tế

IUCN

Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới

LHQ

Liên hợp quốc

MAB

Chương trình Con người và Sinh quyển

MOLISA


Bộ Lao động và Thương binh Xã hội

NGO

Tổ chức phi chính phủ

NST

Nhiễm sắc thể

OECD

Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế

OPEC

Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ

PTBV

Phát triển bền vững

RVAC

Hệ thống nông lâm kết hợp - rừng, vườn, ao, chuồng

TNDTTV

Tài nguyên di truyền thực vật


UNEP

Chương trình Mơi trường Liên hợp quốc

UNESCO

Tổ chức Khoa học, Văn hoá và Giáo dục của Liên hợp quốc

UNICEF

Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc

USD

Đơ la Mỹ

USGCRP

Chương trình Nghiên cứu Biến đổi khí hậu Tồn cầu của Mỹ

VAC

Hệ thống nông lâm kết hợp vườn, ao, chuồng

WAD

Phụ nữ và phát triển

WB


Ngân hàng Thế giới

WCED

Ủy ban về môi trường và phát triển tồn cầu

WED

Phụ nữ, Mơi trường và Phát triển

WID

Phụ nữ trong phát triển

WRI

Viện Tài nguyên Thế giới

WTO

Tổ chức Thương mại Thế giới


13

Mục lục

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.

Bảng 2.
Bảng 3.
Bảng 4.
Bảng 5.
Bảng 6.
Bảng 7.

Bảng 8.
Bảng 9.
Bảng 10.
Bảng 11.
Bảng 12.
Bảng 13.
Bảng 14.

Tốc độ tăng dân số và thời gian tăng gấp đôi ..................................69
Phân bố diện tích, dân số
và mật độ dân số trên thế giới, năm 2009 ..........................................71
Dân số của các nước ASEAN giữa năm và tỷ lệ tăng dân số .......72
Phân bố diện tích, dân số và mật độ dân số ở Việt Nam,
năm 2009 ........................................................................................................75
Dân số và tỷ lệ tăng dân số Việt Nam
chia theo các vùng kinh tế - xã hội năm 1999 và 2009 ..................76
Phân bố dân số theo giới tính
và tỷ số giới tính theo nhóm tuổi, năm 2009, ..................................76
Tỷ trọng dân số Việt Nam dưới 15 tuổi,
trong độ tuổi lao động 15 – 64 và 65 tuổi trở lên
qua các đợt tổng điều tra dân số năm 1989 – 1999 - 2009 ..........77
Các dạng năng lượng .............................................................................. 167
Các nước có nguồn dự trữ nhiên liệu

hóa thạch hàng đầu trên thế giới ....................................................... 169
Các nước sử dụng năng lượng
thủy điện hàng đầu trên thế giới ........................................................ 173
Các nước sử dụng năng lượng
nguyên tử hàng đầu trên thế giới ...................................................... 174
Tỷ lệ hộ nghèo của Việt Nam .............................................................. 202
Các thành phố có số dân trên 10 triệu người ................................. 287
Lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc tại thời điểm 1/7
hàng năm theo thành thị và nông thôn........................................... 298


14

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG


15

Mục lục

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.
Hình 2.
Hình 3.
Hình 4.
Hình 5.
Hình 6.
Hình 7.
Hình 8.

Hình 9.
Hình 10.
Hình 11.
Hình 12.
Hình 13.
Hình 14.
Hình 15.
Hình 16.
Hình 17.
Hình 18.
Hình 19.
Hình 20.
Hình 21.
Hình 22.
Hình 23.
Hình 24.
Hình 25.

Hệ mặt trời, hệ cơ khí, hệ sinh học, hệ họ hàng ...............................38
Mơ hình hệ sinh thái ở cạn .......................................................................45
Xích thức ăn và lưới thức ăn ...................................................................51
Dòng năng lượng đi qua các cấp vị dinh dưỡng..............................53
Tháp sinh thái ...............................................................................................53
Biểu đồ tháp dân số theo tuổi và giới tính .........................................64
Sinh, chết lý thuyết và đường cong tốc độ tăng
trong quá độ dân số. ..................................................................................66
Xu hướng tăng dân số thế giới ...............................................................67
Tháp dân số Việt Nam 2009 .....................................................................77
Chu trình cacbon .........................................................................................83
Chu trình Nitơ ...............................................................................................86

Chu trình phốt pho .....................................................................................89
Chu trình lưu huỳnh ...................................................................................91
Chu trình nước ..............................................................................................92
Sơ đồ cấu trúc một nucleotit và các loại bazơ nitric .................... 117
Sơ đồ cấu trúc không gian của ADN .................................................. 118
Cơ chế tự nhân đôi của ADN ................................................................ 120
Một số dạng đột biến gen ..................................................................... 121
Phân bố các HST thể hiện qua thảm thực vật
trên bề mặt trái đất .................................................................................. 134
Ảnh cọn nước của dân tộc Thái ........................................................... 234
Hệ thống ruộng bậc thang ................................................................... 239
Hệ sinh thái nương rẫy ........................................................................... 252
Cảnh quan RVAC phác họa ở Tây Cốc,
huyện Đoan Hùng, Phú Thọ ................................................................. 269
Dự báo dân số các nước phát triển đến năm 2030 ...................... 285
Cấu trúc khu dự trữ sinh quyển ........................................................... 332


16

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG


LỜI GIỚI THIỆU

Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu các mối quan hệ có hệ
thống giữa xã hội lồi người và mơi trường thiên nhiên. Cuốn sách
Sinh thái nhân văn và phát triển bền vững là kết quả của q trình thu
thập, chọn lọc những kiến thức có được trong nhiều tài liệu trên thế
giới và trong nước, cũng như từ các kết quả nghiên cứu của bản thân,

xây dựng thành tài liệu gọn nhẹ và đơn giản, phục vụ cho học tập và
giảng dạy. Hiện nay, Giáo trình “Sinh thái nhân văn” đang được giảng
dạy ở Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Trung
tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội,
Đại học Vinh và một số trường khác ở bậc đại học và sau đại học.
Trước đây, trong các nghiên cứu sinh thái học, con người thường
chỉ đứng ngoài như một siêu yếu tố để quan sát và nhận định các q
trình tự nhiên. Ngày nay, có thể nói khơng có một hệ sinh thái nào
trên bề mặt trái đất lại khơng có sự tác động của con người. Cũng vì
thế mà năm 1971, Tổ chức Khoa học, Văn hoá và Giáo dục của Liên
hợp quốc (UNESCO) đã đề xướng và thành lập chương trình “Con
người và Sinh quyển - (MAB)”. Mục tiêu rộng lớn của chương trình
này là phát triển trên cơ sở kết hợp giữa khoa học tự nhiên và khoa
học xã hội trong việc bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên sinh quyển
để cải thiện mối quan hệ toàn cầu giữa con người và thiên nhiên,
cảnh báo hậu quả các hoạt động của con người ngày nay lên thế giới
ngày mai và bằng cách đó tăng cường khả năng của con người để bảo
vệ một cách hiệu quả hơn tài nguyên sinh quyển.
Con người, thực tế đã trở thành hạt nhân trung tâm của các
nghiên cứu sinh thái học. Xã hội loài người được đặc trưng bằng sự
tiến bộ vượt bậc và con người trở thành nhân tố vĩ đại nhất trong mối


18

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

quan hệ với thiên nhiên. Con người có khả năng quản lý, bảo tồn và
phát triển tài nguyên thiên nhiên, tuy nhiên cũng làm suy thoái nhiều
hệ sinh thái trên bề mặt trái đất.

Mơ hình hiện đại về sinh thái nhân văn là dựa trên nguyên tắc
quan hệ có hệ thống giữa xã hội lồi người (hệ xã hội) và mơi trường
thiên nhiên (hệ sinh thái), làm thành hệ thống sinh thái nhân văn.
Mục đích của nghiên cứu sinh thái nhân văn là tìm hiểu và nhận biết
các đặc điểm và các mối quan hệ qua lại giữa các hệ thống này với
nhau và sự hình thành những hình thái đặc trưng trong hệ thống xã
hội và hệ sinh thái.
Hệ sinh thái nhân văn tập hợp sự tác động của các nhân tố bao
gồm dân số, kinh tế, văn hoá, khoa học kỹ thuật, chính trị và các đối
tượng xã hội khác như giá trị, nguyện vọng, đạo đức, với các điều
kiện môi trường tự nhiên làm nảy sinh ra các quy luật động thái
thống nhất tự nhiên - xã hội. Tự nhiên và xã hội liên kết chặt chẽ
trong khuôn khổ của một hệ thống sinh thái nhân văn hoàn thiện, mà
hệ thống đó đã trải qua q trình lịch sử tiến hoá của tự nhiên và sự
phát triển của xã hội loài người. Sinh thái nhân văn nghiên cứu ở
mức độ hệ thống tồn vẹn, trang bị cho nó vũ khí để có thể đương
đầu được với các vấn đề môi trường ngày càng tăng lên và các hệ
thống tự nhiên - xã hội luôn luôn thay đổi.
Sinh thái nhân văn và phát triển bền vững liên quan đến nhiều
vấn đề, bao gồm cả các đối tượng tự nhiên và xã hội. Trong q trình
biên soạn tài liệu khơng tránh khỏi những thiếu sót, tác giả mong
nhận được sự đóng góp ý kiến của nhiều bạn đọc.
Trân trọng cảm ơn!
Tác giả


TÓM LƯỢC “SINH THÁI NHÂN VĂN
VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG”

Sự phát triển của khoa học sinh thái học

Sự phát triển của khoa học sinh thái học đã làm nảy sinh nhiều
lý thuyết khoa học sinh thái học chuyên ngành: sinh thái học cá thể sinh thái học quần thể - sinh thái học quần xã - sinh thái học hệ sinh thái. Đi
sâu vào nghiên cứu các đối tượng sinh vật riêng rẽ đã ra đời các khoa
học: sinh thái học động vật, sinh thái học thực vật, sinh thái học tảo, sinh
thái học nấm, v.v..., và ngày nay, sinh thái học không chỉ đụng chạm
đến các đối tượng tự nhiên mà cả các lĩnh vực khoa học xã hội như:
sinh thái học mơi trường, sinh thái học chính trị, sinh thái học văn hóa, sinh
thái học xã hội, sinh thái học nhân văn, v.v...
Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu quan hệ giữa con
người với môi trường thiên nhiên ở mức độ hệ thống - hệ xã hội và hệ
sinh thái. Mục đích của nghiên cứu sinh thái nhân văn là tìm hiểu và
nhận biết các đặc điểm và mối quan hệ qua lại giữa các hệ thống này
với nhau và sự hình thành các hình thái đặc trưng trong hệ thống
sinh thái nhân văn. Khái niệm hệ thống đã từng là một bộ phận của
tư duy nhân loại và nó đã trở thành cơng cụ để tìm hiểu nhiều loại sự
vật khác nhau một cách thống nhất và tồn vẹn, trang bị cho nó vũ
khí để có thể đương đầu được với các vấn đề mơi trường đang ngày
càng gia tăng và hệ thống tự nhiên - xã hội luôn luôn thay đổi.

Hệ sinh thái
Hệ sinh thái là một hệ chức năng bao gồm các thành phần sống
và không sống, luôn luôn liên hệ với nhau và không ngừng trao đổi


20

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

nguyên liệu qua các chu trình vật chất và dịng năng lượng. Trong các
thành phần của hệ sinh thái thì khí quyển, đất, nước là những

nguyên liệu sơ cấp, còn động vật, thực vật và vi sinh vật là những tác
nhân vận chuyển và là những bộ máy trao đổi vật chất và năng
lượng. Chúng được đặc trưng bằng mối quan hệ giữa sinh vật tự
dưỡng hay gọi là sinh vật sản xuất sơ cấp và sinh vật dị dưỡng bao
gồm sinh vật tiêu thụ và sinh vật hoại sinh.
Năng lượng đi vào hệ sinh thái từ bức xạ ánh sáng Mặt trời, chỉ
một tỷ lệ rất nhỏ được cây xanh hấp thụ, chuyển thành năng lượng
hóa học, tích lũy trong ngun liệu thực vật có thể đi qua xích thức
ăn và mạng lưới thức ăn, từ cấp vị dinh dưỡng này sang cấp vị dinh
dưỡng khác. Hoặc phần nguyên liệu không được tiêu thụ, chúng tích
lũy lại trong hệ, chuyển sang các sinh vật hoại sinh, hoặc đi khỏi hệ
khi bị rửa trôi. Các sinh vật trong mỗi cấp vị sản xuất, tiêu thụ cũng
như hoại sinh, sử dụng một số năng lượng cho hơ hấp của bản thân
và giải phóng ra khỏi hệ sinh thái.

Hệ xã hội
Tất cả các thành phần xã hội, các sản phẩm khác nhau của văn
hoá con người ở mức độ quần thể, luôn luôn liên hệ với nhau làm
thành hệ xã hội. Dân số, đặc biệt là tốc độ tăng dân số và mật độ dân số là
những nhân tố quan trọng trong mối quan hệ giữa hệ xã hội và hệ
sinh thái. Tiến trình tăng dân số thế giới có một giai đoạn tốc độ tử
vong và tốc độ sinh sản giảm do điều kiện sống được cải thiện, đồng
hành với sự phát triển kinh tế gọi là Quá độ dân số. Hiện nay, dân số
thế giới đang phân hóa theo chiều hướng tăng lên ở các nước kém
phát triển và giảm dần tỷ lệ tăng dân số ở các nước phát triển. Các
quan điểm về sự ổn định dân số thế giới và sự đáp ứng tài ngun thì
cơng bằng xã hội được xem là chìa khố để đạt được sự thành cơng
vượt qua thời kỳ quá độ dân số.

Hệ sinh thái nhân văn

Khái niệm hệ sinh thái nhân văn được sử dụng để nói tới hệ
thống của mối liên hệ giữa hệ xã hội và hệ sinh thái, thông qua các


TÓM LƯỢC “SINH THÁI NHÂN VĂN VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG”

21

dịng vật chất, năng lượng và thơng tin, trong đó có sự kết hợp của
một tập hợp phức tạp các nhân tố như kinh tế, xã hội, văn hố, chính
trị, tâm lý và các yếu tố sinh - vật lý của mơi trường.
Dịng năng lượng trong các hệ sinh thái là một chiều. Ngược lại,
vật chất cần thiết để sản xuất ra các chất hữu cơ được quay vòng
trong hệ sinh thái và được sử dụng lại nhiều lần. Ở quy mơ tồn cầu
các dịng vật chất thường được thể hiện qua các chu trình sinh - địa hố. Các chu trình sinh - địa - hố chủ yếu bao gồm chu trình C, N,
P,S, nước, v.v... Các chu trình này đang bị can thiệp mạnh mẽ bởi
hoạt động của con người.

Lương thực đối với xã hội loài người
Lương thực, thực phẩm cho con người được cung cấp bởi các tài
ngun sinh quyển. Theo sự tính tốn lạc quan về khẩu phần thức ăn
của con người và với khả năng sản xuất thức ăn của sinh quyển thì
trái đất có thể nuôi sống tối đa 140 tỷ người, tối thiểu 45 tỷ người,
trung bình là 83 tỷ người. Quá trình tiến hóa của sinh quyển qua các
thời kỳ từ: săn bắt, hái lượm đến tiền nông nghiệp, cách mạng công
nghiệp đồng hành với tiến bộ khoa học công nghệ, tăng cường sản
xuất nông nghiệp, cải thiện nhiều mặt cho cuộc sống của con người.
Tuy nhiên, cùng với sự tăng dân số trên toàn thế giới đã gây áp lực
lớn đến các hệ sinh thái. Rừng ngày càng bị thu hẹp, đất đai bị ơ
nhiễm, sa mạc hóa, xói mịn đất, thiếu nước, hóa mặn, chua phèn làm

cho nhiều vùng đất đai trên trái đất mất khả năng sản xuất.

Con người và tài nguyên đa dạng sinh học
Công ước Đa dạng sinh học xác định đa dạng sinh học là sự giàu
có, phong phú và đa dạng các nguồn gen, các loài và các hệ sinh thái.
Đa dạng gen bao gồm tất cả các giống cây trồng cổ truyền không
sử dụng nữa, các giống hiện đại đang gieo trồng, các giống cải tiến,
các giống và dòng thuần chủng, các dòng lai, các giống hoang dại có
họ hàng xa, gần với các giống đang gieo trồng và các đột biến về hình
thái hoặc đặc tính nơng sinh học khác.


22

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Đa dạng lồi là số lượng lồi trên một vùng nào đó. Đa dạng lồi

cao thường ở những vùng có khí hậu ấm áp và giảm dần nơi có điều
kiện lạnh lẽo và khô cằn, giàu nhất là vùng nhiệt đới ẩm. Hiện nay có
hàng triệu lồi chưa được phát hiện, trước hết là các lồi cơn trùng, vi
sinh vật và các lồi động vật khơng xương sống.
Đa dạng hệ sinh thái trên bề mặt trái đất phụ thuộc vào điều kiện
khí hậu theo đới vĩ độ và độ lục địa. Theo hướng vĩ độ thì nhiệt độ
giảm dần từ xích đạo đến hai cực và chia ra các đới. Tương ứng với
sự thay đổi khí hậu theo vĩ độ và độ lục địa; nhiệt đới, cận nhiệt đới,
ôn đới, hàn đới, các hệ sinh thái được thể hiện qua thảm thực vật
cũng thay đổi theo. Tuy nhiên, các kiểu hệ sinh thái cũng thay đổi
theo điều kiện địa hình và độ lục địa.

Sự suy giảm đa dạng sinh học

Đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái đang ngày
càng bị suy giảm, do tác động của các quá trình tự nhiên, nhưng quan
trọng hơn là do tác động của con người, trực tiếp như khai thác quá
mức, hay gián tiếp làm biến đổi khí hậu tồn cầu, tác động của ơ
nhiễm khơng khí, nước, phóng xạ, thuốc bảo vệ thực vật, v.v... lên các
loài hoang dại và các hệ sinh thái. Sự du nhập các loài ngoại lai - các
loài xâm lấn, tác động lâu dài lên các đặc tính di truyền của quần thể
và các chu trình vật lý, hoá học và sinh học trong sự duy trì đa dạng
sinh học.
Vai trị của đa dạng sinh học - Tính đa dạng sinh học là nguồn vơ
tận về vẻ đẹp, về niềm cảm hứng sáng tạo, về kiến thức phong phú
của nhân loại. Nó là nguồn gốc của mọi sự thịnh vượng, cung cấp cho
chúng ta toàn bộ thức ăn, phần lớn các nguyên vật liệu, hàng hoá và
dịch vụ, cung cấp nguyên liệu di truyền cần thiết cho nông nghiệp,
dược học, công nghệ, v.v... Làm rõ giá trị dịch vụ của đa dạng sinh
học đối với các nền kinh tế và xã hội là tạo ra một cơ sở vững chắc mở
đường cho những giải pháp hiệu quả và có trọng tâm trong cơng tác
bảo tồn và phát triển bền vững.


TÓM LƯỢC “SINH THÁI NHÂN VĂN VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG”

23

Dòng năng lượng trong hệ sinh thái nhân văn
Nguồn năng lượng được sử dụng trong hệ sinh thái nhân văn
bao gồm năng lượng hóa thạch, khơng tái tạo và các nguồn năng
lượng tái tạo khác. Ở thế kỷ 20, nhiên liệu hóa thạch trở thành
nguồn năng lượng ưu thế ở các nước cơng nghiệp và sau đó là các
nước đang phát triển. Tác động của sự đốt cháy nhiên liệu hóa

thạch, dẫn đến sự thay đổi mạnh khí hậu tồn cầu, đặc biệt là hiệu
ứng nóng lên tồn cầu ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự sống của nhân
loại. Tác động chính trị, kinh tế, xã hội ở nhiều quốc gia trên thế giới
qua việc cung cấp dầu mỏ và giá dầu, sử dụng dầu mỏ như vũ khí
trong cuộc xung đột ở Trung Đông và tạo ra các cuộc khủng hoảng
dầu mỏ cũng đang đặt ra nhiều vấn đề bức xúc về mặt an ninh năng
lượng và môi trường.
Năng lượng tái tạo bao gồm năng lượng sinh khối, năng lượng
mặt trời, nước chảy, gió, thủy triều, địa nhiệt, hạt nhân. Đây là nguồn
năng lượng sạch, thân thiện với môi trường đang được quan tâm và
phát triển ở nhiều nước.
Biến đổi khí hậu bao gồm các yếu tố như nhiệt độ, lượng mưa,
cường độ và nhịp độ của gió bão, v.v... Các nhà khoa học đều thừa
nhận rằng các hoạt động của con người như chặt phá rừng, sử dụng
nhiên liệu hóa thạch đã làm biến đổi khí hậu và bầu khí quyển trái
đất. Biến đổi khí hậu làm thay đổi điều kiện sống của các sinh vật và
con người.

Thông tin trong hệ sinh thái nhân văn
Thông tin là một dạng biểu hiện của vật chất đang vận động.
Trong tiến trình lịch sử phát triển xã hội loài người, cách mạng thông
tin - công nghệ đã không ngừng làm thay đổi các nền văn minh của
nhân loại.
Sự xuất hiện tiếng nói là hình thức thơng tin đầu tiên của sự hình
thành hệ sinh thái nhân văn. Chữ viết và kỹ thuật in ấn tạo ra khả
năng vô cùng to lớn cho con người trong việc tiếp thu và truyền bá
thông tin rộng rãi, nhanh chóng hơn.


24


SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Những phát minh sáng chế ra các thiết bị truyền thông bằng
điện và điện tử của thể kỷ XX, đã đem đến bao kỳ tích vĩ đại về kinh
tế, văn hóa, xã hội, nghệ thuật, khoa học công nghệ, đồng thời cũng
đem đến cho loài người nhiều hậu quả tiêu cực: tàn phá tài nguyên
thiên nhiên, ô nhiễm môi trường, chiến tranh tàn khốc (Chiến tranh
Thế giới lần thứ nhất, lần thứ hai, Chiến tranh Lạnh...), những tệ nạn
xã hội và những bệnh tật hiểm nghèo.
Vào những năm 50 của thế kỷ XX, q trình tự động hóa và trí
năng hóa các phương tiện vật chất xuất hiện. Năng lượng được khai
thác chủ yếu của hệ thống cơng nghệ này là trí năng - sản phẩm đặc thù
của tư duy con người. Mạng internet vừa là nền tảng, vừa là biểu tượng
rực rỡ nhất, vừa là đỉnh cao của sự hòa nhập cách mạng thông tin và
công nghệ thông tin đang ảnh hưởng sâu sắc đến mọi lĩnh vực đời sống
con người, đưa xã hội lồi người chuyển từ xã hội cơng nghiệp sang xã
hội thông tin, từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức.

Những vấn đề xã hội
Các vấn đề xã hội nổi bật nhất là dân số và sự nghèo đói. Nghèo
đói, chủ yếu tập trung ở các nước Nam Á, một phần Đông Nam Á,
châu Phi và Nam Mỹ, nơi mà dân số đang tiếp tục tăng cao. Các vấn
đề về công bằng xã hội không chỉ ở sự phân hố giàu nghèo mà quan
trọng hơn đó là sự bình đẳng giới và cơng bằng thế hệ.
Q trình tiến hóa của xã hội lồi người từ xã hội nguyên thủy
sang các nền văn minh nông nghiệp, công nghiệp và hậu công nghiệp
song hành với dân số ngày càng tăng là sự tổ chức, phân công lao
động và tiến bộ của khoa học, công nghệ. Thời đại cách mạng khoa
học - công nghệ, hậu công nghiệp là thời đại phát triển hiện đại được

tạo lập trên ba cơ sở: cách mạng khoa học - công nghệ, kinh tế thị
trường hiện đại và tồn cầu hố, đi sâu vào những nhận thức mới về
quy luật vận động của thế giới vật chất. Công nghệ điện tử, công
nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ gen là trọng tâm của
cách mạng khoa học công nghệ. Khoa học công nghệ là phương thức
nòng cốt thể hiện về mặt chất lượng và quy mô sản xuất của con
người và cũng là quy mô tác động của các hoạt động xã hội lên tài
ngun thiên nhiên và mơi trường. Tất cả đó là sản phẩm của văn


TÓM LƯỢC “SINH THÁI NHÂN VĂN VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG”

25

hóa bao gồm vật thể và phi vật thể, là sở hữu chung của một tập đồn
người, được duy trì và thường xun tái tạo thơng qua q trình
tương tác xã hội.

Hệ sinh thái nhân văn nông nghiệp
Hệ sinh thái nơng nghiệp (hstnn) là hệ sinh thái nhân văn điển
hình. Các hệ sinh thái nông nghiệp không tự ổn định mà đòi hỏi sự
hỗ trợ đầu vào của con người làm cho chúng khác với các hệ sinh thái
tự nhiên là do con người tự thiết kế.
Hệ sinh thái nông nghiệp truyền thống tương đồng với hệ sinh
thái tự nhiên, xen canh rất nhiều loài cây trên cùng một cánh đồng,
giống như hệ sinh thái tự nhiên.
Hệ sinh thái nông nghiệp hiện đại cần nhiều đầu vào, như máy móc
nơng nghiệp, phân hoá học, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thuỷ lợi,
giống cây trồng, vật nuôi cao sản, sản phẩm đầu ra lớn, bao gồm cả
các chất thải. Hiện nay, nơng nghiệp hiện đại đang có xu hướng tập

trung vào nông nghiệp hữu cơ.
Đánh giá các hệ sinh thái nông nghiệp dựa vào các đặc tính cơ
bản như khả năng sản xuất của hệ: năng suất, tính ổn định, bền vững,
độc lập (tự trị), công bằng và một số đặc tính khác như tính đa dạng,
hợp tác và thích nghi, v.v..
Đa dạng hệ sinh thái nông nghiệp ở vùng núi Việt Nam bao gồm
các hệ sinh thái nông nghiệp truyền thống: hệ sinh thái nương rẫy, hệ
sinh thái ruộng nước trong các thung lũng lớn, ruộng bậc thang, thổ
canh hốc đá, nông lâm kết hợp, v.v...

Hệ sinh thái nhân văn đô thị
Hệ sinh thái đô thị là hệ sinh thái nhân văn điển hình, hầu như
hồn tồn do con người thiết kế, là trung tâm giáo dục, tôn giáo,
thương mại, thơng tin và chính trị, hơn 60% dân số sống phi nơng
nghiệp. Đơ thị hóa là q trình lịch sử nâng cao vai trò của thành phố
trong đời sống xã hội, liên quan với việc tập trung và tăng cường
chức năng phi nơng nghiệp. Q trình đơ thị hóa mang tính tồn cầu.


26

SINH THÁI NHÂN VĂN & PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Ở các nước đang phát triển, đơ thị hóa là một trong những nhân tố
quan trọng, nâng cao kinh tế và xã hội, trong đó có cả phát triển các
vùng kinh tế mới. Ngun nhân dẫn đến đơ thị hóa: lực đẩy, lực hút.
Quy mô đô thị, các siêu thành phố vai trị của vị trí địa lý trong phát
Các vấn đề hiện nay ở vùng đô thị là đáp ứng lương thực, nước uống,
nhà cửa, việc làm và các dịch vụ cơ bản khác.


Sinh thái nhân văn và phát triển bền vững
Phát triển bền vững là sự phát triển mà trong đó các giá trị kinh
tế, xã hội và mơi trường ln ln tương tác với nhau trong suốt q
trình quy hoạch, phân bố lợi nhuận công bằng giữa các tầng lớp
trong xã hội và khẳng định các cơ hội cho sự phát triển, duy trì một
cách liên tục cho các thế hệ mai sau.
Tính bền vững trên khía cạnh cơng bằng được đặc trưng bởi sự
phân phối công bằng các lợi nhuận và cơ hội qua các nhóm kinh tế xã hội, giới và thế hệ.
Quản lý thích hợp đến sự bền vững là kết hợp toàn bộ sự tương tác
của các giá trị kinh tế, môi trường và xã hội vào một tiếp cận vững chắc
trong quy hoạch, quản lý và phát triển, cái nọ làm bền vững cái kia.
Các nguyên tắc của sự bền vững là đòi hỏi không được làm suy
giảm tổng các vốn môi trường, vốn tài nguyên con người hay vốn do
con người làm ra, đảm bảo cho các thế hệ mai sau. Bất cứ một dạng
vốn nào đó cũng đều mong đợi một sự tăng trưởng theo thời gian. Đó
là sự đảm bảo của một "tổng số vốn" đại diện cho tất cả ba hệ giá trị mà
nó phải được duy trì mãi mãi. Những nguyên tắc cho sự sống bền
vững là tôn trọng và quan tâm đến cuộc sống cộng đồng, cải thiện chất
lượng cuộc sống của con người, bảo vệ sức sống và tính đa dạng của
trái đất, hoạt động trong sức chịu tải của trái đất, thay đổi thái độ và
hành vi của cá nhân, giúp cho các cộng đồng có khả năng giữ gìn mơi
trường của mình, đưa ra một khuôn mẫu quốc gia cho sự phát triển và
bảo vệ xã hội phù hợp và xây dựng khối liên minh toàn cầu.


Chương I

PHẦN MỞ ĐẦU

Sinh thái nhân văn và sinh thái học

Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu tác động tương hỗ
giữa con người và môi trường thiên nhiên, theo nguyên tắc của khoa
học sinh thái học. Thuật ngữ sinh thái học (Ecology) đã xuất hiện từ
lâu nhưng nó trở thành thông dụng ở Việt Nam trong vài thập kỷ gần
đây. Nó được sử dụng rất phổ biến trên đài phát thanh, vơ tuyến
truyền hình, trong cả các thơng báo tổng quát mang tính chất phổ
biến và chính luận, thậm chí trong các câu chuyện thường ngày.
Nhưng hiểu như thế nào, nhiệm vụ của sinh thái học là gì và phạm vi
của nó đến đâu thì cũng đang có nhiều ý kiến khác nhau. Điều có thể
khẳng định được, đó là: Sinh thái học là một khoa học. Nếu sinh thái
học được xem đơn thuần như một tiếp cận khoa học thì đã có từ lâu
và mang đậm tính nhân văn. Trong các cơng trình của các học giả La
Mã như nhà triết học Luc-re-ti-no, nhà thơ Vir-gin và nhà thiên văn
học Co-lu-mel-la, đã chứa đựng các yếu tố của các nguyên tắc sinh
thái học. Các bức tranh mô tả cảnh tượng săn bắt các loài voi cổ với
điều kiện thời tiết nghiệt ngã, trong các hang động người xưa thuộc
hậu kỳ đồ đá cũ cũng là biểu hiện sự tồn tại của sinh thái học. Tuy
nhiên, nếu xem sinh thái học như một khoa học độc lập, có nội dung
và phương pháp nghiên cứu riêng, rõ ràng thì mới xuất hiện gần đây
và chứa đựng nhiều sự kiện quan trọng.