Chương

3

PHÂN BĨN

3.1. VAI TRỊ CỦA PHÂN BĨN xu HƯỚNG NGHIÊN cứu - SỤN XUẤT
VÀ SỬ D Ụ N G
Q u á t r ì n h sinh t r ư ở n g p h á t t r i ể n v à n ă n g suất c â y t r ồ n g của c â y p h ụ t h u ộ c v à o tác
d ụ n g t ổ n g hợp của n h i ề u y ế u t ố : á n h s á n g , n h i ệ t đ ộ , n ư ớ c , thức ă n . . . T r o n g đ i ề u k i ệ n
sản x u ấ t , v i ệ c đ i ề u k h i ể n c á c y ế u t ố đ ể t ă n g sinh t r ư ở n g v à n ă n g suất rất k h á c nhau.
Đ i ề u k h i ể n c h ế đ ộ n ư ớ c , thức ă n d ễ h ơ n v à thực t ế sản x u ấ t n g ư ờ i ta c o i p h â n b ó n là
đ ị n b ẩ y t ă n g n ă n g suất c â y t r ồ n g . T h ự c t ế đ ã c h ứ n g m i n h r ằ n g , m ứ c t ă n g n ă n g suất
c â y t r ồ n g ở t r o n g m ố i l i ê n h ệ chặt c h ẽ v ớ i số l ư ợ n g p h â n b ó n đ ư ợ c sử d ụ n g . D â n số
t â n g thì nhu c ầ u l ư ơ n g thực, thực p h ẩ m t ă n g , theo d ự t í n h của F A O đ ế n n ă m 2005
d â n s ố t r ê n h à n h t i n h h ơ n 6 t ỷ , do nhu c ầ u l ư ơ n g thực t ă n g n ê n n h u c ầ u p h â n k h o á n g
n ă m 2005 là 308 t r i ệ u t ấ n , t r o n g đ ó 170 t r i ệ u t ấ n N , 70 t r i ệ u t ấ n P 0 và 6 0 h ơ n t r i ệ u
2

5

t ấ n K 0 . Sử d ụ n g p h â n b ó n t í n h t r ê n đ ầ u n g ư ờ i t ă n g t ừ 55 đ ế n 145 k g chất dinh
2

d ư ỡ n g ở c á c n ư ớ c c ô n g n g h i ệ p p h á t t r i ể n , ở c á c n ư ớ c đ a n g p h á t t r i ể n t ă n g từ 7 k g đ ế n
2 0 k g , n h ư v ậ y t r o n g k h o ả n g 20 n ă m nữa sản x u ấ t p h â n k h o á n g p h ả i t ă n g g ấ p 3 l ầ n .
( N g u y ễ n V ă n B ộ , 1999).
3.1.1. Vai trò của phân bón
3.1.1.1.

Phân

bón và năng

suất cây

trồng

B ằ n g k i n h n g h i ệ m sản x u ấ t của m ì n h , n ơ n g d â n V i ệ t N a m đ ã đ ú c k ế t " n h ấ t nước,
n h ì p h â n , t a m c ầ n , t ứ g i ố n g " . C â u ca dao t r ê n đ ã k h ẳ n g đ ị n h vai t r ị của p h â n b ó n
trong h ệ t h ố n g l i ê n h o à n t ă n g n ă n g suất c â y t r ồ n g .
T r o n g m ấ y t h ậ p k ỷ vừa qua, n ă n g suất c â y t r ồ n g đ ã k h ô n g n g ừ n g t ă n g l ê n , n g o à i
vai t r ò của g i ố n g m ớ i c ò n c ó t á c d ụ n g q u y ế t đ ị n h của p h â n b ó n . G i ố n g m ớ i c ũ n g chỉ
p h á t huy đ ư ợ c t i ề m n ă n g của m ì n h cho n ă n g suất cao k h i đ ư ợ c b ó n đ ủ p h â n v à b ó n
p h â n hợp lí.
T r o n g n ề n n ô n g n g h i ệ p t h ế g i ớ i c ũ n g v ậ y , v i ệ c ra đ ờ i của p h â n hoa học đ ã l à m
n ă n g suất c â y t r ồ n g của của c á c n ư ớ c T â y  u t ă n g 5 0 % so v ớ i n ă n g suất đ ồ n g r u ộ n g
l u â n canh c â y b ộ đ ậ u . Đ ế n t h ờ i k ỳ 1970-1985 n ă n g suất l ạ i t ă n g g ấ p đ ô i so v ớ i n ă n g
suất đ ồ n g r u ộ n g trước Đ ạ i c h i ế n t h ế g i ớ i l ầ n t h ứ nhất.
Ấ n Đ ộ là n ư ớ c m à t r o n g n h ữ n g n ă m 1950 h ầ u n h ư k h ô n g d ù n g p h â n b ó n . Sau đ ó
l ư ợ n g p h â n b ó n đ ư ợ c t i ê u t h ụ t ă n g đ ề u đ ặ n đ ế n m ứ c 7,8 t r i ệ u t ấ n d i n h d ư ỡ n g v à o
n ă m 1983-1984, n h ờ đ ó sản l ư ợ n g n g ũ cốc t ă n g t ừ 50 t r i ệ u t ấ n lên đ ế n 140 t r i ệ u t ấ n
trong t h ờ i g i a n t ừ 1950 đ ế n 1984, c h ấ m dứt n ạ n đ ó i t r i ề n m i ê n cho ấ n Đ ộ .
T ổ chức F . A . O ( 1 9 8 9 ) t ổ n g k ế t : C ứ m ỗ i t ấ n chất d i n h d ư ỡ n g sẽ sản x u ấ t đ ư ợ c 10
t ấ n n g ũ cốc.
90


3.1.1.2.

Phán


bón và chất lượng

sản phẩm

nơng

nghiệp

C â y t r ồ n g h ú t chất d i n h d ư ỡ n g trong đ ấ t v à t ừ p h â n b ó n đ ể t ạ o n ê n sản p h ẩ m của
m ì n h sau k h i k ế t h ợ p v ớ i sản p h ẩ m của q u á t r ì n h quang hợp, cho n ê n sản p h ẩ m thu
h o ạ c h p h ả n á n h t ì n h h ì n h đ ấ t đ a i v à v i ệ c cung cấp thức ă n cho c â y .
B ó n p h â n c â n đ ố i v à vừa p h ả i c ó t h ể l à m t ă n g chất l ư ợ n g sản p h ẩ m . T h i ế u chất
d i n h d ư ỡ n g , b ó n p h â n k h ô n g c â n đ ố i hoặc b ó n q u á nhu c ầ u của c â y đ ề u l à m g i ả m
chất l ư ợ n g n ô n g sản. G i ữ a c á c b ộ p h ậ n trong c â y t h ì p h â n b ó n l à m thay đ ổ i t h à n h
p h ầ n hoa h ọ c của lá d ễ h ơ n là l à m thay đ ổ i t h à n h p h ầ n hoa h ọ c của hạt.
V i ệ c b ó n thừa đ ạ m l à m g i ả m t ỷ l ệ đ ồ n g t r o n g chất k h ô của c ỏ , n ế u n g h i ê m t r ọ n g
thì c ó t h ể g â y b ệ n h v ô sinh cho b ị sinh sản. B ó n q u á t h i ế u hay b ó n q u á thừa đ ạ m
l à m cho t ỷ l ệ r i b o í l a v i n ( v i t a m i n 62) trong rau g i ả m , R i b o í l a v i n l ạ i là chất c h ố n g t á c
đ ộ n g g â y b ệ n h ung t h ư cho n g ư ờ i của chất 4. D i m e t h i l a m i n o - a z o b e n z e n (chất t ạ o
m à u v à n g của b ơ ) .
B ó n thừa k a l i l à m g i ả m h à m l ư ợ n g m a g i ê t r o n g c ỏ l à m thức ă n gia s ú c , l à m đ ộ n g
vật nhai l ạ i d ễ m ắ c b ệ n h co c ơ .
T h ứ c ă n k h ô n g c â n đ ố i , chất l ư ợ n g k é m , t h i ế u c á c v i t a m i n , t h i ế u n g u y ê n t ố v i
lượng k h i ế n n g ư ờ i v à đ ộ n g vật d ù ă n n h i ề u c ũ n g k h ô n g t ă n g t r ọ n g đ ư ợ c m à v ẫ n mắc
c á c b ệ n h suy d i n h d ư ỡ n g , t h i ế u m á u , v ơ sinh...
3.1.1.3.
định

năng


Phân

bón

suất bảo đảm

trong
cung

nền

nơng

cấp thức

nghiệp

sinh

thái,

ăn sạch cho người

bảo
và gia

vệ môi

trường,


ổn

súc

H ậ u q u ả của v i ệ c b ó n n h i ề u p h â n hoa học l à m cho chất lượng sinh h ọ c của thực
p h ẩ m g i ả m sút d ẫ n đ ế n v i ệ c ra đ ờ i của l u ậ n t h u y ế t " N ô n g n g h i ệ p sinh h ọ c " .
L u ậ n t h u y ế t N ô n g n g h i ệ p sinh h ọ c p h ả n đ ố i v i ệ c d ù n g n h i ề u p h â n hoa học v à
t h u ố c t r ừ s â u . C á c n h à n ô n g n g h i ệ p sinh học c h ủ t r ư ơ n g dựa v à o v i sinh vật sống
trong đ ấ t , t ạ o đ i ề u k i ệ n cho v i sinh v ậ t p h á t t r i ể n đ ể v i sinh vật p h â n g i ả i c á c chất
cung cấp thức ă n cho c â y . T h a y v i ệ c b ó n p h â n hoa h ọ c n ồ n g đ ộ cao b ằ n g p h â n
c h u ồ n g , p h â n h ữ u c ơ . Á p d ụ n g c á c c h ế đ ộ l u â n canh hợp lí, cho đ ấ t nghỉ đ ể tái t ạ o đ ộ
p h ì của đ ấ t . N ế u c ó b ó n p h â n t h ì chỉ b ó n c á c l o ạ i p h â n t h i ê n n h i ê n . Đ â y là m ộ t phần
của quan đ i ể m n ô n g n g h i ệ p h ữ u c ơ . Song n h ư v ậ y thì l à m t h ế n à o đ ể c u n g c ấ p đ ư ợ c
nhu c ầ u l ư ơ n g thực, thực p h ẩ m cho con n g ư ờ i n g à y m ộ t t ă n g l ê n .
K i n h n g h i ệ m ở V i ệ t N a m cho t h ấ y , m u ố n đ ạ t n ă n g suất 5 tấn/ha p h ả i cung cấp
cho l ú a t ừ 100-120 k g N / h a . C h ỉ b ằ n g p h â n c h u ồ n g thì k h ơ n g m ộ t n ề n n ô n g n g h i ệ p
n à o c ó t h ể c u n g c ấ p đ ủ . K i n h n g h i ệ m ở c á c nước c ô n g n g h i ệ p hoa n h ư M ỹ l ạ i cho
t h ấ y c ù n g v ớ i c ô n g n g h i ệ p hoa, c ư d â n t ậ p trung, l ư ợ n g đ ạ m c u n g c ấ p t ừ p h â n
c h u ồ n g so v ớ i l ư ợ n g đ ạ m c u n g c ấ p t ừ p h â n hoa học n g à y c à n g g i ả m .
V ớ i n h ữ n g t h à n h t ự u của k ỹ thuật gen v à c ô n g n g h ệ sinh h ọ c , n g ư ờ i ta hy v ọ n g
b ằ n g c ô n g n g h ệ sinh h ọ c c á c n h à sinh h ọ c sẽ g i ú p n h â n l o ạ i n h ữ n g c â y t r ồ n g và con
gia s ú c vừa c ó n ă n g suất cao vừa c ó p h ẩ m chất t ố t . Song chắc c h ắ n là d ù c ó n h ư v ậ y
91


vẫn phải d ù n g p h â n b ó n . Ngay cả cây b ộ đậu, m ộ t cây thiên b ẩ m hút đ ạ m k h í trời đ ể
tạo n ê n c ơ t h ể sống, n h ư n g m u ố n cho c â y p h á t t r i ể n t ố t v ẫ n p h ả i d ù n g chất c ả i t ạ o
đ ấ t , k h ở i đ ộ n g m ộ t p h ầ n b ằ n g p h â n đ ạ m hoa học, b ó n l â n , k a l i đ ầ y đ ủ v à b ổ sung
t h ê m vi lượng.

T r u n g Q u ố c là n ư ớ c đ ã t ạ o đ ư ợ c l ú a l a i n ă n g suất t ă n g 20 - 3 0 % , n h ư n g t r o n g k ỹ
thuật l ạ i đ ò i h ỏ i p h â n b ó n n h i ề u h ơ n v à c ầ n m ộ t tỷ l ệ c â n đ ố i N / P 0 / K 0 k h ắ t khe
2

5

2

h ơ n t h ì m ớ i t h ể h i ệ n đ ư ợ c t í n h ư u v i ệ t của n ó . Ân Đ ộ đ ã c ó b ơ n g l a i n ă n g suất gấp
hai n h ư n g chắc c h ắ n là n ă n g l ư ợ n g đ ư ợ c b ả o t o à n đ ể c ố đ ị n h m ộ t l ư ợ n g n ă n g lượng
m ặ t t r ờ i t ă n g g ấ p hai t h ì c â y b ô n g p h ả i t ă n g d i ệ n t í c h quang hợp, t ă n g sử d ụ n g c ư ờ n g
đ ộ á n h s á n g , t ă n g v ậ n c h u y ể n v ậ t chất t r o n g c â y đ ể t í c h l ũ y v à o c ơ quan t ạ o n ă n g
suất. Đ ể đ ạ t đ ư ợ c v i ệ c đ ó c â y b ô n g chắc c h ắ n c ầ n n h i ề u đ ạ m h ơ n đ ể m ở r ộ n g d i ệ n
t í c h quang hợp, n h i ề u l â n v à k a l i h ơ n đ ể t ă n g c ư ờ n g q u a n g hợp, v ậ n c h u y ể n c á c chất
đ ã đ ư ợ c t ạ o t h à n h v ề q u ả đ ể t ạ o t h à n h sợi b ô n g .
V ấ n đ ề đ ặ t ra là d ù n g p h â n hoa h ọ c n h ư t h ế n à o ? G i ả i q u y ế t c â n đ ố i c á c n g u y ê n
t ố d i n h d ư ỡ n g ra sao đ ể vừa b ả o đ ả m t ă n g đ ư ợ c sản l ư ợ n g m à v ẫ n b ả o đ ả m chất
lượng sinh học của sản p h ẩ m . K ỹ n g h ệ p h â n b ó n k h ơ n g p h ả i chỉ c h ú ý đ ế n đ ạ m , lân,
kali m à phải c h ú ý đ ầ y đ ủ c á c n g u y ê n t ố thứ y ế u như: L ư u huỳnh, m a g i ê , vôi và các
n g u y ê n t ố v i l ư ợ n g n h ư m o l y p d e n , bo, k ẽ m , đ ồ n g , mangan, sắt, t h ậ m c h í cả d o nữa.
N ơ n g n g h i ệ p t h ế k ỷ t h ứ 21 sẽ p h á t t r i ể n t r ê n c ơ sở m ộ t n ề n n ô n g n g h i ệ p sinh
t h á i , n ô n g n g h i ệ p sạch. N h i ệ m v ụ của loài n g ư ờ i là p h ả i t ạ o n ê n m ộ t n ề n n ô n g
n g h i ệ p b ề n v ữ n g t r o n g đ ó g i ả m đ ế n m ứ c đ ộ t ố i đ a v i ệ c m ấ t chất d i n h d ư ỡ n g đ ể
k h ô n g l à m ô n h i ễ m m ô i sinh, n g ă n c h ặ n v i ệ c t h ả i nitrat v à o n g u ồ n n ư ớ c u ố n g , hạn
c h ế t h ả i c á c hợp chất ô x y t n i t ơ bắt n g u ồ n t ừ q u á t r ì n h k h ử đ ạ m t r o n g n ô n g n g h i ệ p
l à m p h á h o ạ i t ầ n g ô z ô n ) . N ô n g n g h i ệ p t h ế k ỷ t h ứ 21 c ù n g v ớ i v i ệ c sử d ụ n g t ố i t h í c h
p h â n hoa h ọ c p h ả i l à m cho đ ấ t p h á t h u y t á c d ụ n g t í c h cực h ơ n . Đ ấ t t r ở t h à n h nơi
đ ồ n g hoa chất t h ả i , b i ế n chất t h ả i t h à n h n g u ồ n chất d i n h d ư ỡ n g ; p h ụ p h ế p h ẩ m n ô n g
n g h i ệ p đ ư ợ c c o i là t h à n h p h ầ n của h ệ t h ố n g sản x u ấ t .
T r o n g v i ệ c n g h i ê n cứu p h â n b ó n k h ô n g p h ả i c h ỉ c h ú ý đ ế n v i ệ c t ă n g n ă n g suất

m à p h ả i đ á n h g i á chất l ư ợ n g sản p h ẩ m . B i ệ n p h á p p h â n b ó n đ ư a ra p h ả i k h ô n g g â y ô
n h i ễ m m ô i t r ư ờ n g sống.
3.1.1.4.

Phân

bón và ổn định

độ phì nhiêu

đất

C h ú n g ta b i ế t r ằ n g bất k ỳ m ộ t c â y t r ồ n g n à o m u ố n sinh t r ư ở n g , p h á t t r i ể n và cho
n ă n g suất đ ề u p h ả i h u y đ ộ n g d i n h d ư ỡ n g m à c h ủ y ế u là t ừ đ ấ t . T h ử n h ì n l ạ i nồng
n g h i ệ p của V i ệ t N a m k h o ả n g 30 - 4 0 n ă m trước đ â y . K h i đ ó n ơ n g d â n V i ệ t N a m chủ
y ế u gieo c ấ y c á c g i ố n g l ú a cũ, t r u y ề n t h ố n g , n ă n g suất t h ấ p do v ậ y n h u c ầ u d i n h
d ư ỡ n g của c h ú n g c ũ n g rất thấp. H ơ n nữa, k h i đ ó n ô n g d â n hầu n h ư c h ỉ gieo c ấ y Ì vụ
l ú a hoặc m ộ t v ụ m à u n ê n l ư ợ n g h ú t d i n h d ư ỡ n g t ừ đ ấ t h à n g n ă m k h ô n g l ớ n . C h í n h vì
lý do n ê u t r ê n m à v ớ i m ộ t l ư ợ n g p h à n c h u ồ n g 5 - 8 tấn/ha c ù n g v ớ i n ư ớ c p h ù sa đ ư ợ c
t ư ớ i t h ư ờ n g x u y ê n đ ã đ ủ đ ổ đ ả m b ả o n h u c ầ u d i n h d ư ỡ n g của c â y t r ồ n g .
92


T u y n h i ê n t r o n g t h ờ i g i a n g ầ n đ â y , nhất là n h ữ n g n ă m 80 v à 90, n ô n g

nghiệp

V i ệ t N a m đ ã c ó n h ữ n g t i ế n b ộ m ớ i v ề g i ố n g . C á c g i ố n g l ú a , n g ô . . . n ă n g suất cao,
c h ị u t h â m canh c ó n g u ồ n g ố c t ừ n ư ớ c n g o à i đ ư ợ c đ ư a v à o V i ệ t N a m v à d ầ n thay t h ế
c á c g i ố n g cũ. V ớ i t i ế n b ộ v ề ưu t h ế l a i , n h i ề u g i ố n g l ú a l a i c ũ n g đ ư ợ c gieo c ấ y r ộ n g

r ã i . C á c g i ố n g m ớ i c ó n ă n g suất cao tất n h i ê n c ũ n g c ầ n l ư ợ n g d i n h d ư ỡ n g cao v à d ĩ
n h i ê n nhu cầu cung cấp dinh dưỡng phải tăng lên.
C ù n g v ớ i g i e o c ấ y c á c g i ố n g m ớ i , v i ệ c n â n g cao h ệ số sử d ụ n g đ ấ t t h ô n g qua
t ă n g v ụ c ũ n g là n g u y ê n n h â n l à m cho nhu c ầ u d i n h d ư ỡ n g p h ả i b ổ t ă n g l ê n . L ư ợ n g
h ú t d i n h d ư ỡ n g đ ư ợ c so s á n h t r o n g g i a i đ o ạ n 1975 - 1993 ở n ư ớ c ta là m ộ t v í d ụ .
N h ư v ậ y , n g o à i n h ữ n g n g u y ê n n h â n g â y t h o á i hoa đ ấ t n h ư x ó i m ị n , rửa t r ơ i . . . thì
v i ệ c k h ô n g đ ả m b ả o c â n b ằ n g giữa l ư ợ n g d i n h d ư ỡ n g m à c â y t r ồ n g l ấ y đ i v à l ư ợ n g
d i n h d ư ỡ n g đ ư ợ c b ó n v à o đ ấ t c ũ n g là m ộ t y ế u t ố l à m đ ấ t t h o á i hoa v à d ạ n g t h o á i hoa
này n g à y c à n g c ó x u t h ế t ă n g lên. C h í n h I R R I cũng đ ã phải cảnh b á o rằng: Đ ã xuất
h i ệ n n g à y c à n g p h ổ b i ế n h ơ n x u t h ế suy g i ả m sức sản x u ấ t của đ ấ t .
T h e o t ổ n g k ế t c ủ a O l d e m a n v à c ộ n g sự ( 1 9 9 0 ) , t ừ 1945 đ ế n 1990 t ạ i C h â u Phi
q u á t r ì n h suy k i ệ t d i n h d ư ỡ n g do m ấ t c â n đ ố i giữa l ư ợ n g b ó n v à o v à l ư ợ n g c â y t r ồ n g
l ấ y đ i đ ã l à m cho 20.4 t r i ệ u ha bị t h o á i hoa n h ẹ , 18.8 t r i ệ u ha bị t h o á i hoa vừa v à 6.6
t r i ệ u ha b ị t h o á i hoa n h ẹ , 18.8 t r i ệ u ha bị t h o á i hoa vừa v à 6.6 t r i ệ u ha bị t h o á i hoa
n g h i ê m t r ọ n g . C ò n theo Stoorvogel v à S m a l i n g ( 1 9 9 0 ) t h ì t ạ i C h â u á q u á t r ì n h t r ê n
c ũ n g l à m t h o á i hoa đ ấ t ở c á c m u ứ c t ư ơ n g ứng là 4.6; 9.0 v à Ì .0 t r i ệ u ha; t ạ i N a m M ỹ
t ư ơ n g ứ n g là 24.5; 31.1 v à 12.6 t r i ệ u ha.
Ớ n h ữ n g v ù n g đ ồ i n ú i n ơ i m à n ơ n g d â n c ó t ậ p q u á n du canh t h ì trước đ â y t h ơ n g
t h ư ờ n g chu k ỳ b ỏ hoa là 10 - 15 n ă m . T u y n h i ê n , h i ệ n nay do á p lực v ề d â n s ố n ê n
chu k ỳ b ỏ hoa c h ỉ c ò n 5 n ă m , t h ậ m c h í 3 n ă m v à n h ư v ậ y v ề m ặ t t h ờ i g i a n k h ô n g đ ủ
cho đ ấ t p h ụ c h ồ i đ ộ p h ì n h i ê u m ộ t c á c h t ự n h i ê n . T ấ t n h i ê n , t r o n g đ i ề u k i ệ n n h ư v ậ y
n ô n g d â n p h ả i c h ặ t p h á c á c v ù n g r ừ n g m ớ i v à h ậ u q u ả là d i ệ n t í c h r ừ n g của V i ệ t
N a m đ ã g i ả m t ừ 14 t r i ệ u ha n ă m 1945 x u ố n g c ò n 9,3 t r i ệ u ha n ă m 1995. Đ â y r õ r à n g
là m ộ t v ò n g l u ẩ n q u ẩ n , đ ư a n ô n g d â n t ừ đ ó i n g h è o t h à n h đ ó i n g h è o h ơ n v à đ ấ t đ a i
n g à y c à n g t h o á i hoa h ơ n . V i ệ c xoa b ỏ d u canh, t h i ế t l ậ p m ộ t n ề n n ô n g n g h i ệ p b ề n
v ữ n g c h ỉ c ó t h ể đ ư ợ c x â y d ự n g t r ê n m ộ t n ề n t ả n g t h â m canh, t r o n g đ ó c â n b ằ n g d i n h
d ư ỡ n g t h ô n g qua p h â n b ó n g i ữ m ộ t vị t r í q u y ế t đ ị n h .
V ề m ặ t lý l u ậ n v à t h ự c t i ễ n t ừ l â u c h ú n g ta đ ã b i ế t p h â n b ó n c ù n g v ớ i m ộ t s ố
g i ả i p h á p k h á c c ó t h ể l à m g i ả m n h ẹ á p lực l ê n tài n g u y ê n đ ấ t v à g ó p p h ầ n b ả o v ệ
m ô i trường. T r ư ớ c hết, p h â n b ó n cung cấp đ ầ y đ ủ các chất dinh d ư ỡ n g cần thiết

m ộ t c á c h ổ n đ ị n h , l â u d à i đ ể c ó t h ể đ ạ t n ă n g suất c â y t r ồ n g cao v à đ ả m b ả o an n i n h
l ư ơ n g t h ự c q u ố c gia. Đ ồ n g t h ờ i , k h i sản l ư ợ n g c â y t r ồ n g t ă n g t h ì sản p h ẩ m

phụ

đ ư ợ c t r ả l ạ i c h o đ ấ t c ũ n g t ă n g l ê n v à n h ư v ậ y n ó sẽ g ó p p h ầ n l à m t ă n g h ữ u c ơ đ ấ t ,
c ả i t h i ệ n t í n h c h ấ t đ ấ t , t ă n g l ư ợ n g n ư ớ c h ữ u h i ệ u v à g i ả m x ó i m ò n cho đ ấ t . T h ê m
nữa, sử d ụ n g p h â n b ó n sẽ n â n g cao h i ệ u q u ả sử d ụ n g đ ấ t , sản l ư ợ n g l ư ơ n g thực t ă n g

93


l ê n v à nhu c ầ u p h á r ừ n g c h o sản x u ấ t l ư ơ n g thực sẽ g i a m đ i , m ô i t r ư ờ n g đ ư ợ c

bảo

v ệ . Đ ó là c ị n c h ư a k ể , m ộ t s ố l o ạ i đ ấ t c ó v ấ n đ ề n h ư đ ấ t p h è n , đ ấ t c á t b i ể n , đ ấ t bạc
m à u . . . v i ệ c b ó n p h â n k h ơ n g n h ữ n g c h ỉ c u n g c ấ p d i n h d ư ỡ n g m à c ò n c ó c ả ý nghĩa
c ả i t ạ o đ ấ t t h ô n g qua h ạ n c h ế h o ặ c l o ạ i t r ừ c á c y ế u t ố h ạ n c h ế n ă n g suất t r o n g đ ấ t .
T h ê m nữa, t r o n g m ộ t s ố t r ư ờ n g h ợ p , p h â n b ó n ( n h ấ t l à l â n , k a l i v à m ộ t v à i n g u y ê n
t ố v i l ư ợ n g k h á c ) c ò n t h ú c đ ẩ y q u á t r ì n h c ố đ ị n h đ ạ m của c â y b ộ đ ậ u , t ă n g c ư ờ n g
d i n h d ư ỡ n g cho đ ấ t . N h ư v ậ y p h â n b ó n n ế u sử d ụ n g h ợ p lý n ó sẽ k h ơ n g l à m suy
t h o á i đ ấ t m à sẽ l à m ổ n đ ị n h đ ộ p h ì n h i ê u đ ấ t . T ấ t n h i ê n , v i ệ c k ế t h ợ p h à i hoa c á c
n g u ồ n d i n h d ư ỡ n g n h ư h ữ u c ơ , p h â n k h o á n g , p h â n s i n h h ọ c . . . sẽ đ ả m b ả o cho m ộ t
n ề n t h â m canh ổ n đ ị n h .
H i ệ n nay t r ê n t h ế g i ớ i sử d ụ n g p h â n b ó n r ấ t b i ế n đ ộ n g . C ó n ơ i c h ỉ b ó n k h o ả n g l o
- 15 k g ( N + p 0
2

5


+ K 0 ) / h a n h ư ở C h â u Phi x o n g l ạ i c ũ n g c ó n ơ i b ó n t ớ i 200 k g ( N
2

+ P O + K 0 ) / h a n h ư ở c á c nước T â y  u . T ạ i những nước cạnh V i ệ t N a m n h ư Hàn
2

s

2

Q u ố c b ó n t ớ i 4 6 6 k g , T r u n g Q u ố c b o n 303 k g , M a - ĩ a i - s i a b ó n 198 k g ( N + P 0
2

5

+

K 0 ) / h a . N h ư v ậ y , l ư ợ n g p h â n b ó n sử d ụ n g của V i ệ t N a m c h ư a cao so v ớ i n h i ề u
2

n ư ớ c của C h â u Á ( k h o ả n g 130 k g N + P O + K 0 / h a / n ă m ) .
2

3.1.1.5.

Phán

bón và an ninh


lương

s

2

thực

quốc

gia

D â n s ố t h ế g i ớ i đ ã t ă n g t ừ 3 tỉ n g ư ờ i n ă m 1960 l ê n 5.3 tỉ n ă m 1990 v à d ự k i ế n sẽ
t ă n g lên 8.5 tỉ v à o n ă m 2 0 2 5 . V i ệ c t ă n g d â n s ố n à y là á p lực to l ớ n l ê n tài n g u y ê n
thực p h ẩ m , chất đ ố t , n g u y ê n v ậ t l i ệ u cho c ồ n g n g h i ệ p c ũ n g n h ư c á c nhu c ầ u k h á c
của c u ộ c sống.
T r ư ớ c đ â y , sản l ư ợ n g n g ũ c ố c c h ủ y ế u dựa v à o 2 y ế u t ố : D i ệ n t í c h v à n ă n g suất.
T u y n h i ê n t r o n g t h ờ i g i a n g ầ n đ â y , k h i d i ệ n t í c h canh t á c n g à y c à n g g ầ n t ớ i t h ờ i hạn
t ố i đ a t h ì vai t r ị của n ă n g suất c à n g q u a n t r ọ n g .
H ã y t h ử n h ì n l ạ i x u t h ế b i ế n đ ổ i v ề d i ệ n t í c h canh t á c của t h ế g i ớ i v à V i ệ t N a m
t r o n g v à i n ă m qua. B ì n h q u â n t r ê n t h ế g i ớ i , t r o n g 25 n ă m (1965 - 1990) d i ệ n t í c h đất
canh t á c t ă n g đ ư ợ c 9,4% v à d â n s ố t r o n g c ù n g t h ờ i g i a n l ạ i t ă n g 6 8 , 5 % l à m cho d i ệ n
t í c h đ ấ t canh t á c t r ê n đ ầ u n g ư ờ i g i ả m 3 5 , 1 % hay g i ả m 1 , 4 % / n ă m . ở V i ệ t N a m , xu
t h ế n à y c ò n d i ễ n ra v ớ i t ố c đ ộ nhanh h ơ n . T r o n g 65 n ă m (1930 - 1995) d i ệ n t í c h canh
t á c t r ê n đ ầ u n g ư ờ i g i ả m t ừ 2 . 4 5 4 8 m x u ố n g c ò n 7 3 2 m hay t ố c đ ộ g i ả m
2

2

1,1%/năm.

N h ư v ậ y , t r o n g n ề n n ô n g n g h i ệ p h i ệ n đ ạ i sản l ư ợ n g c â y t r ồ n g sẽ q u y ế t đ ị n h c h ủ y ế u
b ằ n g n â n g suất. T h e o t í n h t o á n của I R R I ( 1 9 9 6 ) t h ì h i ệ n nay, t ă n g n ă n g suất đ ó n g
g ó p t r ê n 8 0 % t ă n g sản l ư ợ n g n g ũ cốc v à t r o n g t ư ơ n g l a i , v i ệ c t ă n g sản l ư ợ n g sẽ chỉ
c ò n dựa v à o t ă n g n ă n g suất.
N h ư v ậ y , đ ể đ ả m b ả o an n i n h l ư ơ n g thực q u ố c gia, từng nước c ó t h ể sử d ụ n g m ộ t
hay n h i ề u g i ả i p h á p v ớ i c á c t h ứ t ự ư u t i ê n k h á c nhau n h ư : T ă n g d i ệ n t í c h , t ă n g vụ,
t h â m canh v à h ạ n c h ế t ă n g d â n số. V ớ i V i ệ t N a m , t h â m canh g ầ n n h ư là m ộ t g i ả i
p h á p d u y nhất, m à t r o n g t h â m canh, vai t r ò của p h â n b ó n l ạ i n g à y c à n g quan t r ọ n g .
94


3.1.2. X u h ư ớ n g n g h i ê n c ứ u , s ả n x u ấ t v à sử d ụ n g p h â n b ó n t r ẽ n t h ế g i ớ i v à ở
V i ệ t N a m h i ệ n nay
H ộ i n g h ị Q u ố c t ế v ề p h â n b ó n n ă m 1984 đ ề x u ấ t x u h ư ớ n g sản x u ấ t v à sử d ụ n g
p h â n b ó n x ế p t h ứ t ự n h ư sau:
3.1.2.1.

N g h i ê n c ứ u sản x u ấ t v à sử d ụ n g c á c l o ạ i p h â n b ó n đ a t h à n h p h ầ n , p h â n

phức hợp, h ỗ n hợp, h ỗ n h ợ p N P K , M g , Ca, s, v i l ư ợ n g , t h u ố c t r ừ s â u , k í c h t h í c h sinh
trưởng,...
3.1.2.2.

N g h i ê n c ứ u sản x u ấ t v à sử d ụ n g c á c l o ạ i p h â n b ó n đ ơ n chất c ó n ồ n g đ ộ

n g u y ê n c h ấ t cao...
3.1.2.3.

N g h i ê n c ứ u sản x u ấ t v à sử d ụ n g c á c l o ạ i p h â n b ó n c ó t á c d ụ n g c ả i t h i ệ n

t í n h chất đ ấ t , t ă n g k h ả n ă n g k ế t d í n h , h ạ n c h ế t á c h ạ i của x ó i m ò n .
3.1.2.4.

N g h i ê n c ứ u sản x u ấ t v à sử d ụ n g p h â n t r u n g l ư ợ n g , v i l ư ợ n g p h ù h ợ p v ớ i

từng l o ạ i c â y t r ồ n g v à đ ấ t đ a i .
3.1.2.5.

Q u a n t â m n g h i ê n cứu sản x u ấ t v à c á c c h ế p h ẩ m c ó chứa v i sinh v ậ t , nhất

là v i sinh v ậ t c ố đ ị n h đ ạ m , v i sinh vật p h â n g i ả i lân...
3.1.2.6.

Đ ố i v ớ i p h â n h ữ u c ơ : C ầ n c h ú ý đ ẩ y m ạ n h k h u y ế n c á o sử d ụ n g p h â n hữu

c ơ theo 2 h ư ớ n g :
+ B ó n trực t i ế p p h â n h ữ u c ơ , p h â n c h u ồ n g c ó qua x ử lý y ế m k h í h o ặ c ủ đ ú n g
phương pháp.
+ P h â n c h u ồ n g t ư ơ i : H ạ n c h ế b ó n trực t i ế p - vì ả n h h ư ở n g đ ế n n ô n g p h ẩ m v à m ô i
trường đất, nước và k h ơ n g khí.
3.1.2.7.

Quan

điểm

nơng

nghiệp

hữu

cơ - Q u a n đ i ể m m ớ i n à y đ ư ợ c k h u y ế n c á o

m ạ n h ở c á c n ư ớ c p h á t t r i ể n , p h ả n đ ố i v i ệ c d ù n g n h i ề u p h â n hoa h ọ c d ẫ n đ ế n g i ả m
chất l ư ợ n g sản p h ẩ m v à ô n h i ễ m m ô i t r ư ờ n g .
3.1.2.8.

Đôi vầi Việt

Nam

- Đ a n g ở giai đ o ạ n q u á đ ộ nền k i n h t ế vẫn còn nhiều k h ó khăn.
- T i ề m n ă n g t h â m canh c â y t r ồ n g c ò n l ớ n , h ệ s ố sử d ụ n g đ ấ t v à p h â n b ó n c ị n
thấp.
- N ư ớ c ta đ a n g c ầ n m ộ t lượng l ư ơ n g thực thực p h ẩ m l ớ n đ ể g i ả i q u y ế t v ấ n đ ề
l ư ơ n g thực t r o n g n ư ớ c v à x u ấ t k h ẩ u .
Đ ả n g ta đ ã c h ủ t r ư ơ n g đ ẩ y m ạ n h c ô n g n g h i ệ p hoa - hoa h ọ c hoa n ô n g n g h i ệ p
n ô n g t h ô n , đ ẩ y m ạ n h sản x u ấ t v à sử d ụ n g p h â n h ó a h ọ c đ ể t ă n g n ă n g suất v à sản
l ư ợ n g c â y t r ồ n g . T u y n h i ê n v ề v ấ n đ ề k ỹ t h u ậ t , c h ú n g ta p h ả i q u a n t â m

khuyến

c á o v i ệ c sử d ụ n g p h â n b ó n c â n đ ố i g i ữ a v ô c ơ - h ữ u c ơ , c â n đ ố i N P K , b ó n p h â n
h ợ p lý t h e o n h u c ầ u c ủ a c â y v à t í n h c h ấ t đ ấ t đ ể vừa đ ả m b ả o n ă n g suất vừa t i ế t
kiệm phân bón.

95

3.2. C Á C L O Ạ I P H Â N B Ó N H O A

HỌC

3.2.1. P h â n đ ạ m
3.2.1.1.
a)Tỷ

Đạm

trong

cây và vai trò của đạm trong

lệ đạm và các dạng đạm trong

đời sống của cây

trồng

cây

T ỷ l ệ đ ạ m t r o n g c â y b i ế n đ ộ n g t ừ 1-6%

t r ọ n g l ư ợ n g chất k h ô . T ỷ l ệ đ ạ m ở b ộ

p h ậ n non cao h ơ n ở b ộ p h ậ n g i à . T r o n g t h ờ i k ỳ h ì n h t h à n h q u ả đ ạ m t ậ p t r u n g v à o c ơ
quan sinh sản.

Trong cây đ ạ m n ằ m chủ y ế u trong c á c prôtêin. Trong thành phần prôtêin đ ạ m
c h i ế m 15-17%, t r o n g đ i ề u k i ệ n b ì n h t h ư ờ n g qua t ỷ l ệ N t ổ n g s ố n g ư ờ i ta c ó t h ể suy
ra đ ạ m t h ô t r o n g c â y .
Đ ạ m t r o n g c â y c ò n t ồ n t ạ i d ư ớ i d ạ n g h ợ p chất h ữ u c ơ hoa tan ( c á c a m i n v à a m í t ) .
M ộ t l ư ợ n g rất n h ỏ đ ạ m , v à t r o n g đ i ề u k i ệ n d i n h d ư ỡ n g đ ạ m k h ô n g b ì n h t h ư ờ n g ,
t ồ n t ạ i trong c â y d ư ớ i d ạ n g N H

+
4

và N 0 " .
3

T ỷ l ệ giữa đ ạ m h ữ u c ơ v à đ ạ m v ô c ơ t h ể h i ệ n t ì n h t r ạ n g t ổ n g h ợ p h ữ u c ơ trong
c â y . T h ư ờ n g k h i t h i ế u g l u x i t hoặc t h i ế u c á c đ i ề u k i ệ n cho v i ệ c k h ử đ ạ m nitrat, cho
q u á t r ì n h a m i n hoa t h ì t ỷ l ệ t r ê n g i ả m x u ố n g .
Đ ạ m vô cơ trong cây chủ y ế u t ồ n t ạ i d ư ớ i dạng N 0 \ nếu N H
3

+
4

n h i ề u c â y bị n g ộ

độc.
T ỷ l ệ nitrat t r o n g thức ă n cao ( l ớ n h ơ n 0,4% so v ớ i t r ọ n g l ư ợ n g chất k h ô ) đ ộ c cho
gia s ú c . C ơ quan y t ế t h ế g i ớ i đ ã đ ư a ra n g ư ỡ n g nitrat g â y đ ộ c đ ể l à m c h ỉ t i ê u k i ể m
tra chất l ư ợ n g rau t i ê u t h ụ t r ê n t h ị t r ư ờ n g .
b) Vai trò của đạm đối vầi đời sống của cây

trồng

Đ ạ m là y ế u t ố quan t r ọ n g h à n g đ ầ u đ ố i v ớ i c á c c ơ t h ể s ố n g vì n ó là t h à n h phần
c ơ b ả n của p r o t e i n - chất c ơ b ả n b i ể u h i ệ n sự sống. Đ ạ m n ằ m t r o n g n h i ề u h ợ p chất c ơ
b ả n c ầ n t h i ế t cho sự p h á t t r i ể n của c â y n h ư d i ệ p l ụ c v à c á c chất men. C á c b a z ơ c ó
đ ạ m , t h à n h p h ầ n c ơ b ả n của axit nucleic, t r o n g c á c A D N , A R N v à n h â n t ế b à o , nơi
k h u trú c á c t h ô n g t i n d i t r u y ề n , đ ó n g vai t r ò q u a n t r ọ n g t r o n g v i ệ c t ổ n g h ợ p protein.
D o v ậ y đ ạ m là y ế u t ố c ơ b ả n của q u á t r ì n h đ ồ n g hoa c á c bon, k í c h t h í c h sự p h á t t r i ể n
của b ộ rễ v à v i ệ c h ú t c á c y ế u t ố d i n h d ư ỡ n g k h á c .
C â y t r ồ n g đ ư ợ c b ó n đ ủ đ ạ m lá c ó m à u x a n h lá c â y t h ầ m , sinh t r ư ở n g khoe m ạ n h ,
c h ồ i b ú p p h á t t r i ể n nhanh, n à n g suất cao. C â y ă n q u ả đ ư ợ c b ó n đ ủ đ ạ m c à n h q u ả
p h á t t r i ể n n h i ề u là c ơ sở đ ể đ ạ t n ă n g suất cao. B ó n thừa đ ạ m lá c ó m à u xanh t ố i , t h â n
lá m ề m , tỷ l ệ n ư ớ c cao, d ễ m ắ c s â u b ệ n h . T i n h h ì n h l ố p đ ổ của c á c g i ố n g l ú a cao c â y
c ũ n g là h ậ u q u ả của v i ệ c b ó n q u á n h i ề u đ ạ m . B ó n thừa đ ạ m t h ờ i gian sinh t r ư ở n g của
c â y bị k é o d à i , c h í n m u ộ n , p h ẩ m c h ấ t n ô n g sản k é m . M ặ t k h á c , n ế u thừa đ ạ m , nitrat
bị k é o x u ố n g t ầ n g s â u l à m ô n h i ễ m n ư ớ c n g ầ m . T h e o c ơ quan y t ế t h ế g i ớ i ở m i ề n
n h i ệ t đ ớ i n ư ớ c u ố n g c h ỉ đ ư ợ c chứa d ư ớ i l O m g N - n i t r a t / l l í t .
C â y t h i ế u đ ạ m lá c ó m à u v à n g , sinh t r ư ở n g p h á t t r i ể n k é m , c ò i cọc, c ó k h i bị t h u i
chột, t h ậ m c h í r ú t n g ắ n t h ờ i g i a n t í c h l ũ y , n ă n g suất thấp.
96


3.2.1.2.

các loại Phân

đạm,

tính

chất

và sử

dụng

N g u ồ n c h í n h đ ể sản x u ấ t p h â n đ ạ m chứa M ỉ / l à N H , t ổ n g h ợ p T r u n g hoa N H ,
bằng H S 0
2

4

sẽ thu đ ư ợ c ( N H ) S 0 , c ó t h ể thay đ ổ i H S 0
4

2

4

2

p h ẩ m p h ụ của c ô n g n g h ệ sản x u ấ t H P 0
3

a)

b ằ n g t h ạ c h cao hay

4

sản

là p h ô t p h o t h ạ c h cao.

4

ịNH )ỵS0
4

4

Ở d ạ n g m u ố i t i n h k h i ế t hoa h ọ c chứa 2 1 , 2 % N , sản p h ẩ m k ỹ thuật d ù n g l à m
p h â n b ó n t h ư ờ n g chứa 2 0 , 5 % N , 23-24%S, 0 , 0 2 5 - 0 , 0 5 % axit s u l í u r i c t ự do, đ ộ ẩ m
0,2-0,3%. N ế u d ù n g N H
(NH ) S0
4

2

3

thu đ ư ợ c trong l ò l u y ệ n than c ố c đ ể sản x u ấ t

phân

t h ì t r o n g t ạ p chất c ó chứa c ả p h ê n o l v à t h i o x y a n a t a m ô n đ ộ c cho c â y ( n ế u

4

l ớ n hem 0 , 1 % ) .

( N H ) S 0 ở d ạ n g t h ư ơ n g p h ẩ m c ó m à u x á m t r ắ n g (sản x u ấ t t ừ N H
4

2

4

3

t ổ n g hợp)

hoặc m à u x á m (sản x u ấ t t ừ N H - , của l ò c ố c ) . H o a tan t ố t t r o n g n ư ớ c , ở n h i ệ t đ ộ 2 0 ° c
trong lOOml n ư ớ c hoa tan đ ư ợ c 76,3g ( N H ) S 0 . Đ ộ h ú t ẩ m ít, c ó t í n h chất vật lý
4

2

4

tốt, k h ô n g d í n h và k h ơ n g chảy nước.
Khi bón ( N H ) S 0
4

2

4

v à o đ ấ t t h ì x ả y ra p h ả n ứ n g h ấ p p h ụ trao đ ổ i .

[KĐ]Ca

2 +

+ (NH ) S0
4

2

4

NHj
=== [KĐ] + CaS0
NHỊ

4

P h ả n ứ n g n h ư v ậ y x ả y ra t r o n g đ ấ t b ã o hoa c a n x i , c ò n trong đ ấ t k h ô n g b ã o hoa
b a z ơ , đ ấ t chua t h ì p h ả n ứ n g trao đ ổ i x ả y ra n h ư sau:
H
[KĐ] + (NH ) S0
H
"
+

4

2

4

NHỊ
=== [KĐ] + H S 0
2

+

4

NH;

D o đ ó k h i b ó n p h â n n à y l à m axit hoa d u n g d ị c h đ ấ t .
K h á c v ớ i p h â n N - N O 3 , p h â n n à y chứa N ở d ạ n g N H

bị đ ấ t h ấ p p h ụ , k h ô n g bị

+
4

rửa t r ô i , b ở i v ạ y n ó c ó t h ể b o n đ ư ợ c v à o m ù a m ư a hay v ù n g t ư ớ i n ư ớ c .
Tuy nhiên, trong đất N - N H

+
4

của p h â n b ó n k h ô n g p h ả i k h ô n g thay đ ổ i . N H

+
4

d ư ớ i ả n h h ư ở n g c ủ a v i sinh v ậ t c h u y ể n t h à n h N O , , c ư ờ n g đ ộ q u á t r ì n h n à y p h ụ t h u ộ c

vào đ ộ ẩm

đ ộ t h o á n g k h í , n h i ệ t đ ộ đ ấ t v à c á c y ế u t ố k h á c . Sau k h i c h u y ể n t h à n h

d ạ n g N O , t h ì t í n h c h ấ t của n ó g i ố n g p h â n nitrat.
P h â n s u n í a t a m ơ n là m u ố i sinh lý axit đ i ể n h ì n h . C a t i o n N H * x â m n h ậ p v à o thực
vật n h a n h h ơ n , n h i ề u so v ớ i S O ; , do đ ó v i ệ c sử d ụ n g ( N H ) S 0
-

4

2

4

g â y ra sự axit hoa

đ ấ t . Đ ố i v ớ i đ ấ t c ó p h ả n ứ n g chua t h ì v i ệ c sử d ụ n g ( N H ) S 0 k h ô n g chỉ t ă n g đ ộ
chua hoạt t í n h m à c ò n l à m t ă n g h à m l ư ợ n g A l l i n h đ ộ n g , M n , F e ả n h h ư ở n g đ ộ c
đ ế n c â y v à l à m g i ả m n ă n g suất. Đ ặ c b i ệ t , ( N H ) S 0 b i ể u h i ệ n t í n h chất n h ư v ậ y k h i
4

s +

4

2

4

2 +

2

2 +

4

sử d ụ n g l â u d à i t r ê n c ù n g m ộ t địa đ i ể m .
b)NH,CL
D a n g t i n h k h i ế t hoa h ọ c chứa 2 6 % N , sản p h ẩ m k ỹ thuật l à m p h â n b ó n chứa 2425% N .
97


N H C 1 là m u ố i t i n h t h ể m à u t r ắ n g , hay h ơ i v à n g , hoa tan t ố t t r o n g n ư ớ c , ở 2 0 ° c
4

trong lOOml H 0 hoa tan đ ư ợ c 37,2 g ă m m u ố i . M u ố i n à y c ó t h ể thu n h ậ n đ ư ợ c b ằ n g
2

c á c h t r u n g hoa H C L b ằ n g N H

V

N h ư n g t r o n g thực t ế n ó đ ư ợ c thu n h ậ n b ằ n g c á c h

thức sau:
NH, + C0

2

+ NaCl + H 0 = N a H C 0
2

3

+ NH C1
4

N H C 1 c ó tính hút ẩ m nhỏ, hầu n h ư k h ô n g bị dính, dễ p h â n tán nhỏ. K h i b ó n vào
4

đ ấ t thì l o n N H

+
4

bị đ ấ t h ấ p p h ụ , c ò n c r l i ê n k ế t v ớ i c á c b a z ơ c ó t r o n g đ ấ t .

[KĐ]Ca + 2 NH C1 === [KĐ] + CaCl
2+

4

2

Trong đất chua thì xảy ra phảnứng như sau:
[KĐ]H + NH C1 === [KĐ] N H
+

4

+
4

+ HC1.

N h ư v ậ y , m u ố i N H 4 C I k h i b ó n v à o đ ấ t l à m t ă n g đ ộ chua, n ó t h ể h i ệ n là m u ố i
sinh lý axit. T r o n g đ ấ t k h i b ó n N H 4 C I t h ì m ộ t p h ầ n N H

+
4

bị nitrat hoa. T r o n g l o ạ i

p h â n n à y chứa n h i ề u C l b ở i v ậ y , t ố t nhất b ó n v à o m ù a ẩ m đ ể t ạ o đ i ề u k i ệ n rửa trôi
bớt c r k h ỏ i t ầ n g canh t á c . C l o c ó ả n h h ư ở n g x ấ u đ ế n k h o a i t â y , cam, q u ý t , nho, thốc
lá n ê n c ầ n lưu ý k h i sử d ụ n g p h â n n à y .
c)

NH,N0

3

L o ạ i p h â n n à y đ ư ợ c sản x u ấ t b ằ n g c á c h t á c đ ộ n g H N O 3 v ớ i N H
HN03+NH =NH N0
3

N i t r a t a m o n chứa 3 5 % N ,

4

bằng

3

3

1,5-2

l ầ n lớn h ơ n nitơ trong p h â n

NaNO-1,

Ca(NO,) và ( N H ) S 0 .
2

4

2

4

NH4NO3 hoa tan r ấ t t ố t t r o n g n ư ớ c , ở 2 0 ° c t r o n g 100 m i H 0 hoa tan đ ư ợ c
2

192g

m u ố i , ở 1 0 0 ° c hoa tan đ ư ợ c 871 g m u ố i .
K h i b ó n NH4NO3 t h ì NO3

c h u y ể n theo d ò n g n ư ớ c , c ò n N H
Mg , H
2 +

+

t ồ n t ạ i trong dung dịch đất, linh động, c ó thể di
+
4

bị h ấ p p h ụ trao đ ổ i v à n ó đ ư ợ c t ố n g ra b ở i Ca *,
2

khi cần thiết.

V ề m ặ t h ì n h t h á i của NH4NO3 c ó t h ể k h á c nhau p h ụ t h u ộ c v à o p h ư ơ n g p h á p sản
xuất, có thể ở dạng viên m à u trắng v ớ i kích thước từ Ì - 3 m m , cịn khi trộn vào
NH N0
4

3

m ộ t ít chất m à u v ơ c ơ n ó c ó m à u á n h v à n g hay m à u đ ỏ .

NH4NO3 c ó đ ộ h ú t ẩ m cao, d ễ bị d í n h . Đ ể c ả i t h i ệ n t í n h chất vật lí của NH4NO3
n g ư ờ i ta sản x u ấ t n ó c ó t h ê m chất ưa n ư ớ c k h á c nhau.
NH N0
4

3

là l o ạ i p h â n đ ư ợ c b ó n t h í c h h ợ p cho m ọ i l o ạ i đ ấ t v à c â y t r ồ n g . N ó là

l o ạ i p h â n đ ư ợ c c o i là c ó p h ả n ứ n g sinh lí t r u n g t í n h , tuy n h i ê n k h i b ó n cho đ ấ t chua
và b ó n c ó h ộ t h ố n g t h ì n ó c ũ n g l à m t ă n g đ ộ chua của đ ấ t và k è m theo t ă n g A l
+

, Mn

+ +

, Fe

+

. T r o n g t r ư ờ n g h ợ p n à y c ầ n b ó n v ơ i đ ể t r u n g hoa đ ộ chua sinh l ý d o b ó n p h â n

g â y l ê n và sự t r u n g hoa n à y đ ã l à m t ă n g n ă n g suất c â y trổng.
98

++ +


d)

(NH ) S0 .2NH N0
4 2

4

4

3

Sunfat n i t r a t a m o n , p h â n b ó n l o ạ i n à y chứa 25- 2 7 % N i t ơ , t r o n g đ ó 18-19% ở
dạng N H

v à 7- 8% ở d ạ n g N < v . M u ố i n à y c ó m à u x á m , ở d ạ n g t i n h t h ể n h ỏ hay

+
4

d ạ n g hạt ( v i ê n ) . P h â n b ó n d ạ n g n à y c ó t í n h chất vật lý t ố t h ơ n N H N 0 , ít k ế t d í n h .
4

3

H i ệ u lực của l o ạ i p h â n n à y g ầ n v ớ i s u n í a t a m o n h ơ n so v ớ i n i t r a t a m o n .
e) Phân

đạm dạng

amid

(CaCNỵ,

m ê và m

ê/oocmơndehyt)

- Cianamid canxi (CaCN )
2

Sản x u ấ t C a C N b ằ n g c á c h liên k ế t n i t ơ p h â n t ử v ớ i cacbuacanxi ở đ i ề u k i ệ n
n h i ệ t đ ộ cao. Q u á t r ì n h nay t ư ơ n g đ ố i phức tạp, n h ư n g c ó t h ể b i ể u d i ễ n b ằ n g s ơ đ ồ
p h ả n ứ n g sau:
2

CaC +N
2

2

= CaCN + C
2

D ạ n g t i n h k h i ế t của C a C N chứa 3 5 % N . Sản p h ẩ m k ỹ thuật l à m p h â n b ó n (chứa
2

tạp c h ấ t ) c ó 20- 2 2 % N , c á c bon 9- 13%, o x i t c a n x i 18- 2 8 % v à C a C l g ầ n 5%, n g o à i
ra c ò n m ộ t s ố l ư ợ n g n h ỏ m a g i ê , o x i t sắt, n h ô m . D o sự c ó m ặ t của cacbon n ê n p h â n
2

bón có màu t ố i .
C a C N là m ộ t l o ạ i p h â n đ ạ m ở d ạ n g b ộ t ( v ô đ ị n h h ì n h ) r ấ t b ụ i k h i b ó n p h â n , n ê n
k h i sử d ụ n g c ầ n c ó k í n h b ả o v ệ m ắ t hay g ă n g tay. X i a n a m i d c a n x i c ó đ ộ h ú t ẩ m
2

k h ô n g l ớ n l ắ m . Ở đ i ề u k i ệ n b ì n h t h ư ờ n g b ả o q u ả n k h ô n g bị k ế t d í n h , ở t r ạ n g t h á i
p h â n t á n t ố t . N h ư n g k h i q u á ẩ m x ả y ra q u á t r ì n h l à m g i ả m g i á trị của p h â n . T r o n g

t r ư ờ n g h ợ p n à y n ó c h u y ể n t h à n h x i a n a m i d t ự do H C N v à C a C O
2

CaCN + H 0 + C 0
2

2

2

= H CN + CaCƠ

2

2

2

v

3

H C N đ ư ợ c t ạ o ra b ị p ô l i m e hoa t ạ o ra d i x i a n a m i c ( H C N ) v à m ộ t s ố u r ê . Q u á
trình trên l à m t ă n g t h ể tích và g i ả m phần t r ă m n h ơ trong phân, bởi vậy cần bảo quản
nơi k h ô v à t r o n g c á c bao b ì c h ố n g t h ấ m n ư ớ c .
2

2

2

2

2

K h i b ó n v à o đ ấ t t h ì n ó c ũ n g t ạ o t h à n h H C N t ự do v à sau đ ó t ạ o t h à n h N H :
2

2CaCN + 2 H 0 = Ca(HCN )
2

H
[KĐ]
H CN
2

2

2

3

+ Ca(OH)

2

+

H'
2

2

2

+ Ca(HCN )
2

2

<==> [KĐ]Ca

+ H 0 = CO(NH )
2

2

2 +

+ 2H CN
2

2

2

Ư r ê d ư ớ i t á c d ụ n g của ureaza do v i sinh vật t i ế t ra, t ạ o t h à n h c á c cacbonatamoni.
Dạng N H
đ ư ợ c t ạ o t h à n h c ó t h ể c h u y ể n t h à n h N O , do q u á t r ì n h nitrat hoa.
+

4

C a C N là p h â n b ó n c ó p h ả n ứng sinh lí k i ề m , trong n ó c ó chứa C a o . B ó n cho đ ấ t
chua v à b ó n c ó h ệ t h ố n g c ó t á c d ụ n g c ả i t h i ệ n t í n h chất vật lí của đ ấ t do q u á t r ì n h b ổ
2

sung t h ê m c a n x i . Song c ầ n lưu ý C a C N c ó t á c d ụ n g đ ộ c đ ố i v ớ i c â y n ê n c ầ n p h ả i sử
d ụ n g đ ể b ó n lót trước k h i gieo c ấ y .
2

- Phân đạm Urê - CO(NH )
2

2

Ư r ê hay c a c b a m i d , d ạ n g t i n h k h i ế t hoa học chứa 4 6 , 6 % N , u r ê đ ư ợ c sản x u ấ t ở
d ạ n g t i n h t h ể n h ỏ hay d ạ n g hạt. N ó hoa tan t ố t trong nước, ở 2 0 ° c t r o n g lOOml H 0
, h o à tan đ ư ợ c 51,8 g lírê.
2

99


Sản x u ấ t l o ạ i p h â n n à y đ i t ừ N H

3

và C 0

2

t r o n g đ i ề u k i ệ n n h i ệ t đ ộ cao ( 1 3 0 -

1 9 0 ° C ) v à á p suất cao (30 - 2 0 0 a t m ) .
K h i b ó n v à o đ ấ t , u r ê c h u y ể n b i ế n t ư ơ n g đ ố i nhanh t h à n h c a c b o n a t a m ô n , q u á
t r ì n h c h u y ể n hoa n ó i t r ê n là q u á t r ì n h t h ú y p h â n d ư ớ i t á c d ụ n g m e n ureaza.
CO(NH )
2

2

+ 2H 0 = (NH ) C0
2

4

2

3

V i k h u ẩ n nitrat hoa c ó t h ể c h u y ể n hoa ( N H ) C 0
4

2

3

t h à n h nitrat. Đ ố i v ớ i l o ạ i p h â n

n à y k h i đ ư a v à o đ ấ t t h ờ i gian đ ầ u t ạ o t h à n h cacbonatamon n ê n k i ề m hoa đ ấ t , sau đ ó
do q u á t r ì n h nitrat hoa l ạ i axit hoa đ ấ t . P h ả n ứ n g sinh lí của p h â n n à y g i ố n g n h ư
N H 4 N O , . Ư r ê c ó t á c d ụ n g r ấ t r õ k h i b ó n t h ú c , h i ệ u lực của n ó ngang v ớ i N H N O
4

v

T r ư ớ c đ â y , n g ư ờ i ta sản x u ấ t ụ r ê ở d ạ n g t i n h t h ể , ở d ạ n g n à y k h ô n g chứa t ạ p chất
đ ộ c . N h ư n g sau n à y đ ể c ả i t h i ệ n t í n h chất v ậ t lí n g ư ờ i ta sản x u ấ t u r ê ỏ d ạ n g viên,
t r o n g q u á t r ì n h t ạ o t h à n h d ạ n g v i ê n , h ì n h t h à n h m ộ t ít b i u r ê ( C O N H ) N H :
2

2

2CO(NH ) —(CONH ) NH + NH
2 2

2 2

3

K ế t q u ả t ạ o t h à n h biure v à m ộ t p h ầ n t ử N H

V

Biurê c ó ảnh hưởng độc đ ố i với cây

l à m g i ả m n ă n g suất c â y t r ồ n g .
C á c c â y t r ồ n g k h á c nhau c ó p h ả n ứ n g k h á c nhau v ớ i l ư ợ n g b i u r ê . G i ớ i h ạ n h à m
l ư ợ n g b i u ê t r o n g u r ê đ ố i v ớ i l ú a m ì , đ ạ i m ạ c h , t h u ố c lá, l ú a t ừ 1,5 - 2 % . H à m lượng

b i u r ê n h ỏ h ơ n m ứ c n ó i t r ê n ít c ó t á c d ụ n g đ ộ c đ ố i v ớ i c â y t r ồ n g n ô n g n g h i ệ p . R i ê n g
c â y â n q u ả cam, q u ý t r ấ t n h ạ y c ả m v ớ i b i u r ê , k h i b ó n t h ú c h à m l ư ợ n g b i u r ê trong
p h â n p h ả i n h ỏ h ơ n 0,3%.
- P h â n u r ê đ ư ợ c p h o o c m a l i n hoa
P h â n chứa NO3 v à a m ô n hoa tan h o à n t o à n t r o n g n ư ớ c . P h â n chứa n i t ơ ở d ạ n g
a m ơ n k h i b ó n v à o đ ấ t b ị h ấ p p h ụ , sau đ ó b ị nitrat hoa c h u y ể n t h à n h NO3". N O , " rất
l i n h đ ộ n g , d ễ bị m ấ t do bị rửa t r ô i theo d ò n g n ư ớ c x u ố n g l ớ p n ư ớ c s â u v à o nước
n g ầ m . V ề m ù a h è NO3 c ù n g v ớ i n ư ớ c c ó t h ể đ ư a l ê n b ề m ặ t đ ấ t theo m a o q u ả n , cho
n ê n k h i sử d ụ n g p h â n n i t ơ v ớ i l ư ợ n g cao g â y đ ộ c h ạ i đ ế n c â y t r ồ n g .
Đ ể k h ắ c phục n h ư ợ c đ i ể m t r ê n t r o n g t h ờ i g i a n g ầ n đ â y đ ã sản suất p h â n nitơ
k h ô n g hoa tan hay ít hoa tan. P h â n u r ê - í o o c m a n d e h y t c ó t í n h chất n h ư t r ê n . P h â n
b ó n n à y t h u n h ậ n b ằ n g c á c h n g ư n g tụ d u n g d ị c h p h â n t ử đ ậ m đ ặ c C O ( N H )
2

2

với

íoocmandehyt (CH 0).
2

T h à n h p h ầ n và t í n h chất hợp chất u r ê - í o o c m a n d e h y t p h ụ t h u ộ c v à o đ i ề u k i ệ n
n g ư n g t ụ - n h i ệ t đ ộ v à p h ả n ứng m ô i t r ư ờ n g . K h i p h ả n ứ n g axit t ạ o t h à n h m o n o
m e t y ì u r ê C O N H C H . N H , r ấ t hay thay đ ổ i .
2

2

P h â n u r ê f o o c m a n d e h y t là l o ạ i p h â n n i t ơ c ó t á c d ụ n g c h ậ m , p h â n n à y chứa 374 0 % N , t r o n g p h â n c ó 4 - 1 0 % N tan t r o n g n ư ớ c .
P h ầ n l ớ n n i t ơ t r o n g p h â n u r ê í o o c m a n d e h y t k h ô n g bị rửa t r ô i k h ỏ i đ ấ t v à k h ô n g

bị d â n g l ê n t ầ n g m ặ t theo m a o q u ả n . N i t ơ t r o n g p h â n c ó k h ả n ă n g c u n g c ấ p d ầ n cho
100


c â y t r ồ n g . Đ â y l à l o ạ i p h â n b ó n t h í c h hợp cho v ù n g ẩ m v à v ù n g t ư ớ i n ư ớ c , k h i sử
d ụ n g l i ề u l ư ợ n g cao c ũ n g k h ô n g ả n h h ư ở n g m ấ y đ ế n d u n g d ị c h đ ấ t . H i ệ u lực của l o ạ i
p h â n n à y l ớ n h ơ n u r ê k h i b ó n ở m ứ c lOOkgN/ha.
K h ả n ă n g nitrat hoa p h â n u r ê f o o c m a n d e h y t x ả y ra c h ậ m so v ớ i ( N H ) S 0
4

2

4

và

(NH ) CO.
2

2

C ù n g v ớ i p h â n u r ê f o o c m a n d e h y t h à n g loạt p h â n đ ạ m tác dụng c h ậ m đ ã được
n g h i ê n cứu v à á p d ụ n g n h ư : u r ê chứa 39,9% N là o x a m i t v à m a g i ê a m o n i p h o t p h a t
chứa 6 - 8 % N , 28- 4 0 % P O v à 14 - 1 7 % M g O .
2

3.2.1.3.

Biện

pháp

5

nâng

cao hiệu

quả sử dụng

phân

đạm

Đ ạ m là y ế u t ố q u a n t r ọ n g h à n g đ ầ u đ ố i v ớ i c á c c ơ t h ể sống vì n ó là t h à n h p h ầ n
c ơ b ả n của p r o t e i n - chất c ơ b ả n b i ể u h i ệ n sự sống.
D o v ậ y đ ạ m là y ế u t ố c ơ b ả n của q u á t r ì n h đ ồ n g hoa c á c bon, k í c h t h í c h sự p h á t
t r i ể n của b ộ r ễ v à v i ệ c h ú t c á c y ế u t ố d i n h d ư ỡ n g k h á c . N h ì n t ổ n g q u á t , t h i ế u đ ạ m
t h â n lá ù a v à n g , c â y p h á t t r i ể n k é m .
C â y t r ồ n g đ ư ợ c b ó n đ ủ đ ạ m lá c ó m à u x a n h lá c â y t h â m , sinh t r ư ở n g khoe m ạ n h ,
c h ồ i b ú p p h á t t r i ể n nhanh, n ă n g suất cao. C â y ă n q u ả đ ư ợ c b ó n đ ủ đ ạ m c à n h q u ả
p h á t t r i ể n n h i ề u là c ơ sở đ ể đ ạ t n ă n g suất cao. B ó n thừa đ ạ m lá c ó m à u x a n h t ố i , t h â n
lá m ề m , t ỷ l ộ n ư ớ c cao, d ễ m ắ c s â u b ệ n h . T i n h h ì n h l ố p đ ổ của c á c g i ố n g l ú a cao c â y
c ũ n g là h ậ u q u ả c ủ a v i ệ c b ó n q u á n h i ề u đ ạ m . B ó n thừa đ ạ m t h ờ i gian sinh t r ư ở n g của
c â y bị k é o d à i , c h í n m u ộ n , p h ẩ m chất n ô n g sản k é m . M ặ t k h á c , n ế u thừa đ ạ m , nitrat
bị k é o x u ố n g t ầ n g s â u l à m ô n h i ễ m nước n g ầ m . Theo c ơ quan y t ế t h ế g i ớ i ở m i ề n
n h i ệ t đ ớ i n ư ớ c u ố n g c h ỉ đ ư ợ c chứa d ư ớ i 1 0 m g N - n i t r a t / l

lít.

C â y t h i ế u đ ạ m lá c ó m à u v à n g , sinh t r ư ở n g p h á t t r i ể n k é m , c ị i cọc, c ó k h i bị t h u i
chột, t h ậ m c h í r ú t n g ắ n t h ờ i g i a n t í c h l ũ y , n ă n g suất thấp.
Vấn đề đánh giá khả năng cung cấp đạm của đất
C h ỉ t i ê u đ ạ m t ổ n g s ố t h ể h i ệ n t ổ n g s ố đ ạ m c ó trong đ ấ t . T r o n g đ i ề u k i ệ n b ì n h
t h ư ờ n g 9 8 % đ ạ m t ổ n g s ố n ằ m d ư ớ i d ạ n g hữu cơ. T r o n g đ ó p h ầ n m ù n ổ n đ ị n h chỉ
k h o á n g hoa 2 - 3 % m ộ t n ă m .
P h ầ n k h o á n g sét c ố đ ị n h p h ụ t h u ộ c v à o l o ạ i k h o á n g sét, b i ế n đ ộ n g t r o n g p h ạ m v i
20- 3 0 % t ổ n g s ố đ ạ m t r o n g đ ấ t c ũ n g c ó t h ể x e m đ â y là m ộ t d ạ n g b ả o v ệ đ ạ m k h ỏ i bị
rửa t r ô i , n h ư n g d ạ n g đ ạ m n à y c h ỉ đ ư ợ c g i ả i p h ó n g r ấ t c h ậ m c h ạ p k h ô n g t h ể x e m là
n g u ồ n đ ạ m c u n g c ấ p trước m ắ t cho c â y .
D o v ậ y c h ỉ t i ê u đ ạ m t ổ n g s ố g i ú p đ á n h g i á k h ả n ă n g t i ề m t à n g của đ ấ t .
N ế u N % > 0,15: đ ấ t c ó h à m lượng đ ạ m k h á , g i ấ u :
N ế u N % 0,11 - 0,15: đ ấ t c ó h à m lượng đ ạ m k h á ;
N ế u N % 0,08 - 0 , 1 1 : đ ấ t c ó h à m lượng đ ạ m t r u n g b ì n h ;
N ế u N % < 0,08: đ ấ t c ó h à m l ư ợ n g đ ạ m n g h è o ;
loi


M u ố n đ á n h g i á k h ả n ă n g c u n g c ấ p đ ạ m trước m ắ t cho c â y c ó t h ể dựa v à o h à m
l ư ợ n g đ ạ m t h ú y p h â n t r o n g đ ấ t . Đ ạ m t h ú y p h â n là t ổ n g s ố đ ạ m n ằ m t r o n g c á c hợp
chất h ữ u c ơ d ễ t h ú y p h â n , n ằ m t r o n g p h ầ n m ù n t h ô đ a n g p h â n g i ả i m ạ n h , bao g ồ m cả
c á c h ợ p chất a m i n , a m í t v à c á c d ạ n g đ ạ m v ô c ơ h o à tan. v ề m ặ t s ố l ư ợ n g đ ạ m t h ú y
p h â n b ằ n g 5 - 1 0 % đ ạ m t ổ n g s ố song là p h ầ n d ễ t i ê u n ê n c ó t h ể x e m là đ ạ m d ễ tiêu
t ổ n g số cho c â y .
Biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phân đạm:
Đ ạ m là n g u y ê n t ố h à n g đ ầ u q u y ế t đ ị n h n ă n g suất. T i ế n b ộ k ỹ thuật p h ả i trước hết
l à m t ă n g k h ả n ă n g sử d ụ n g p h â n đ ạ m m ộ t c á c h c ó h i ệ u q u ả . K h i c á c đ i ề u k i ệ n đ ể c â y
sinh t r ư ở n g t ố t đ ư ợ c thoa m ã n ( n ư ớ c , k ế t c ấ u đ ấ t , k h í h ậ u , d i n h d ư ỡ n g

khống

k h á c . ) t h ì c h í n h m ứ c b ó n đ ạ m cho p h é p k h a i t h á c đ ế n m ứ c t ố i đ a t i ề m lực n ă n g suất
( A . Gros,1968).
T h e o k ế t q u ả đ i ề u tra của F . A . O ( 1 9 8 0 ) ở n h i ề u n ư ớ c k h á c nhau cho t h ấ y h i ệ u
suất đ ạ m b i ế n đ ộ n g r ấ t l ớ n : Ì k g đ ạ m b ó n cho b ộ i t h u 50 - 105 k g sắn; 7,7 - 67 k g
n g ô ; 3 , 1 - 23 k g l ú a : 1,3- 4,6 k g b ô n g ; 0,5 - 5,3 k g l ạ c v ỏ ; 3,2 - l l k g đ ậ u t ư ơ n g ; l i 23 k g l ú a m ì . Q u a đ ó cho t h ấ y t i ề m n ă n g t ă n g n ă n g suất của đ ạ m là r ấ t l ớ n v à cần
h ế t sức c h ú ý đ ế n k ỹ thuật sử d ụ n g p h â n đ ạ m .
H i ệ u suất sử d ụ n g đ ạ m đ ố i v ớ i c â y l ú a t r ê n m ộ t s ố l o ạ i đ ấ t ở m i ề n n ú i p h í a Bắc
n h ư sau:
- Đ ấ t d ố c t ụ , t h u n g l ũ n g : 6-8 k g t h ó c / k g N
- Đ ấ t p h ù sa s ô n g s u ố i : 8-12 k g t h ó c / k g N
- Đ ấ t Feralit b i ế n đ ổ i do t r ồ n g l ú a : 6 - 1 0 k g t h ó c / k g N
(Nguyễn

Ngọc

Nơng

-1994)

B ó n đ ạ m m u ố n c ó h i ệ u q u ả c ầ n c h ú ý đ ế n c á c đ i ể m sau:
( ì ) Mục tiêu năng suất và đặc điểm

sinh lý của

cây

T i ề m n â n g n ă n g suất t h ể h i ệ n k h ả n ă n g chịu đ ạ m của c â y . N h i ề u t h í n g h i ệ m và
thực t i ễ n sản x u ấ t l ú a ở đ ồ n g b ằ n g Bắc b ộ cho t h ấ y m u ố n đ ạ t 5 t ấ n t h ó c / h a p h ả i cung
cấp cho l ú a t ừ 9 0 - 1 2 0 k g N . Đ ể c â y c ó t h ể t i ế p t h u đ ư ợ c l ư ợ n g đ ạ m b ó n t h i p h ả i c ă n

cứ v à o đ ặ c đ i ể m sinh l ý của c â y . T ấ t c ả c â y t r ồ n g g i a i đ o ạ n đ ầ u đ ề u c ầ n b ó n n h i ề u
đ ạ m đ ể m ở r ộ n g d i ệ n t í c h q u a n g hợp. K h i c â y c h u y ể n t ừ g i a i đ o ạ n d i n h d ư ỡ n g sang
g i a i đ o ạ n sinh thực t h ì n h u c ầ u đ ạ m của c â y g i ả m đ i . D o v ậ y b ó n đ ạ m

( (

q u á tay"

t r o n g g i a i đ o ạ n đ ầ u ít n g u y h i ể m h ơ n t r o n g g i a i đ o ạ n sau. H i ệ n t ư ợ n g l ố p đ ổ đ ố i v ớ i
c â y n g ũ cốc, chất l ư ợ n g n ô n g sản k é m đ ề u l à h ậ u q u ả của v i ệ c b ó n n h i ề u đ ạ m trong
g i a i đ o ạ n sau.
B ó n đ ạ m t r o n g g i a i đ o ạ n t r ư ớ c là đ ể m ở r ộ n g d i ệ n t í c h quang hợp t ạ o t i ề n đ ề cho
v i ệ c t ă n g n ă n g suất. B ó n đ ạ m t r o n g g i a i đ o ạ n sau c ố t d u y trì k h ả n ă n g q u a n g h ợ p cao
c h ứ k h ô n g n h ằ m m ở r ộ n g d i ệ n t í c h q u a n g h ợ p v à t h ú c đ ẩ y sự v ậ n c h u y ể n sản p h ẩ m
quang h ợ p v à t í c h l ũ y ở c ơ quan d ự trữ.
102


(2) Bón đạm phải

căn cứ vào đặc tính đất

đai

T r ư ớ c h ế t p h ả i t í n h đ ế n d ự t r ữ đ ạ m v à k h ả n ă n g c u n g cấp đ ạ m cho c â y của đ ấ t .
N h ữ n g c h ỉ t i ê u g i ú p p h á n đ o á n k h ả n ă n g cung cấp đ ạ m cho c â y là tỉ l ệ C / N của đ ấ t
và h à m lượng đ ạ m t h ú y p h â n trong đất.
B ê n c ạ n h c á c c h ỉ t i ê u p h â n t í c h c ầ n lưu ý đ ế n k i n h n g h i ệ m p h â n b ó n ở đ ị a
p h ư ơ n g l à c h ỉ d ẫ n h ế t sức q u a n t r ọ n g .
Đ ấ t c ó t h à n h p h ầ n c ơ g i ớ i n ặ n g c ó k h ả n ă n g trao đ ổ i cation l ớ n c ũ n g c ó k h ả n â n g

l à m cho N H

+
4

đ ư ợ c g i ữ t r ê n b ề m ặ t keo đ ấ t n h i ề u h ơ n , n ê n ở đ ấ t n à y n h à n ô n g c ó t h ể

bón tập trung m ộ t lượng lớn phân đ ạ m dạng a m ô n .
Đ ấ t t h ô n g t h o á n g t ố t , đ ạ m a m ơ n b ó n v à o sẽ đ ư ợ c c h u y ể n nhanh t h à n h N - N O 3
N h ư n g c ũ n g d ễ b ị rửa t r ô i d o n ư ớ c m ư a c u ố n x u ố n g s â u . Đ ặ c đ i ể m r ấ t l i n h đ ộ n g của
N - N O 3 c ũ n g k h i ế n cho i o n n à y l ạ i c ó t h ể leo l ê n n ư ớ c m a o q u ả n c u n g c ấ p cho l ớ p rễ
ở t ầ n g sát m ặ t đ ấ t .
Đ ấ t c ó t h à n h p h ầ n c ơ g i ớ i n h ẹ p h ả i c h ú ý b ó n g i ả i l à m n h i ề u l ầ n , theo sát y ê u
cầu của c â y .
T r o n g đ i ề u k i ệ n t h u ậ n l ợ i cho q u á t r ì n h nitrat hoa sự m ấ t m á t g â y ra d o q u á t r ì n h
rửa t r ô i giữa p h â n a m ô n v à p h â n nitrat k h ô n g k h á c nhau n h i ề u .
(3) Phải xem xét đặc tính của phân,
hoa của phân

khi bón vào

thành

phần

hoa học của phân

và sự

chuyển

đất

- Đ ố i v ớ i c á c l o ạ i p h â n đ ạ m sinh lí chua g â y chua cho đ ấ t n h ư ( N H ) S 0
4

2

4

hay

N H 4 C L n ế u b ó n l i ê n t ụ c , b ó n v ớ i s ố l ư ợ n g l ớ n p h ả i k i ể m tra đ ộ chua v à b ồ i d ư ỡ n g
v ô i cho đ ấ t . B ó n k ế t h ợ p v ớ i p h â n hữu c ơ c ũ n g l à m g i ả m t á c h ạ i của c á c l o ạ i p h â n
chua. N ế u b ó n l i ê n tục p h â n đ ạ m m à k h ô n g b ồ i d ư ỡ n g chất hữu c ơ cho đ ấ t b ằ n g c á c h
vùi t r ả l ạ i t à n t h ể t h ự c v ậ t , p h â n h ữ u c ơ , nhất là l o ạ i p h â n đ ạ m chua hay k i ề m t h ì đ ề u
l à m cho đ ấ t bị t h o á i hoa, b ó n đ ạ m t i ế p theo k h ơ n g c ó h i ệ u lực nữa.
- Đ ạ m n ằ m d ư ớ i d ạ n g NO3 d ễ bị rửa t r ô i h ơ n đ ạ m n ằ m d ư ớ i d ạ n g N H

+
4

nên khi

b ó n p h â n đ ạ m d ạ n g nitrat k h ô n g n ê n b ó n t ậ p t r u n g n h i ề u , b ó n r ả i l à m n h i ề u l ầ n , b ó n
sát nhu c ầ u của c â y . B ó n p h â n đ ạ m d ạ n g a m ô n v à o đ ấ t k i ề m l ạ i r ễ bị m ấ t đ ạ m . D o
vậy đ ạ m a m ơ n phải b ó n sâu, trộn đ ề u vào đất. Bón phân urê vào lớp đất mặt phải tìm
c á c h t ư ớ i ngay đ ể hoa tan p h â n v à d ù n g n ư ớ c c h u y ể n u r ê x u ố n g s â u k h ô n g đ ể a m ô n
hoa t r ê n t ầ n g m ặ t .
- B ó n đ ạ m phải tính đ ế n c á c ion đi k è m .

P h â n s u l í a t đ ạ m c ó i o n SO4

c ó h i ệ u lực cao h ơ n c á c l o ạ i p h â n k h á c ở đ ấ t t h i ế u

l ư u h u ỳ n h , c ầ n d à n h b ó n cho c â y c ó n h u c ầ u lưu h u ỳ n h cao. P h â n s u l í a t đ ạ m b ó n
c h o đ ấ t y ế m k h í , n g h è o sắt l ạ i d ễ h ì n h t h à n h H S đ ộ c cho c â y . B ó n t h ú c cho l ú a sau
2

k h i chống nghẹt rễ k h ô n g n ê n d ù n g p h â n c ó gốc sulfat. P h â n clorua a m ơ n c ó gốc
C l l ạ i k h ô n g t ố t đ ố i v ớ i t h u ố c lá v à k h o a i t â y vì n ó l à m g i ả m c h ấ t l ư ợ n g sản p h ẩ m
thu hoạch.
103


- D o v i ệ c c h u y ể n đ ạ m t r o n g đ ấ t l ú a k h á c đ ấ t m à u , b ó n đ ạ m d ạ n g a m ô n cho l ú a
p h ả i b ó n s â u v à o t ầ n g k h ử , n h ấ t là k h i b ó n lót, c ị n b ó n d ạ n g đ ạ m nitrat t h ì l ạ i p h ả i
b ó n n ơ n g , b ó n ít m ộ t .
Đ ạ m d ạ n g a m ô n k ể cả u r ê c ó t h ể d ù n g b ó n lót cho l ú a c ò n d ạ n g đ ạ m nitrat chỉ
dùng bón thúc.
- P h â n u r ê p h ả i đ ợ i c h u y ể n hoa t h à n h a m ơ n cacbonat m ớ i c ó t á c d ụ n g . Q u á t r ì n h
c h u y ể n hoa l ạ i p h ụ t h u ộ c v à o đ i ề u k i ệ n t h ờ i t i ế t , tỉ l ệ m ù n t r o n g đ ấ t n ê n c ầ n c ă n cứ
v à o c á c y ế u t ố đ ó đ ể t í n h t o á n sắp x ế p t h ờ i g i a n b ó n v à b ổ sung k h i c ầ n t h i ế t .
(4) Bón
trồng

phân

đạm

phải

căn

cứ vào

đặc

điểm,

tình

hình

phát

triển

của

cây

trưầc

M ộ t c â y t r ồ n g t r ư ớ c l à m g i à u đ ạ m cho đ ấ t hay m ộ t v ụ b ó n đ ạ m cho c â y m à c â y
c h ư a sử d ụ n g h ế t (do c â y b ị s â u b ệ n h ) đ ề u d ẫ n đ ế n p h ả i g i ả m l ư ợ n g đ ạ m b ó n cho c â y
t r ồ n g sau.
V í d ụ : l ư ợ n g đ ạ m b ó n cho l ú a c h ẳ n g h ạ n c ó t h ể là:
50 - 60 k g N n ế u t r ồ n g sau c â y đ ậ u đ ỗ .
80-100 k g N n ế u t r ồ n g sau c â y n g ô .
(5) Tình

bón cho

hình

thời tiết kh í hậu cũng

là yếu tố cần tính đến kh i định

lượng

đạm

cây

K h ơ n g p h ả i c h ỉ n g h i ê n c ứ u t ì n h h ì n h t h ờ i t i ế t v ụ t r ồ n g m à p h ả i n g h i ê n cứu cả
t ì n h h ì n h t h ờ i t i ế t v ụ trước đ ó .
Sau m ộ t t h ờ i g i a n k h ô h ạ n k é o d à i , t r o n g đ ấ t c ò n n h i ề u t à n d ư p h â n b ó n cho cây
t r ồ n g v ụ t r ư ớ c đ ó t h ì k h ơ n g n ê n b ó n n h i ề u đ ạ m cho v ụ sau. N g ư ợ c l ạ i t r o n g t h ờ i k ỳ
b ỏ hoa m ư a n h i ề u , n h i ệ t đ ộ cạo, c h ấ t h ữ u c ơ p h â n g i ả i m ạ n h r ồ i l ạ i bị t r ô i m ạ n h thì
p h ả i b ó n n h i ề u đ ạ m h ơ n n h ữ n g n ă m c ó t h ờ i t i ế t b ì n h t h ư ờ n g . L ú a c h i ê m x u â n trong
c á c n ă m ấ m g i a i đ o ạ n đ ầ u c â y sử d ụ n g đ ư ợ c n h i ề u thức ă n d ự trữ, p h á t t r i ể n m ạ n h ,
đ ẻ khoe v à đ ẻ t ậ p t r u n g t h ờ i k ỳ sau d ễ t h i ế u ă n c ầ n c h ú ý b ó n t h ú c v à đ ó n đ ị n g hom
các n ă m bình thường.
C â y l ú a m ù a p h ả i c h ú ý b ó n . đ ó n đ ị n g v ì g i a i đ o ạ n sau d ễ g ặ p h ạ n c u ố i v ụ v à rét
sớm, t ố c đ ộ p h â n g i ả i v à c u n g c ấ p thức ă n của đ ấ t k h ô n g đ á p ứ n g đ ư ợ c n h u c ầ u cho
c â y l ú a do g i a i đ o ạ n đ ầ u đ ủ n ư ớ c v à n h i ệ t đ ộ n ê n p h á t t r i ể n m ạ n h , đ ẻ n h á n h khoe.
( 6 ) Trong

quá trình

hoặc các loại phân

sử dụng

có phản

ứng

khơng

nên trộn phân

đạm

có gốc amơn

vầi vơi,

tro

kiềm.

B ó n v ơ i x o n g k h ô n g đ ư ợ c b ó n p h â n c ó g ố c a m ô n ngay m à p h ả i đ ợ i cho v ô i p h ả n
ứng đ ề u v ớ i đ ấ t r ồ i m ớ i b ó n .
H i ệ u suất p h â n đ ạ m p h ụ t h u ộ c v à o g i ố n g c â y t r ồ n g , đ ặ c đ i ể m k ỹ thuật canh t á c ,
v i ệ c p h ố i h ợ p thoa đ á n g v ớ i c á c l o ạ i p h â n k h á c ( p h â n hữu c ơ , l â n , k a l i , p h â n v i
lượng) và đ i ề u k i ệ n m ô i trường (đất đai, k h í hậu, thúy l ợ i ) nên k h i đ á n h giá và quyết
104

đ ị n h b i ệ n p h á p b ó n đ ạ m p h ả i c â n nhắc đ ầ y đ ủ c á c y ế u t ố đ ó m ớ i m o n g b ó n đ ạ m c ó
hiệu quả
3.2.2. Lân và phân lân
3.2.2.1.

Lân

trong

a) Lân trong

cây

cây và vai trị của lân đối vói đời sống

cây

trồng

T r o n g c â y tỉ l ệ l â n b i ế n đ ộ n g t r o n g p h ạ m v i t ừ 0,08 - 1 , 4 % so v ớ i chất k h ô .
T ỉ l ệ l â n cao t r o n g h ạ t , t h ấ p t r o n g t h â n lá.
T ỉ l ệ l â n t r o n g c â y b ộ đ ậ u cao h ơ n trong c â y hoa thảo. T r o n g c â y , l â n c h ủ y ế u
nằm d ư ớ i dạng hữu cơ, chỉ c ó m ộ t phần nhỏ nằm d ư ớ i dạng vô cơ.
b) Vai trò của lân đối vầi đời sống cây

trồng

L â n v ơ c ơ đ ó n g vai t r ò quan t r ọ n g trong v i ệ c h ì n h t h à n h h ệ t h ố n g đ ệ m t r o n g t ế
b à o v à là n g u ồ n d ự t r ữ c ầ n t h i ế t cho v i ệ c t ổ n g h ợ p l â n hữu c ơ .
L â n h ữ u c ơ r ấ t đ a d ạ n g , đ ó n g vai t r ị quan t r ọ n g t r o n g q u á t r ì n h trao đ ổ i chất, h ú t

chất d i n h d ư ỡ n g v à v ậ n c h u y ể n c á c chất đ ó t r o n g c â y . T á c d ụ n g c h ủ y ế u của l â n t h ể
h i ệ n t r ê n m ộ t s ố m ặ t sau đ â y :
Ì . P h â n c h i a t ế b à o , t ạ o t h à n h chất b é o v à protein;
2. T h ú c đ ẩ y v i ệ c ra hoa, h ì n h t h à n h q u ả v à q u y ế t đ ị n h p h ẩ m chất hạt g i ố n g ;
3. H ạ n c h ế t á c h ạ i của v i ệ c b ó n thừa đ ạ m ;
4. T h ú c đ ẩ y v i ệ c ra r ễ đ ặ c b i ệ t là r ễ b ê n v à l ô n g h ú t ;
5. L à m c h o t h â n c â y n g ũ cốc v ữ n g chắc, đ ỡ đ ổ ;
6. C ả i t h i ệ n c h ấ t l ư ợ n g sản p h ẩ m đ ặ c b i ệ t là c á c l o ạ i rau v à c ỏ l à m thức ă n
gia s ú c .
C ũ n g n h ư đ ạ m , t r o n g hạt v à c á c c ơ quan non đ a n g p h á t t r i ể n tỉ l ệ lân cao. L â n c ó
t h ể v ậ n c h u y ể n t ừ c á c lá g i à v ề c á c c ơ quan non, c ơ quan đ a n g p h á t t r i ể n đ ể d ù n g v à o
việc t ổ n g h ợ p chất h ữ u c ơ m ớ i , do v ậ y h i ệ n tượng t h i ế u lân b i ể u h i ệ n ở c á c lá g i à trước.
L á t h i ế u l â n c ó m à u đ ỏ t í m hay x a n h nhạt. C â y t h i ế u l â n sinh t r ư ở n g c h ậ m , c ó
d á n g m ả n h k h ả n h . C â y l ú a t h i ế u lân đ ẻ n h á n h k é m , c h í n m u ộ n , n ă n g suất thấp, p h ẩ m
chất hạt k é m .
C â y non r ấ t m ẫ n c ả m v ớ i v i ệ c t h i ế u l â n . T h i ế u lân t r o n g t h ờ i k ỳ c â y con sẽ cho
h ậ u q u ả r ấ t x ấ u , sau n à y d ù c ó b ó n n h i ề u lân c ũ n g k h ô n g b ù đ ắ p l ạ i đ ư ợ c . T h í
n g h i ệ m của B r e n c h l e y ( 1 9 2 9 ) v ớ i c â y đ ạ i m ạ c h cho t h ấ y : N ế u t r o n g 4 t u ầ n đ ầ u k h ô n g
đ ủ l â n c u n g c ấ p cho c â y t h ì d ù sau n à y c ó b ó n bao n h i ê u l â n c â y c ũ n g k h ô n g trỗ
đ ư ợ c . D o v ậ y c ầ n b ó n đ ủ l â n ngay trong g i a i đ o ạ n đ ầ u v à b ó n lót p h â n l â n g ầ n hạt rất
có hiệu quả.
D i n h d ư ỡ n g l â n c ó l i ê n quan m ậ t t h i ế t v ớ i d i n h d ư ỡ n g đ ạ m . C â y đ ư ợ c b ó n c â n
b ằ n g đ ạ m - l â n sẽ x a n h t ố t , p h á t t r i ể n m ạ n h , n h i ề u hoa, l ắ m q u ả , c h í n sớm v à p h ẩ m
c h ấ t n ô n g sản cao.

105


3.2.2.2.

Các loại phân

a) Phân

loại phân

lân: thành

phần,

tính chất và cách

dùng

lân

T r ư ớ c k h i p h â n l o ạ i p h â n l â n ta x é t c á c thuật n g ữ t h ư ờ n g d ù n g k h i n ó i v ề k h ả
n ă n g hoa tan của p h â n l â n , c h í n h x á c h ơ n là k h ả n ă n g hoa tan của l â n t r o n g p h â n l â n .
V ề m ặ t n à y n g ư ờ i ta p h â n b i ệ t :
Lân.hoa

tan trong

nưầc:

L â n r ú t đ ư ợ c b ằ n g n ư ớ c n h ư l â n t r o n g supe l â n hay lân

trong amophos v à d i a m o p h o s .
Lân hoa tan trong xitrat:

L â n r ú t đ ư ợ c k h i t á c đ ộ n g p h â n l â n v ớ i d u n g d ị c h amon

xitrat Ì N t r u n g t í n h . C ặ n c ò n l ạ i đ e m p h â n t í c h l â n t ổ n g s ố sau k h i c ồ n g p h á bằng
axit m ạ n h ta đ ư ợ c l ư ợ n g l â n k h ô n g tan t r o n g xitrat.
Lân dễ tiêu:

L à t ổ n g s ố l â n hoa tan t r o n g n ư ớ c v à l â n hoa tan t r o n g a m ơ n xitrat

trung tính I N .
Đ ể p h â n t í c h l â n d ễ t i ê u c á c n ư ớ c B ỉ , Đ ứ c , L u c x e m b u a d ù n g d u n g d ị c h amon
xitrat k i ề m p H = 9,6 g ọ i là d u n g d ị c h Petermann.
P h á p l ạ i d ù n g d u n g d ị c h a m o n xitrat k i ề m p H =10,6 g ọ i là d u n g d ị c h xitrat
Joulie.
Lân tổng số: L à k ế t q u ả p h â n t í c h t ổ n g s ố l â n sau k h i d ù n g axit m ạ n h c ô n g p h á
mẫu phân.
* P h â n l o ạ i p h â n l â n theo k h ả n ă n g hoa tan
- L â n hoa tan trong nước: Supe lân đem v à k é p , amonphos v à diamonphosphat
(ĐÁP).
- L â n hoa tan t r o n g xitrat ( a m ô n xitrat t r u n g t í n h 1 5 % ) : D i c a n x i phosphat.
- L â n k h ô n g tan: Q u ặ n g phosphat, apatit, phosphorit.
hoặc là:
- Ẹhân l â n d ễ t i ê u : Supe l â n v à dicanxiphosphat
- P h â n l â n k h ó t i ê u : A p a t i t , phosphorit.
Đ ó c ũ n g là c á c h p h â n l o ạ i theo k h ả n ă n g đ ồ n g hoa của c â y .
* P h â n l o ạ i theo p h ư ơ n g p h á p c h ế b i ế n
- P h â n l â n c h ế b i ế n v ớ i axit: Supe l â n .
- P h â n lân c h ế b i ế n bằng nhiệt: X ỉ lò Tomas, p h â n lân nung chảy.
* P h â n l o ạ i theo sử d ụ n g
- P h â n l â n t ự n h i ê n : A p a t i t , phosphorit, p h â n l è n , b ộ t x ư ơ n g .
- P h â n l â n c h ế b i ế n : Supe l â n , p h â n l â n n u n g c h ả y .

b) Các loại phân

lân và cách

dùng

* Phân lân tự nhiên
- Apatit nghiền
T h e o đ ị n h nghĩa (YVaggaman 1952) apatit là m ộ t l o ạ i k h o á n g phosphat c ó c ấ u
t r ú c t i n h t h ể h ì n h l ụ c g i á c , t h à n h p h ầ n hoa học ổ n đ ị n h . A p a t i t t h ư ờ n g g ặ p ở c á c l ằ n
106


đ á p h ú n x u ấ t t r o n g k ẽ c á c m ạ c h đ á vì t h ế n g ư ờ i ta cho r ằ n g n g u ồ n g ố c c h ủ y ế u của
apatit l à p h ú n x u ấ t .
C ô n g thức c h u n g của apatit là [ C a - , ( P 0 ) ] v C a X
4

2

2

X là b i ể u t h ị a n i o n hoa trị Ì .
X c ó t h ể l à O H : H y d r o x y - apatit.
F : F l u o r o - apatit.
C 0 : C a c b o - apatit.
3

C á c l o ạ i can x i phosphat c ó á i lực hoa h ọ c r ấ t m ạ n h v ớ i C a F của đ ấ t , n ê n p h ầ n
2

l ớ n m ỏ apatit c ó chứa F l u o r o - apatit.
A p a t i t c ó t ỷ l ệ l â n cao, c ấ u t r ú c v ữ n g chắc, p 0
2

5

tan t r o n g axit x i t r i c 2 % r ấ t t h ấ p

n ê n h ầ u h ế t c á c n ư ớ c t r ê n t h ế g i ớ i k h ô n g d ù n g apatit b ó n trực t i ế p cho c â y (Fromaget
J. 1941) m à c h ỉ d ù n g đ ể c h ế b i ế n p h â n hoa h ọ c . Schman Fuss. 1963, N e u n u l o v . 1 9 6 1
t h ấ y apatit k h ô n g c ó h i ệ u l ự c đ ố i v ớ i l ú a .
A p a t i t c ó t h ê tan d ầ n trong n ư ớ c m ư a g i à u C 0

2

v à bị lôi c u ố n ra b i ế n . ơ đ ó apatit

c h u y ể n t h à n h phosphorit cho n ê n trong thực t ế r ấ t d ễ bị n h ầ m l ẫ n phosphorit v à apatit.
A p a t i t V i ệ t N a m k h á c apatit n ó i trong c á c t à i l i ệ u t h ế g i ớ i , apatit L à o Cai là
apatit t r ầ m t í c h . T h e o Fromaget, apatit V i ệ t đ ư ợ c t h à n h t ạ o n h ư sau: C á c h đ â y h ơ n
300 t r i ệ u n ă m ở v ù n g m ỏ h i ệ n nay l à m ộ t đ ị a đ i ể m t ụ t ậ p chất h ữ u c ơ ven b i ể n . Sau
n à y d o b i ế n đ ổ i c ủ a đ ị a c h ấ t , c á c t r ầ m t í c h n à y n h ô l ê n t h à n h đ ồ i n ú i . Đ ấ t ở m ỏ ạpatit
L à o C a i p h ầ n l ớ n l à đ ấ t đ á v ô i t h u ộ c l o ạ i đ á v ô i cocxan, n g o à i ra c ị n c ó d i ệ p t h ạ c h
v à quaczit. D o v ậ y 4 v ỉ a q u ặ n g thực chất c h ỉ b ắ t n g u ồ n t ừ m ộ t vỉa d o sức é p l à m
cong l ê n , r ồ i p h ầ n t r ê n b ị b à o m ò n đ i d o c á c q u á t r ì n h phong hoa, n ê n c h ỉ k h ả o sát
l ớ p t r ê n m ậ t t h ì t h ấ y c ó 4 vỉa.
A p a t i t L à o C a i c ó 3 l o ạ i : A p a t i t c h í n h c ố n g , quaczit apatit n g h è o c a n x i phosphat
trung bình, p 0
2

5

t ổ n g s ố c h ỉ c ó 3 0 % , Calcoschist apatit ( d i ệ p t h ạ c h đ á v ơ i chứa

apatit) l ạ i c ị n n g h è o P O
2

s

t ổ n g s ố hom nữa - trong t h à n h p h ầ n c ó l ẫ n graphit v à p y r i t

nên thường có m à u thầm hơn.
D o v ậ y t u y theo v ị t r í k h a i t h á c , n g ư ờ i ta c ă n c ứ v à o tỉ l ệ P 0
2

5

t r o n g apatit m à

chia ra:
Quặng giàu loại ì >37% p 0 .
2

5

Quặng loại l i từ 28-36% P O .
2

s

Q u ặ n g l o ạ i I U t ừ 18-27% p 0 .
2

5

Apatit Lao Cai thuộc loại íluoro-apatit, nên quặng c à n g giàu P 0
2

5

t h ì tỉ l ệ í l u o r o

c à n g cao.
- Phosphorit
Phosphorit l à q u ặ n g J â n t h i ê n n h i ê n v ô đ ị n h h ì n h c ó n g u ồ n g ố c t r ầ m t í c h , c h ủ
y ế u là t r ầ m tích b i ể n .
107


So v ớ i apatit t h ì phosphorit x ố p h ơ n , d ễ t á n b ộ t h ơ n .
Q u á t r ì n h t ạ o m ỏ phosphorit đ ư ợ c g i ả t h i ế t n h ư sau: T r o n g đ ạ i d ư ơ n g c ó n h ữ n g
l ớ p n ư ớ c c ó n ồ n g đ ộ l â n k h á c nhau, n h i ệ t đ ộ k h á c nhau v à đ o á p suất r i ê n g p h ầ n C 0

2

c ũ n g k h á c nhau.
D ư ớ i t á c d ụ n g của d ò n g n ư ớ c b i ể n , c á c l ớ p n ư ớ c c ó n ồ n g đ ộ l â n cao b ị đ ư a lên
m ặ t , ỏ đ â y á p suất C 0

2

t h ấ p h ơ n . L â n bị k ế t tủa, l ắ n g đ ọ n g d ầ n .

Q u a n h i ề u t h ế k ỷ , q u á t r ì n h k ế t t ủ a l ắ n g đ ọ n g t ạ o n ê n phosphorit. Sau đ ó b i ế n
đ ộ n g đ ị a chất c á c l ớ p phosphorit c ó t h ể đ ư ợ c đ ư a l ê n m ặ t đ ấ t t ạ o t h à n h c á c m ỏ
phosphorit.
Ở

V i ệ t N a m c ó m ỏ phosphorit ở V ĩ n h T h ị n h ( L ạ n g S ơ n ) , Y ê n S ơ n ( T u y ê n

Quang), H à m R ồ n g (Thanh Hoa) đ ã được khai thác đ ể b ó n ruộng.
N g o à i phosphorit t ạ o t h à n h d o t r ầ m t í c h b i ể n , ở V i ệ t N a m p h â n l è n d o x á c đ ộ n g
v ậ t c h ế t l â u n g à y t í c h t ụ l ạ i t r o n g c á c hang đ á n h ư ở H à G i a n g , B ố T r ạ c h ( Q u ả n g
B ì n h ) c ũ n g đ ư ợ c x ế p v à o l o ạ i phosphorit. P h â n l è n n g o à i chất l â n c ò n c ó t h ê m n h i ề u
chất h ữ u c ơ : t ừ 5,6% ( p h â n l è n H à G i a n g ) đ ế n 3 9 , 5 % ( p h â n l è n B ố T r ạ c h - Q u ả n g
B ì n h ) , P h â n l è n N a m P h á t c ó đ ế n 2 1 % chất h ữ u c ơ .
C á c l o ạ i p h â n l è n d o c ó n g u ồ n g ố c l à x á c đ ộ n g v ậ t t r o n g hang đ ộ n g n ê n tỉ l ệ C a o
c ũ n g cao,- c ó t h ể đ ạ t đ ế n 3 7 % ( p h â n l è n N a m P h á t , H à G i a n g ) . T r o n g p h â n lèn
phosphat c h ủ y ế u n ằ n d ư ớ i d ạ n g C a ( P 0 ) , n ê n t ỷ l ệ l â n hoa tan t r o n g axit x i t r i c 2 %
3

4

2

c ũ n g cao.
G i ữ a apatit v à phosphorit V i ệ t N a m c ó n h ữ n g đ i ể m k h á c b i ệ t c ầ n l ư u ý sau đ â y :
1. T ỷ l ệ p 0
2

5

t r o n g apatit ổ n đ ị n h h ơ n . C ò n t r o n g phosphorit t h ì t ỷ l ệ p 0
2

5

biến

đ ộ n g r ấ t l ớ n ngay t r o n g m ộ t m ỏ .
N ế u phosphorit l ẫ n đ ấ t t h ì P 0
2

5

b i ế n đ ộ n g t ừ 4 - 16%, c ò n phosphorit n ằ m d ư ớ i

d ạ n g q u ặ n g h ộ c t h ì t ỷ l ệ l â n c ó t h ể b i ế n đ ộ n g t ừ 14 - 3 7 % P O . D o v ậ y phosphorit
2

l ấ y t ừ ngay m ộ t vỉa q u ặ n g c ũ n g c ó t ỷ l ệ P 0
2

5

s

r ấ t k h á c nhau. Đ ể đ á n h g i á đ ú n g , m ẫ u

q u ặ n g p h ả i đ ư ợ c p h â n t í c h c ẩ n t h ậ n trước k h i sử d ụ n g .
T ỷ l ệ l â n d ễ t i ê u tan t r o n g a x i t x i t r i c 2 % c ũ n g cao h ơ n so v ớ i apatit.
2. T ỷ l ệ sesquioxit t r o n g phosphorit c ó t h ể đ ạ t đ ế n 10%, cao h ơ n t r o n g apatit.
3. T ỷ l ệ chất h ữ u c ơ v à C 0

2

t r o n g phosphorit cao h ơ n t r o n g apatit.

4. T ỷ l ệ C a o t r o n g phosphorit cao h ơ n t r o n g apatit.
5. T r o n g apatit t ỷ l ộ S i 0

2

cao h ơ n , c ò n t ỷ l ệ S i 0

2

t r o n g phosphorit t ỷ l ộ nghịch

với tỷ l ệ p 0 .
2

5

6. T ỷ l ệ í l u o r t r o n g phosphorit t h ấ p h ơ n t r o n g apatit.
Kỹ thuật sử dụng phân lân thiên nhiên
- P h â n l â n t h i ê n n h i ê n là p h â n l â n c h ậ m tan, k h ó t i ê u , đ ộ hoa tan p h ụ t h u ộ c v à o
p H . P h â n l â n t h i ê n n h i ê n c h ỉ b ó n cho đ ấ t c ó đ ộ p H
108

K C L

< 5.


- C á c k ế t q u ả t h í n g h i ệ m sử d ụ n g p h â n l â n t h i ê n n h i ê n cho t h ấ y p h â n l â n t h i ê n
n h i ê n c ó h i ệ u q u ả ở đ ấ t c ó l ư ợ n g l â n t o n g số t h u ộ c l o ạ i n g h è o : p 0
2

<0,05%.

5

- C á c l o ạ i p h â n l â n t h i ê n n h i ê n c h ậ m tan n ê n c h ỉ d ù n g đ ể b ó n lót.
- B ó n k ế t h ợ p v ớ i p h â n c h u ồ n g , p h â n xanh. T r ộ n p h â n Ịân t h i ê n n h i ê n v ớ i p h â n
c h u ồ n g , p h â n x a n h vừa n â n g cao chất lượng p h â n ủ vừa t ă n g đ ộ hoa tan của p h â n lân
thiên nhiên.
- B ó n p h â n l â n t h i ê n n h i ê n k ế t hợp v ớ i c á c l o ạ i p h â n sinh lý chua n h ư sulfat đ ạ m
l à m t ă n g h i ệ u lực của p h â n l â n t h i ê n n h i ê n . Đ ộ chua do p h â n chua t ạ o ra l à m t ă n g
k h ả n ă n g hoa tan của p h â n l â n t h i ê n n h i ê n .
- B ó n p h â n l â n t h i ê n n h i ê n k ế t h ợ p v ớ i supe l â n ; p h â n t ầ n g b ó n l â n : t ầ n g t r ê n b ó n
supe l â n , t ầ n g d ư ớ i b ó n p h â n l â n t h i ê n n h i ê n là b i ệ n p h á p b ó n l â n t ậ n d ụ n g k h ả n ă n g
đ ồ n g hoa c ủ a b ộ r ễ theo t u ổ i c â y sẽ k h a i t h á c t ố t h i ệ u q u ả của p h â n l â n t h i ê n n h i ê n .
- B ó n p h â n l â n t h i ê n n h i ê n cho c â y p h â n x a n h . V ậ n d ụ n g đ ặ c t í n h c ó k h ả n ă n g
đ ồ n g hoa p h â n l â n k h ó tan cao của c â y p h â n x a n h đ ể t ă n g n ă n g suất chất xanh, sau
n à y c à y v ù i vừa c ó l ợ i v ề l â n vừa c ó l ợ i v ề đ ạ m .
- P h â n lân chỉ phát huy được h i ệ u quả k h i có đ ủ đ ạ m .
* Phân lân c h ế biến
T r o n g p h â n l â n c h ế b i ế n n g ư ờ i ta p h â n b i ệ t p h â n l â n c h ế b i ế n b ằ n g axit v à p h â n

lân c h ế b i ế n t h ô n g qua x ử lý n h i ệ t .
- Supe l â n
Supe l â n là p h â n l â n đ ư ợ c c h ế b i ế n b ằ n g c á c h t á c đ ộ n g H S 0
đ ể c h u y ể n apatit t h à n h phosphat Ì c a n x i .
2

4

v ớ i q u ặ n g apatit,

2Ca F(P0 ) + 7 H S 0 + 3 H 0 = 3Ca(H P0 )2.H20 + 7CaS0 + 2HF
5

4

3

2

4

2

2

4

4

N ế u q u á t r ì n h c h ế b i ế n d ừ n g l ạ i ở đ â y ta đ ư ợ c supe l â n đ ơ n . Supe l â n đ ơ n thực

chất là m ộ t h ỗ n h ợ p c a n x i phosphat Ì v à c a n x i s u l í a t .
Trong đ ó tỷ l ệ p 0
2

5

b ằ n g 1/2 t ỷ l ộ p 0
2

5

trong q u ặ n g , v à C a S 0 c h i ế m 4 0 % t r ọ n g
4

lượng của p h â n .
T ỷ l ệ P O trong q u ặ n g c à n g cao t h ì chất lượng supe l â n c à n g cao, do v ậ y k h i c h ế
2

s

b i ế n supe l â n n g ư ờ i ta d ù n g c á c l o ạ i q u ặ n g g i à u đ ể c ó tỷ l ệ lân hữu h i ệ u đ ạ t 18% P 0 .
2

Q u ặ n g c ũ n g p h ả i c h ứ a ít R 0
2

5

đ ể t i ế t k i ệ m axit, h ạ g i á t h à n h sản p h ẩ m .

3

Supe ỉ â n đ ơ n vừa là n g u ồ n cung cấp l â n vừa là n g u ồ n cung c ấ p lưu h u ỳ n h .
T r o n g supe l â n đ ơ n p 0
2

b i ế n đ ộ n g t r o n g p h ạ m v i 16 - 18% v à s b i ế n đ ộ n g

5

t r o n g p h ạ m v i 8 - 1 0 % . Supe l â n đ ơ n ở d ạ n g t h ư ơ n g p h ẩ m c ó m à u x á m x a n h , đ ộ ẩ m
từ 7-10%.
Đ ể c ó supe l â n g i à u l â n ( P 0 : 25 - 3 0 % ) v à supe l â n k é p ( P 0 : 42 - 4 9 % ) q u á
2

5

2

5

t r ì n h x ử lý đ ư a đ ế n l o ạ i C a S 0 . N g ư ờ i ta x ử lý apatit v ớ i m ộ t l ư ợ n g l ớ n H S 0
đ ế n axit orthphossphoric:
4

2

4

đ ể đi

2 C a F ( P 0 ) + 1 0 H S O = 6 H P 0 + 10CaSO + 2 H F
5

4

3

2

4

3

4

4

109


Sau đ ó l o ạ i b ỏ C a S 0 v à đ ể cho H3PO4 t i ế p tục t á c đ ộ n g v ớ i apatit đ ể c ó supe lân
4

chất l ư ợ n g cao, t r o n g t h à n h p h ầ n c h ỉ c ó c a x i phosphat 1:
2Ca F(P0 ) + 1 4 H P 0 + 10H 0 = 10Ca(H PO ) . H Ọ + 2 H F
5

4

3

3

4

2

D o v ậ y supe l â n k é p c ó t h ể c ó t ỷ l ộ P 0
2

5

2

4

2

2

k h á cao song k h ơ n g c ó C a S 0 . C ò n
4

trong supe l â n g i à u v ẫ n c ò n c ó t h ể chứa m ộ t ít C a S 0 , tuy t h u ộ c v à o l ư ợ n g H S 0
4

2

4

đ ư ợ c sử d ụ n g t r o n g q u á t r ì n h c h ế b i ế n .
Kỹ thuật sử dụng supe lân
- T r o n g supe l â n , l â n hoa tan t r o n g n ư ớ c r ấ t cao. B ó n v à o đ ấ t chua q u á hoặc giàu
Ca q u á supe l â n c ó t h ể b ị t h o á i hoa. T ố t nhất l à b ó n supe l â n cho đ ấ t c ó p h ả n ứng
t r u n g t í n h . Ở đ ấ t chua q u á t h ì p h ả i b ó n v ô i trước đ ể đ ư a p H v ề 6,5 trước k h i b ó n supe
lân.
- Supe l â n t u y c ó tỷ l ệ hoa tan t r o n g n ư ớ c cao song d ù n g đ ể b ó n lót v ẫ n c ó h i ệ u
q u ả cao n h ấ t . V ì l â n r ấ t c ầ n cho sự p h á t t r i ể n của b ộ r ễ , m ặ t k h á c l â n c ó t í c h l ũ y thừa
ở t r o n g t h â n lá t r o n g g i a i đ o ạ n đ ầ u sau n à y k h i c ầ n c â y v ẫ n c ó t h ể sử d ụ n g được
lượng p h â n đ ã tích l ũ y ấy.
Đ ố i v ớ i h ầ u h ế t c â y hoa t h ả o t h ờ i k ỳ k h ủ n g h o ả n g l â n n ằ m ở t h ờ i k ỳ c â y con.
Đ ố i v ớ i l ú a c h ậ m nhất là b ó n supe l â n v à o t h ờ i k ỳ đ ẻ n h á n h .
- Đ ố i v ớ i đ ấ t m à u d ù n g supe l â n v i ê n đ ể h ạ n c h ế t i ế p x ú c giữa C a ( H P 0 ) v à đất
2

4

2

đ ể h ạ n c h ế v i ệ c c ố đ ị n h l â n t r o n g đ ấ t sẽ l à m cho supe l â n c ó h i ệ u suất cao h ơ n . Song
đ ố i v ớ i đ ấ t l ú a n g ậ p n ư ớ c h i ệ u q u ả t ă n g n ă n g suất của hai l o ạ i supe l â n v i ê n v à supe
l â n b ộ t là ngang nhau.
T r ộ n supe l â n v ớ i p h â n c h u ồ n g theo t ỷ l ệ 2% t r ọ n g l ư ợ n g p h â n c h u ồ n g vừa t â n g
chất l ư ợ n g p h â n c h u ồ n g vừa t ă n g h ệ s ố sử d ụ n g p h â n l â n của c â y t r ồ n g .
- Đ ố i v ớ i c á c l o ạ i c â y m ẫ n c ả m v ó i lưu h u ỳ n h , t r ê n đ ấ t t h i ế u l ư u h u ỳ n h m à trong
t ổ h ợ p p h â n b ó n cho c â y k h ô n g c ó c á c l o ạ i p h â n chứa l ư u h u ỳ n h t h ì p h â n supe lân
đ ơ n sẽ cho h i ệ u q u ả t ố t h ơ n .
- P h â n lân nung chảy
P h â n l â n n u n g c h ả y của n h à m á y p h â n l â n V ă n Đ i ể n hay n h à m á y p h â n l â n Cầu

Y ê n là m ộ t l o ạ i p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n .
P h â n l â n n u n g c h ả y V ă n Đ i ể n đ ư ợ c c h ế b i ế n b ằ n g c á c h n u n g apatit v ớ i serpentin
ở n h i ệ t đ ộ 1.450 - 1 . 5 0 0 ° c . Sau k h i h ỗ n h ợ p c h ả y t h ì l à m n g u ộ i v à n g h i ề n n h ỏ . ở
n h i ệ t đ ộ đ ó t o à n b ộ h ỗ n h ợ p bị c h ả y ra n h ư k h ố i t h ú y t i n h l ỏ n g n ê n k h i l à m n g u ộ i và
n g h i ề n n h ỏ l â n n u n g c h ả y là l o ạ i b ộ t m ị n , v ô đ ị n h h ì n h n h ì n k ỹ c ó v ẻ ó n g á n h n h ư
t h ú y t i n h n ê n g ọ i là p h â n l â n t h ú y t i n h .
P h â n l â n n u n g c h ả y của n h à m á y p h â n l â n V ă n Đ i ể n c ó 2 d ạ n g : d ạ n g b ộ t v à d ạ n g
h ạ t ) c ó c á c đ ặ c đ i ể m t í n h chất sau đ â y :

no


p H = 8 - 10
M à u x á m n h ạ t , k h ô n g m ù i k h ô n g vị k h ô n g h ú t ẩ m .
C ỡ h ạ t t r u n g b ì n h ộ 0,175 ( d ạ n g b ộ t ) v à < 2 m m ( d ạ n g h ạ t )
P O hữu hiệu 1 5 2

s

16%.

P O tan t r o n g axit x i t r i c 2 % : 2,5%
2

s

C a o 24 - 30%
M g O 18 - 2 0 %
S i 0 24 - 3 0 %
2

R A

4,5 - 8%

N g o à i ra c ị n c ó m ộ t s ố chất v i l ư ợ n g n h ư : Fe, M n , C u , M o , Co...
So v ớ i p h â n supe l â n , p h â n l â n n u n g c h ả y d ễ c h ế b i ế n hem, q u y t r ì n h sản x u ấ t
đ ơ n g i ả n hom. C h ế b i ế n p h â n l â n n u n g c h ả y k h ơ n g đ ị i h ỏ i q u ặ n g g i à u , c ó t h ể c h ủ
đ ộ n g p h ố i c h ế đ ể đ ư a t ỷ l ệ P O l ê n cao.
2

s

P h â n l â n n u n g c h ả y d ễ b ả o q u ả n , k h ơ n g c ó đ ộ chua t ự do l à m h ỏ n g bao b ì n h ư
supe l â n , c ó t ỷ l ệ M g O k h á , l ạ i c ó p h ả n ứ n g k i ề m n ê n r ấ t t h í c h h ợ p ở c h â n đ ấ t bạc
m à u , d ố c t ụ l ầ y thụt... p H chua, Ca, M g (nhất là M g ) b ị rửa t r ô i n h i ề u .
Song m ộ t n h ư ợ c đ i ể m của p h â n l â n n u n g c h ả y c ầ n đ ư ợ c b ó n p h ố i h ợ p t h í c h đ á n g
v ớ i c á c l o ạ i p h â n k h á c vì n ó k h ơ n g chứa lưu h u ỳ n h .
C ù n g v ớ i p h â n l â n n u n g c h ả y , t r o n g h à n g n g ũ p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n n g ư ờ i ta c ị n
c ó c á c l o ạ i p h â n l â n sau đ â y :
* P h â n lân xỉ lò Tomas
X ỉ l ò T o m a s l à sản p h ẩ m p h ụ của v i ệ c l u y ệ n t h é p t ừ gang g i à u l â n b ằ n g p h ư ơ n g
p h á p k i ề m của Tomas.
T r o n g k h i gang đ a n g c h ả y n g ư ờ i ta đ ổ v ô i sống v à o đ ể k ế t tủa l â n đ ư ợ c t ạ o t h à n h
trong q u á trình oxy

hoa

d ư ớ i d ạ n g m u ố i phosphat. C ù n g v ớ i silicat

Ca,

canxi

phosphat n ổ i l ê n m ặ t d ư ớ i d ạ n g x ỉ . N g ư ờ i ta đ ể n g u ộ i xỉ r ồ i t á n n h ỏ t h à n h b ộ t m ị n
làm phân lân.
T u y theo l o ạ i gang v à q u y t r ì n h c h ế b i ế n x ỉ l ị c ó t ỷ l ệ P 0 b i ế n đ ộ n g t ừ 8 - 10%
2

5

( M ỹ ) h o ặ c 14 - 18% ( C h â u  u ) P 0 h ữ u h i ệ u .
2

5

L â n t ồ n t ạ i d ư ớ i d ạ n g tetra c a n x i phosphat C a p 0 v à m u ố i k é p tetra phosphat và
4

2

9

c a n x i silicat: C a P 0 C a S i 0 c á c h ợ p chất n à y k h ô n g tan trong n ư ớ c song tan đ ư ợ c
4

2

9

3

t r o n g axit x i t r i c 2 % .
* Phân lân k h ử Fluor
T r o n g p h ư ơ n g p h á p c h ế b i ế n p h â n lân k h ử F l u o r n g ư ờ i ta t r ộ n b ộ t q u ặ n g lân
apatit ( g i à u F ) đ ã n g h i ề n n h ỏ v ớ i n g u y ê n l i ệ u chứa n h i ề u silic ( c ó t h ể là c á t ) r ồ i t h ê m

IU


nước đ ể đ ư ợ c m ộ t l o ạ i b ộ t n h ã o g i ố n g n h ư vữa. N u n g vữa đ ế n 1 . 4 8 0 - 1 . 5 9 0 ° c t r o n g
30 p h ú t , m ạ n g l ư ớ i t i n h t h ể í l u o r - apatit bị p h á huy v à f l u o r t h o á t ra n g o à i , apatit
thay đ ổ i c ấ u t r ú c t r ở n ê n d ễ t i ê u h ơ n .
Sau k h i n u n g k h ố i vữa b i ế n t h à n h m ộ t k h ố i x ố p , l à m n g u ộ i k h ố i x ố p b ằ n g nước
r ọ i t á n n h ỏ cho 6 0 % l ọ t qua r â y 200 l ỗ .
P h â n l â n k h ử í l u o r vừa l à m p h â n b ó n vừa l à m chất p h ụ gia đ ể c h ế b i ế n thức ăn
gia s ú c g i à u l â n .
* P h â n lân Rhenania
C ũ n g là m ộ t l o ạ i p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n , l ầ n đ ầ u t i ê n đ ư ợ c sản x u ấ t ở Đ ứ c n ă m
1917 b ằ n g c á c h n u n g k h ô m ộ t h ỗ n h ợ p N a C 0 , Silic v à q u ặ n g apatit ở 1.100
2

3

-

Ì . 2 0 0 ° c . Sau sản p h ẩ m đ ư ợ c l à m n g u ộ i b ằ n g n ư ớ c r ồ i n g h i ề n m ị n v à r â y k h ô .
Kỹ thuật sử dụng phân lân nhiệt luyện
- V ề n g u y ê n l ý , tất c ả c á c l o ạ i p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n đ ề u t h u đ ư ợ c b ằ n g c á c h nung
c h ả y q u ặ n g l â n v ớ i h ợ p c h ấ t k i ề m , m u ố i k i ề m hay m u ố i t h ú y p h â n k i ề m hoặc silicat

k i ề m , sau đ ó đ ể n g u ộ i r ồ i t á n n h ỏ , n ê n sản p h ẩ m đ ề u c ó p h ả n ứ n g k i ề m . D o v ậ y c á c
l o ạ i p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n r ấ t t h í c h h ợ p b ó n cho l o ạ i đ ấ t chua. H i ệ u lực p h ụ thuộc
n h i ề u v à o l o ạ i đ ấ t chua. H i ệ u lực p h ụ t h u ộ c n h i ề u v à o đ ộ m ị n . P h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n
b ó n t ố t ở đ ấ t bạc m à u , đ ấ t p h è n , đ ấ t h ầ u r u ộ n g t h ụ t , đ ấ t đ ồ i chua, p H < 5.
- P h â n lân nhiệt l u y ệ n c ó phản ứng k i ề m nên k h ô n g được t r ộ n v ớ i c á c loại phân
c ó g ố c A m ơ n , sẽ l à m bay m ấ t đ ạ m .
- P h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n c ũ n g là l o ạ i p h â n l â n h i ệ u q u ả c h ậ m , v i ệ c hoa tan lân
t r o n g đ ấ t l ạ i c ầ n đ ư ợ c sự t r ợ g i ú p của c á c l o ạ i axit do r ễ c â y t i ế t ra n ê n chỉ d ù n g p h â n
l â n n h i ệ t l u y ệ n đ ể b ó n lót, b ó n theo h à n g , theo h ố c , b ó n c à n g g ầ n r ễ c à n g t ố t .
- P h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n k h ô n g chứa l ư u h u ỳ n h , n ê n đ ố i v ớ i c á c c â y m ẫ n c ả m v ớ i
lưu h u ỳ n h , đ ố i v ớ i c á c l o ạ i đ ấ t n g h è o l ư u h u ỳ n h h i ệ u lực k h ô n g b ằ n g supe l â n ngay
cả t r ê n đ ấ t chua, n g h è o l â n . D o v ậ y p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n c ầ n đ ư ợ c b ó n p h ố i h ợ p t h í c h
đ á n g v ố i các loại phân c ó lun huỳnh.
3.2.2.3.

Biện

Tác dụng

pháp

nâng

cao hiệu

quả sử dụng

phân

lân

chủ yếu của lân thể hiện trên một số mặt sau đây: P h â n chia t ế b à o , tạo

t h à n h chất b é o v à p r o t e i n . T h ú c đ ẩ y v i ệ c ra hoa, h ì n h t h à n h q u ả , hạt v à q u y ế t đ ị n h
p h ẩ m chất hạt g i ố n g . H ạ n c h ế t á c h ạ i của v i ệ c b ó n thừa đ ạ m . T h ú c đ ẩ y v i ệ c ra rễ đặc
b i ệ t là rễ b ê n v à l ô n g h ú t . L à m cho t h â n c â y n g ũ cốc v ữ n g chắc, đ ỡ đ ổ . C ả i t h i ệ n chất
lượng sản p h ẩ m đ ặ c b i ệ t là c á c l o ạ i rau v à c ỏ l à m thức ă n gia s ú c .
Triệu

chứng

cây th iếu

lân: T h i ế u l â n , lá c ó m à u x a n h nhạt, c h u y ể n m à u tía ở c á c

g â n lá hoặc c u ố n g lá. C â y t h i ế u l â n sinh t r ư ở n g c h ậ m , c ó d á n g m ả n h k h ả n h . C â y lúa
t h i ế u lân đ ẻ n h á n h k é m , c h í n m u ộ n , n ă n g suất thấp, p h ẩ m chất hạt k é m .
C â y non r ấ t m ẫ n c ả m v ớ i v i ệ c t h i ế u l â n . T h i ế u l â n trong t h ờ i k ỳ c â y c o n sẽ cho
h ậ u q u ả r ấ t x ấ u , sau n à y d ù c ó b ó n n h i ề u l â n c ũ n g k h ô n g b ù đ ắ p l ạ i đ ư ợ c . T h í
112


n g h i ệ m c ủ a B r e n c h l e y ( 1 9 2 9 ) v ớ i c â y đ ạ i m ạ c h cho t h ấ y : N ế u t r o n g 4 t u ầ n đ ầ u k h ô n g
đ u l â n c u n g c ấ p c h õ c â y t h i d ù sau nay co b ó n bao n h i ê u l â n c â y c ũ n g k h ô n g t r ỗ
đ ư ợ c . D o v ậ y can b ó n đ ủ l â n ngay t r o n g g i a i đ o ạ n đ ầ u v à b ó n lót p h â n l â n g ầ n hạt rất
có hiệu quả.
D i n h d ư ỡ n g lân c ó liên quan mật thiết v ớ i dinh dưỡng đ ạ m . C â y được b ó n cân
b ằ n g đ ạ m - l â n sẽ x a n h t ố t , p h á t t r i ể n m ạ n h , n h i ề u hoa, l ắ m q u ả , c h í n s ớ m v à p h ẩ m
chất n ô n g sản cao.
Vấn đề đánh giá khả năng cung cấp lân của đất:

D o sự c h u y ể n hoa của l â n t r o n g đ ấ t t r ồ n g m à u v à đ ấ t l ú a n g ậ p n ư ớ c c ó n h ữ n g
đ i ể m k h á c nhau n ê n k h i đ á n h g i á k h ả n ă n g c u n g cấp l â n cho c â y của đ ấ t c ó n h ữ n g
đ i ể m k h á c nhau.
- Đ ố i v ớ i đ ấ t t r ồ n g l ú a n ư ớ c c ó t h ể dựa v à o h à m l ư ợ n g l â n t ổ n g s ố
L ê V ă n C ă n ( 1 9 8 6 ) t h ấ y c ó m ố i t ư ơ n g q u a n chặt giữa h à m l ư ợ n g l â n t ổ n g số
trong đ ấ t v à n ă n g suất l ú a v ớ i h ệ s ố t ư ơ n g quan r = + 0,716. VVohtmam (1940, T ạ p
chí k i n h t ế V i ễ n đ ô n g ) p h â n cấp:
H à m l ư ợ n g p 0 t ổ n g s ố = 0,1 - 0,2% l à đ ấ t r ấ t g i à u l â n ;
2

5

H à m l ư ợ n g p 0 t ổ n g s ố > 0,20% là đ ấ t g i à u l â n ;
2

5

H à m l ư ợ n g p 0 t ổ n g s ố < 0,06% l à đ ấ t n g h è o l â n .
2

5

- Đ ố i v ớ i đ ấ t t r ồ n g m à u p h ả i dựa v à o l â n d ễ t i ê u
M ỗ i t á c g i ả , đ ố i v ớ i m ỗ i l o ạ i đ ấ t v à m ỗ i l o ạ i c â y t r ồ n g l ạ i c ó m ộ t thang đ á n h g i á
r i ê n g k h ô n g t h ể v ậ n d ụ n g thang đ á n h g i á của p h ư ơ n g p h á p n à y , của c â y t r ồ n g n à y
cho p h ư ơ n g p h á p k h á c , l o ạ i đ ấ t k h á c v à c â y t r ồ n g k h á c đ ư ợ c .
K h i n g h i ê n c ứ u v a i t r ò của c á c y ế u t ố d i n h d ư ỡ n g đ a l ư ợ n g đ ố i v ó i n ă n g suất l ú a
t r ê n đ ấ t d ố c t ụ t h u n g l ũ n g m i ề n n ú i , c ó s ố l i ệ u ở b ả n g sau:
Bảng

3.1. Vai trò các yếu tố dinh

dốc tụ bạc mầu
dốc tụ ảnh hưởng cacbonat
dốc tụ không bạc mầu
thung lũng chua

T ỷ l ệ g i ả m n ă n g suất do
thiếu yếu tố dinh dưỡng

ùa lượng

trên đất dốc tụ miền

núi

Tỷ lệ giảm năng suất do thiếu nguyên tố dinh dưỡng (%)

Loại đất
Đất
Đất
Đất
Đất

dưỡng

=

Thiếu N

Thiếu p

Thiếu K

56,1
57,5
46,4
32,5

24,4
28,3
37,6
36,3

18,9
22.8
3,8
3,6

N . s g i ả m do t h i ế u y ế u t ố d i n h d ư ỡ n g
N . s do b ó n đ ủ N . P . K
(Nguyễn

Ngọc Nông,

1994)

113

Biện p h á p kỹ thuật n â n g cao h i ệ u q u ả s ử dụng p h â n lân:
( Ì ) Vấn đề pH đất và việc sử dụng phân

lân

M u ố n b ó n l â n c ó h i ệ u q u ả cao t r ư ớ c h ế t p h ả i x e m x é t đ ộ chua c ủ a đ ấ t .
Đ ộ chua c ủ a đ ấ t ả n h h ư ở n g r ấ t l ớ n đ ế n c h i ề u h ư ớ n g c h u y ể n hoa l â n t r o n g đ ấ t .
p H đ ấ t ả n h h ư ở n g đ ế n t o à n b ộ q u á t r ì n h trao đ ổ i h ấ p p h ụ l â n t r o n g đ ấ t v ì n ó quyết
đ ị n h sự t ồ n t ạ i c ủ a c á c l o n A l

, Fe

+ + +

+ + +

, Mn

+ +

và Ca

+ +

trong d u n g d ị c h đ ấ t . Đ ấ t chua

k h ả n â n g c ố đ ị n h l â n t r o n g đ ấ t m ạ n h h ơ n vì sự t ồ n t ạ i c ủ a c á c k e o d ư ơ n g t â n g l ê n .
p H c ũ n g ả n h h ư ở n g đ ế n hoạt đ ộ n g c ủ a v i sinh v ậ t đ ấ t , d o v ậ y m à ả n h h ư ở n g đ ế n việc
c h u y ế n hoa l â n h ữ u c ơ t r o n g đ ấ t .
p H đ ấ t c h i p h ố i v i ệ c c h ọ n d ạ n g p h â n l â n b ó n : T ố t nhất l à b ó n supe l â n c h o đ ấ t

t r u n g t í n h . B ó n supe l â n c h o đ ấ t chua p h ả i t r u n g hoa đ ộ chua p H 6,5 m ớ i c ó h i ệ u q u ả
cao. P h â n l â n t h i ê n n h i ê n , p h â n l â n n h i ệ t l u y ệ n n ê n b ó n c h o đ ấ t chua, đ ấ t bạc m à u ,
đ ấ t t r ũ n g , l ầ y t h ụ t v à b ó n k ế t h ợ p v ớ i c á c l o ạ i p h â n sinh l ý chua k h á c .
(2) Vai trò của các yếu tố đi kèm vầi lân trong phân

bón

C à n g n g à y n g ư ờ i ta c à n g t h ấ y r õ v a i t r ò c ủ a c á c y ế u t ố đ i k è m trong v i ệ c đ á n h
giá phân lân.
T r o n g n h i ề u t r ư ờ n g h ợ p p h â n supe l â n t ỏ ra v ư ợ t t r ộ i c á c l o ạ i p h â n l â n k h á c vì
y ế u t ố l ư u h u ỳ n h đ i k è m v ớ i n ó . N g a y c ả ở đ ấ t p h è n đ ấ t , m ặ n supe l â n c ũ n g t h ể h i ệ n
t í n h ưu v i ệ t so v ớ i c á c l o ạ i p h â n k h á c .
ở c á c l o ạ i đ ấ t t h o á i hoa m ạ n h S i 0

2

bị rửa trôi nhiều, S i 0

2

d ễ tiêu k é m , M g

++

t r o n g d u n g t í c h h ấ p t h ụ t h ấ p t h ì p h â n l â n n u n g c h ả y t h ể h i ệ n t í n h ư u v i ệ t c ủ a n ó rất
r õ . Song c ó k h i d o t h i ế u s m à ư u đ i ể m bị che l ấ p .
Do vậy đ ể tránh phiến diện c ó l ẽ k h ơ n g nên q u á cường điệu m ộ t loại phân này
m à c o i n h ẹ l o ạ i p h â n k h á c m à sự p h ố i h ợ p n h i ề u l o ạ i p h â n l â n t r o n g n h i ề u trường
hợp t ỏ ra c ó h i ệ u q u ả h ơ n .
T h i ê n n h i ê n bao g i ờ c ũ n g đ ò i h ỏ i sự h à i hoa, c â n đ ố i .

(3) Vơi trò của đạm đối vầi hiệu quả của việc bón lân
Trong m ọ i trường hợp, c á c loại p h â n lân chỉ phát huy được tác dụng k h i đất có
đủ đ ạ m đ ể c â n đ ố i được v ớ i lượng lân b ó n vào. Hoặc lân chỉ phát huy hiệu lực k h i
được b ó n c â n đ ố i với đ ạ m .
T r ư ớ c đ â y t r ồ n g c á c g i ố n g k h ô n g c h ị u đ ư ợ c l ư ợ n g đ ạ m cao t h ì n h u c ầ u c ủ a c â y
về l â n c ũ n g thấp, b ó n l â n c h o l ú a c h o n h ữ n g n ă m 50-60 k h ơ n g c ó h i ệ u q u ả vì l ú a
k h ô n g chịu đ ư ợ c q u á 8 0 N . Sau c u ộ c c á c h m ạ n g x a n h , n h à n ô n g t r ồ n g c á c g i ố n g c â y
chịu đ ư ợ c đ ạ m cao đ ể thoa m ã n t i ề m n ă n g suất c ủ a g i ố n g t h ì p h ả i b ó n n h i ề u l â n l ê n .
Bón lân phải kết họp với b ó n đ ạ m .
(4) Đặc điểm

của cây trồng

và việc bón lân

T h ờ i kì khủng hoảng lân của hầu hết c â y trồng là thời k ỳ c â y con. L â n trong c â y
giai đ o ạ n trước c ó t h ể c h u y ể n hoa v à t á i sử d ụ n g cho giai đ o ạ n sau. L â n l ạ i r ấ t c ầ n
114