ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

----------

TĂNG VIỆT HƯƠNG

VĂN HÓA CƯ TRÚ CỦA NGƯỜI ÊĐÊ Ở TÂY NGUYÊN:
TRƯỜNG HỢP NHÀ DÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH VĂN HÓA HỌC
MÃ SỐ: 60.31.70

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TIẾN SĨ. LÝ TÙNG HIẾU

TP. HỒ CHÍ MINH - 2013


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Bản luận văn tốt nghiệp này là cơng trình nghiên cứu thực sự của
cá nhân, được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu lý thuyết, kiến thức, nghiên cứu thực
địa ở địa bàn nghiên cứu (tỉnh Đắk Lắk). Những kết quả trong luận văn là kết quả
lao động của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lý Tùng Hiếu. Nội
dung trong luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải
trên các tác phẩm, tạp chí và các trang web theo danh mục tài liệu tham khảo của
luận văn.

TP. Hồ Chí Minh, Ngày 18 Tháng 11 năm 2013

Tác giả luận văn

Tăng Việt Hương


LỜI CẢM ƠN
Em xin chân thành cảm ơn Thầy TS. Lý Tùng Hiếu là giáo viên hướng dẫn
chính của em. Với lịng nhiệt tình và phương pháp hướng dẫn đề tài rất hiệu quả,
Thầy đã hướng dẫn cho em những hướng tiếp cận, phương pháp nghiên cứu đề tài,
động viên, giúp đỡ em hoàn thành đề tài đúng kế hoạch.
Em xin được bày tỏ lòng biết ơn với tất cả quý Thầy Cô trường Đại học
Khoa học Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là quý Thầy Cô khoa Văn hóa học đã hết
lịng truyền đạt kiến thức, kỹ năng cho em trong suốt những năm học vừa qua.
Xin cảm ơn tất cả bạn bè, những người đã bên cạnh và giúp đỡ tôi trong
những chuyến khảo sát điền dã. Xin cảm ơn các đồng bào Êđê đã nhiệt tình tiếp đón
chúng tơi trong suốt q trình lưu lại tại bn làng.
Xin cảm ơn sự hỗ trợ nhiệt tình của các cán bộ công tác ở cơ quan tại huyện:
Ea H’leo, Cư M’gar, Krông Buk, Ea Kar, Krông Năng, Buôn Đơn. Các cán bộ cơng
tác tại Phịng Văn hóa và Thơng tin huyện Krơng Năng, Phịng Văn hóa và Thơng
tin huyện Ea H’leo, Đài Truyền thanh – Truyền hình huyện Krông Năng, Bảo tàng
Đắk Lắk, Sở Thông tin và Truyền thơng tỉnh Đắk Lắk.
Và cuối cùng, từ tận đáy lịng, tơi muốn bày tỏ lịng biết ơn sâu sắc đến tất
cả những người trong gia đình tơi, ba mẹ và các cô. Những người đã hy sinh cho tôi
rất nhiều.
Mặc dù luận văn đã được hoàn thành với tất cả sự nổ lực của bản thân
nhưng chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót. Kính mong nhận được sự cảm thơng
và chỉ bảo của quý Thầy Cô để em ngày càng hồn thiện kiến thức của mình.

TP. Hồ Chí Minh, Ngày 18 Tháng 11 năm 2013
Học viên thực hiện: Tăng Việt Hương



1

Mục Lục
1. Lý do chọn đề tài............................................................................................ 9
2. Lịch sử nghiên cứu ......................................................................................... 9
3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................ 14
4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu .................................................. 14
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn...................................................................... 18
6. Cấu trúc luận văn ........................................................................................ 19
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.......................................... 20
1.1. Cơ sở lý luận ............................................................................................. 20
1.1.1. Vấn đề nghiên cứu và khái niệm liên quan..............................................20
1.1.2. Cách tiếp cận............................................................................................23
1.2. Cơ sở thực tiễn .......................................................................................... 31
1.2.1. Mơi trường văn hố của tộc người Êđê ...................................................31
1.2.2. Hệ thống văn hoá của tộc người Êđê .......................................................38
1.2.3. Nhà dài Êđê và các loại hình nhà ở của các tộc người Tây Nguyên .......45
1.3. Tiểu kết ..................................................................................................... 52
CHƯƠNG 2. VỊ THẾ CỦA NHÀ DÀI TRONG VĂN HOÁ VẬT THỂ CỦA
TỘC NGƯỜI ÊĐÊ .......................................................................................... 55
2.1. Vị thế của nhà dài trong văn hóa vật thể Êđê truyền thống...................... 55
2.1.1. Nhà dài và văn hóa mưu sinh truyền thống .............................................55
2.1.2. Nhà dài và văn hóa ẩm thực truyền thống ...............................................61
2.1.3. Nhà dài và văn hóa kiến trúc truyền thống ..............................................66
2.2. Vị thế của nhà dài trong văn hóa vật thể Êđê đương đại .......................... 78
2.2.1. Sự chuyển đổi văn hóa mưu sinh và vị thế của nhà dài ...........................78
2.2.2. Văn hóa ẩm thực và q trình biến đổi của nhà dài ................................81
2.2.3. Văn hóa kiến trúc đương đại và vị thế của nhà dài .................................84

2.3. Tiểu kết ..................................................................................................... 88


2

CHƯƠNG 3: VỊ THẾ CỦA NHÀ DÀI TRONG VĂN HÓA PHI VẬT THỂ
CỦA TỘC NGƯỜI ÊĐÊ ................................................................................. 91
3.1. Vị thế của nhà dài trong văn hóa phi vật thể Êđê truyền thống................ 91
3.1.1. Nhà dài và văn hóa tổ chức cộng đồng truyền thống ..............................91
3.1.2. Nhà dài và văn hóa tín ngưỡng truyền thống.........................................101
3.1.3. Nhà dài và văn hóa lễ hội truyền thống ..................................................... 108
3.1.4. Nhà dài và văn hóa nghệ thuật truyền thống .........................................113
3.2. Vị thế của nhà dài trong văn hóa phi vật thể Êđê đương đại .................. 120
3.2.1. Nhà dài và văn hóa tổ chức cộng đồng đương đại.................................120
3.2.2. Nhà dài và văn hóa tín ngưỡng đương đại .............................................126
3.2.3. Nhà dài và văn hóa lễ hội đương đại .....................................................129
3.2.4. Nhà dài và văn hóa nghệ thuật đương đại .............................................131
3.3. Tiểu kết ................................................................................................... 135
KẾT LUẬN.................................................................................................... 139
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 143


3

DANH MỤC BẢNG BIỂU
1. Bảng
Bảng 1: Các từ tiếng Êđê trong luận văn ....................................................................7
Bảng 2: Danh sách đối tượng phỏng vấn sâu ............................................................16
Bảng 3: Danh sách cộng tác viên phát phiếu khảo sát ..............................................17
Bảng 1.4: Hình thái phân bố đan xen của các tộc người bản địa và di cư ở Trường

Sơn - Tây Nguyên .....................................................................................................35
Bảng 1.5: So sánh nhà dài Êđê với nhà Rông các tộc người Bắc Tây Nguyên ........48
Bảng 1.6: So sánh nhà dài Êđê và nhà dài Iban ........................................................52
Bảng 2.7: So sánh ngôi nhà dài truyền thống giữa những tầng lớp cư dân Êđê .......77
Bảng 2.8: Số liệu thể hiện mối quan hệ giữa kiểu nhà với nghề mưu sinh của từng
hộ gia đình Êđê hiện nay ...........................................................................................80
Bảng 2.9: Ý kiến về việc làm chung và ăn chung trong nhà dài theo nhóm tuổi .....81
Bảng 2.10: Số lượng bếp theo từng loại hình nhà ở của người Êđê .........................82
Bảng 3.11: So sánh hình dáng bn làng Êđê với buôn làng các tộc người khác ..100
Bảng 3.12: Các nghi lễ cúng khi dựng nhà dài .......................................................106
Bảng 3.13: Các nghi lễ - lễ hội được thực hiện ở nhà dài .......................................110
Bảng 3.14: Hình thức gia đình ứng với từng loại nhà ở của người Êđê .................122
Bảng 3.15: Số liệu thống kê nhà ở của người Êđê theo tín ngưỡng - tôn giáo .......128
Bảng 3.16: Số liệu thống kê việc duy trì các lễ hội truyền thống của người Êđê ở các
buôn làng theo từng dạng nhà khác nhau ................................................................130
Bảng 3.17: Số liệu thống kê sinh hoạt diễn xướng ở các bn làng với từng loại
hình nhà ở trong buôn .............................................................................................133


4

Bảng 3.18: Số liệu thống kê các mẫu chạm khắc truyền thống theo từng dạng nhà
của người Êđê hiện nay ...........................................................................................134
2. Sơ đồ
Sơ đồ 2.1: Bố cục bên trong ngôi nhà dài truyền thống............................................57
Sơ đồ 2.2: Mặt cắt dọc của phần trước nhà dài truyền thống (kiểu mái nhà hình
thuyền).......................................................................................................................73
Sơ đồ 2.3: Mặt cắt ngang của phần trước nhà dài truyền thống (kiểu thượng thách
hạ thu)........................................................................................................................74
Sơ đồ 3.4: Các môtip chạm khắc trên cột chủ trong nhà dài ..................................119

3. Biểu đồ
Biểu đồ 1: Tỷ lệ dạng nhà ở của người Êđê hiện nay ...............................................85
4. Hình ảnh
Hình 1: Nhà dài Êđê ở Bào tàng Dân tộc học Việt Nam. ........................................56
Hình 2: Kết cấu vì cột của nhà dài tại bn Ako Dhong, TP. Bn Ma Thuột. .......56
Hình 3: Dring gah của nhà dài tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. .......................60
Hình 4: Ghế dài k’pan tại nhà ơng Y Mao tại thị xã Bn Hồ, Đắk Lắk. ...............60
Hình 5: Gian bếp chính trong nhà dài .......................................................................63
Hình 6: Cột rượu ở dring gah. ...................................................................................65
Hình 7: Trang trí chày cối trong nhà dài tại Bảo tàng Đắk Lắk...............................65
Hình 8: Giàn bếp nhà bà Nay Blan, buôn Krái, xã Ea Hiao, huyện Ea H’leo. .........83
Hình 9: Giàn bếp nhà Ksơr Y Kriên, bn Krái, xã Ea Hiao, huyện Ea H’leo. ......83
Hình 10: Cảnh lấy nước tại bến nước ở xã Ea Drông, huyện Bn Đơn, Đắk Lắk. 84
Hình 11: Bầu đựng nước. ..........................................................................................84
Hình 12: Nhà dài ở buôn Ako Dhong, TP. Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk. ...................86


5

Hình 13: Nhà dài bằng vật liệu mới ở bn Ako Dhong, TP. Bn Ma Thuột. ......86
Hình 14: Cư trú kép giữa nhà dài và nhà trệt ở buôn Krái xã Ea Hiao, huyện Ea
H’leo. .........................................................................................................................87
Hình 15: Ở kép giữa nhà dài và nhà trệt ở buôn Dráh, xã Cư Né, huyện Krơng Buk.
...................................................................................................................................87
Hình 16: Nhà văn hóa cộng đồng ở bn Akơ Dhơng, TP. Bn Ma thuột............88
Hình 17: Bên ngồi dring ơk của nhà dài ở Bn Đơn, Đắk Lắk. ...........................97
Hình 18: Bên trong dring ơk cho từng gia đình trong nhà dài ở Bn Đơn, Đắk Lắk.
...................................................................................................................................97
Hình 19: Cảnh uống rượu cần ở buôn Ea Anur, xã Pơng Drang, huyện Krơng Buk.
.................................................................................................................................112

Hình 20: Nghi lễ cúng ở dring gah tại buôn Ea Nur, xã Pơng Drang, huyện Krông
Buk. .........................................................................................................................112
Hình 21: Nhà trệt của người Êđê tại bn Ako Dhong, TP. Bn Ma Thuột. .......135
Hình 22: Nhà xây mới của người Êđê tại buôn Ako Dhong, TP. Buôn Ma Thuột.135
Hình 23: Mơ hình nhà dài Êđê tại Bảo tàng Đắk Lắk. ...........................................198
Hình 24: Nội thất bên trong của mơ hình nhà dài Êđê tại Bảo tàng Đắk Lắk. ......198
Hình 25: Nhà dài ở buôn Ako Dhong, TP. Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk. .................198
Hình 26: Nhà dài ở bn Ako Dhong, TP. Bn Ma Thuột, Đắk Lắk. .................198
Hình 27: Bếp lửa tại gian khách của bà Nay H’thêm, buôn Krái, huyện Ea Hiao. 199
Hình 28: Dụng cụ âm nhạc của bà Nay H’thêm, bn Krái, huyện Ea Hiao. ........199
Hình 29: Cầu thang của nhà dài tại buôn Ako Dhông, TP. Bn Ma Thuột. ........199
Hình 30: Nhà dài của bà Kpă H’wek tại buôn K’mang, đèo Dlieya, huyện Krông
Năng. .......................................................................................................................199


6

Hình 31: Cồng chiêng ở nhà ơng Y Mao tại bn M’rưm, huyện Krơng Năng. ...200
Hình 32: Nhà của Ksơr H’nhat tại bn M’rưm, huyện Krơng Năng. ..................200
Hình 33: Nồi đồng được giữ trong nhà dài của ông Ksơr Duyên, Bn Hồ, Đắk Lắk.
.................................................................................................................................200
Hình 34: Ché rượu được giữ trong nhà dài của ông Ksơr Duyên, Buôn Hồ, Đắk Lắk
.................................................................................................................................200


7

MỘT SỐ QUY ƯỚC VỀ CÁC TỪ TIẾNG ÊĐÊ ĐƯỢC SỬ DỤNG
Vì một số từ tiếng Êđê có nhiều cách viết, cách phiên âm khác nhau nên
chúng tôi chỉ chọn Chữ viết Êđê (được dùng trong luận văn) là chữ viết truyền

thống theo Nghị Định năm 1935 và được tra lại trong từ vựng các phương ngữ Êđê
của Đoàn Văn Phúc. Các từ tiếng Êđê được dùng trong luận văn mang tính thống
nhất, theo bảng như sau:
Bảng 1: Các từ tiếng Êđê trong luận văn
Từ sử dụng trong luận văn

Nghĩa tiếng việt

Adring

Sân sàn

Ana go

Người vợ (chủ gia đình)

Boh nul

Nút áo

]ing

Chiêng

Dăm dei

Anh em bên vợ

Dring gah


Gian trước (gian khách)

Dring ôk

Gian sau (gian ở)

Ênham

Cầu thang

Go\ êsei

Nồi cơm cái

Gơng

Cột

Hgơr

Trống cái

Ireo gơr

Cái reo trống

Jhưng

Ghế


K’pan

Ghế dài


8

Kduk

Ngôi sao

Kgam

Gang tay

Pô pin ea

Người chủ bến nước

King kuê

Kỳ đà

Kpa

Sải tay

Kpur

Bếp


Ksâu

Đơi vú

Mdrõng

Người giàu

Mla êman

Ngà voi

Mla man

Hình đơi ngà voi

Mlan

Trăng non

Pơ phat kđi

Người xử kiện

Pô riu yang

Người khấn

Pô rông


Anh, em trai của Ana go

Riu yang

Hát khấn thần

Sang dlông

Nhà dài

Sưn pô sang

Ghế chủ nhà

Sung

Cối

Một số đoạn trích dẫn có các từ tiếng Êđê trong luận văn có những đoạn do
được trích từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau nên có cách viết, cách phiên âm khác
nhau, để tôn trọng tư liệu gốc chúng tôi vẫn giữ nguyên.


9

DẪN NHẬP
1. Lý do chọn đề tài
Cộng đồng tộc người Êđê có nền văn hóa cổ truyền đặc sắc mang đậm sắc
thái văn hóa Tây Nguyên. Nhà dài là một hình thức kiến trúc nhà ở truyền thống của

đồng bào Êđê. Nhà dài là sản phẩm sáng tạo, độc đáo và là biểu tượng văn hóa cư
trú của tộc người Êđê.
Đối với người Êđê, nhà dài giữ vai trò quan trọng trong đời sống sinh hoạt
vật chất và tinh thần, có tính quyết định trong việc tổ chức các sinh hoạt nghệ thuật,
nghi lễ - lễ hội dân gian và có ý nghĩa trực tiếp, lâu dài đến việc bảo tồn bản sắc văn
hóa tộc người Êđê. Đặc biệt, trong q trình đơ thị hóa và trước u cầu xây dựng
đời sống văn hóa hiện nay trong cộng đồng các dân tộc ít người ở nước ta, vai trị,
tính chất, ý nghĩa của nhà dài trong văn hóa tộc người Êđê có sự biến đổi. Vì vậy,
làm thế nào kết hợp việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa nhà dài Êđê truyền
thống với vấn đề xây dựng đời sống văn hóa mới là vấn đề mang tính thời sự. Với
đề tài này, người viết muốn tìm hiểu thêm các giá trị văn hóa của nhà dài Êđê trong
hệ thống văn hóa tộc người Êđê truyền thống và đương đại.
Việc nghiên cứu đề tài “Văn hóa cư trú của người Êđê ở Tây Nguyên:
Trường hợp nhà dài” là một việc làm cần thiết để từ đó góp phần cung cấp những
nhận thức, những cơ sở thực tiễn và khoa học phục vụ cho công tác quản lý, phát
huy bảo tồn những giá trị văn hóa tộc người Tây Nguyên.
2. Lịch sử nghiên cứu
Tài liệu thư tịch đã nhắc đến các tộc người thiểu số ở Trường Sơn - Tây
Nguyên trong các biên niên sử của triều đình phong kiến, trong đó có người Êđê.
Riêng lĩnh vực nhà ở được đề cập trong “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn:
“Người Êđê đã biết gác cây làm nhà” [Lê Quý Đôn 1977: 22].
Năm 1907, lần đầu tiên M.H.Besnard đưa ra danh mục về người Êđê, đồng
thời cũng miêu tả chung về sinh hoạt kinh tế, xã hội của họ trong cơng trình “Dân


10

cư tỉnh Đắc Lắc”. Tiếp đến, tác phẩm nổi tiếng “Les Jungle Moi” của H.Maitre
năm 1923 đã miêu tả về thành phần tộc người và đặc điểm văn hóa Êđê. Tiếp theo,
viên Công sứ người Pháp Sabatier đã sưu tập luật tục, trường ca và nghiên cứu về

xã hội, tín ngưỡng truyền thống Êđê trong cơng trình “La chanson de dam san”
năm 1933. Cùng với Sabatier, một số tác giả người Pháp khác như M.Ner,
A.Monfleur, B.Y.Jouin, G.Condominas, B.P.Lafont v.v… cũng đã giới thiệu chung
về địa lý, dân cư, sinh hoạt kinh tế - xã hội và văn hóa truyền thống của tộc người
Êđê. Nổi bật là cơng trình “Nous avons mangé la forêt de la pierre génie gôc” của
Georges Condominas năm 1957.
Năm 1942, A.Maurice đã viết tập chuyên khảo về nhà dài Êđê: “L’habitation
Rhadé, les rites et les techniques”. Đây là một tập chuyên khảo dài 32 trang đã mô
tả về nhà dài Êđê, nghi thức cúng định cư, những cấu kiện, nghi lễ. Ngoài ra, cùng
thời gian này, M.Ner cũng xuất bản chuyên khảo “L’habitation Rhadé”. Tuy nhiên,
“L’habitation Rhadé” của M.Ner trình bày về nhà dài khác với chuyên khảo nhà
dài của A.Maurice vì khơng tập trung mơ tả tư liệu mà lý giải vấn đề qua hiện
tượng. M.Ner cho rằng ngôi nhà dài là một tiểu vũ trụ đã thể hiện sự phức tạp của
một tư tưởng, sự thích ứng rất tự do giữa thiên nhiên và ngơi nhà: “Cách ăn ở của
người Rhadé như vậy là tiểu vũ trụ” [M.Ner 1942: 26]. Năm 1966, các tác giả
Schroch, L.Joann đã viết “Minority Groups in the Republic of Vietnam
(ethnographic study series)” có đề cập đến người Êđê và nhà dài.
Nhà dài cũng được miêu tả trong một số công trình nghiên cứu về văn hóa
mẫu hệ của người Êđê như: “Les région Moi du sud Indochinois - 1909” của
Maitre; “Les Rhadés: une société de droit maternel - 1987 ” của nhà dân tộc học
người pháp Anna de Hauteclocque - Howe, bản dịch tiếng Việt bởi Nguyên Ngọc
và Phùng Ngọc Cửu. Trong bài viết của mình, tác giả đã dành một phần mô tả về
nhà dài, đời sống trong nhà, khung cảnh của đời sống nghi lễ, sự phát triển của nơi
cư trú truyền thống của người Êđê.


11

Trước 1975, ở miền Nam có các nhà nghiên cứu viết về văn hoá mẫu hệ và
nhà dài của người Êđê như Hồ Văn Đàm: “Quang phong tỉnh Đắc Lắc - 1969”;

Cửu Long Giang và Toan Ánh: “Cao nguyên miền Thượng - 1974”. Ngoài ra, nổi
bật với hai tác phẩm của hai tác giả người Êđê là Yđê và Ytul Mloduôndu: “Chế độ
mẫu hệ của đồng bào Êđê - 1957” và “Vấn đề hôn nhân đối với người Êđê - 1966”.
Chúng tơi cũng tìm thấy vài tư liệu giới thiệu sơ khảo về nhà dài trong các cơng
trình về người Êđê đã được cơng bố như: “Sơ lược tìm hiểu dân tộc Êđê - 1964”;
“Các dân tộc thiểu số từ Quảng Bình trở vào - 1958”; “Sơ lược tìm hiểu dân tộc
Êđê - 1964” của Nguyễn Hữu Thấu; “Đồng bào các sắc tộc thiểu số Việt Nam:
Nguồn gốc và phong tục” của Nguyễn Trắc Dĩ năm 1972; “Ít nét về trạng thái sinh
hoạt trong buôn làng Êđê trước ngày giải phóng - 1975” của Nguyễn Nam Tiến in
trong tạp chí Dân tộc học số 3 năm 1979.
Sau 1975, nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến khu vực Trường Sơn - Tây
Nguyên, bao gồm các khu vực người Êđê cư trú. Những tập sách viết về những dân
tộc trong khu vực, cũng mô tả khá chi tiết các ngôi nhà sàn dài và gia đình Êđê như:
“Sơ bộ tìm hiểu người Êđê ở tỉnh Phú Khánh” của Nguyễn Xuân Hồng năm 1980;
“Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía nam)” của Viện Dân tộc học năm
1984 đã giới thiệu tổng quan về người Êđê trên các phương diện kinh tế, xã hội và
văn hoá; “Đại cương về các dân tộc Êđê, M’nông ở Đắk Lắk” của Bế Viết Đẳng
năm 1982. Tập sách “Các dân tộc thiểu số ở Phú Yên” năm 1990 của Nguyễn Quốc
Lộc và Vũ Thị Việt có đề cập đến nhà ở và hơn nhân gia đình của người Êđê. Tác
giả Nguyễn Đại Lượng cũng đã dành một chương trình bày về kiến trúc và mỹ thuật
Êđê trong tác phẩm “Văn hóa dân gian Êđê” năm 1992. Bài viết “Văn hóa dân tộc
Êđê ở Đắk Lắk trong q trình cơng nghiệp hóa hiện đại hóa” in trong sách Văn
hóa các dân tộc Tây Nguyên thực trạng và những vấn đề đặt ra của Nguyễn Văn
Thứ có nêu lên đặc điểm, tính chất nhà dài và biến đổi của kiến trúc nhà dài.
Thực tế, một số nhà nghiên cứu đã viết chuyên khảo về nhà dài Êđê. Tiêu
biểu là luận án Phó Tiến sĩ Khoa học Lịch sử của Nguyễn Thị Hòa “Nhà ở và sinh
hoạt trong nhà của người Êđê ở Việt Nam” năm 1996. Tác giả Chu Thái Sơn đặc


12


biệt quan tâm đến nhà dài Êđê, ơng đã có khá nhiều bài viết về kết cấu nhà dài và sự
phản ánh về văn hóa, xã hội của nó như: “Nhà của người mẹ” trong kỷ yếu báo cáo
khoa học tại hội nghị Dân tộc học năm 1977; “Ngôi nhà dài ngày nay của người
Êđê” trong tạp chí Dân tộc học, số 2 năm 1979; “Về ngôi nhà dài Êđê như là một
phản ánh xã hội” trong tạp chí Dân tộc học, số 4 năm 1980; “Về những đồ đạc bày
biện ở nội thất nhà dài Êđê” trong tạp chí Dân tộc học, số 3 năm 1982; “Dấu vết nhà
hình thuyền ở Tây Nguyên” trong tạp chí nghiên cứu văn hóa và nghệ thuật số 4
năm 1983; “Dân tộc Êđê, một góc nhìn từ văn hóa vật chất” trong tạp chí Dân tộc
học, số 3 năm 1992. Đặc biệt, bài viết liên quan đến nhà dài của ông cùng với nhà
nghiên cứu Ngô Đức Thịnh: “Một số vấn đề nghiên cứu về nhà ở các dân tộc (đặc
trưng và mối quan hệ văn hóa)” năm 1986. Nguyễn Khắc Tụng với cơng trình
chun khảo về nhà ở Việt Nam “Nhà ở cổ truyền các dân tộc Việt Nam, Tập II”
năm 1996 đã miêu tả rõ nét về kết cấu nhà ở các tộc người trong đó có nhà dài Êđê
(từ trang 63-68). Gần đây nhất là luận văn của Trần Đỗ Thị Xn Hiếu về “Nhà
Rơng trong đời sống văn hóa của người Giarai ở Gia Lai, Kom Tum” năm 2010, dù
nghiên cứu tập trung vào nhà Rơng nhưng cơng trình đã miêu tả nhà dài Êđê trong
sự tương quan so sánh với nhà Rông từ trang 83 đến 89: “Ngôi nhà vừa là biểu hiện
nơi sinh hoạt chung của cộng đồng vừa là nơi sinh hoạt riêng của từng gia đình
nhỏ… nơi đây diễn ra các sinh hoạt mang tính cộng đồng... kể khan, hát ru, truyện
cổ, các nghi lễ và lễ hội truyền thống”. Năm 2007, Nhà xuất bản Thế Giới đã xuất
bản cơng trình “Nhà rơng Tây Ngun” là tập sách ảnh thể hiện hình ảnh nhà Rơng.
Bên cạnh đó, nhà dài Êđê được tác giả miêu tả thơng qua những hình ảnh sinh động.
Tuy nhiên, nhà dài chỉ được viết sơ lược trong cơng trình này. Năm 2011, Nhà xuất
bản Thông Tấn cho xuất bản tập sách ảnh “Người Êđê ở Việt Nam” đã thể hiện
hình ảnh buôn làng và nhà dài Êđê một cách sống động.
Những bài chuyên khảo về văn hoá dân gian, nghi lễ, lễ hội Êđê cũng đề cập
đến kiến trúc và mỹ thuật nhà dài như: “Văn hoá dân gian Êđê” do Ngô Đức Thịnh
chủ biên năm 1992; Chuyên khảo “Nghi lễ, lễ hội Êđê” của Trương Bi năm 2010,
ông đã nhận xét: “Nhà dài Êđê là khơng gian văn hóa sống của nghi lễ - lễ hội, là



13

khơng gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Các nghi lễ - lễ hội Êđê và cả cồng chiêng
Êđê được tồn tại trong khơng gian văn hóa nhà dài của gia đình mẫu hệ” [Trương
Bi 2010: 56]. Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn hành cuốn “Văn hóa Êđê - truyền thống và
biến đổi - 2012” của tác giả Nguyễn Ngọc Hịa, trong đó nhà dài được nhắc đến
như một đặc trưng có giá trị truyền tải văn hóa Êđê.
Ở lĩnh vực nghiên cứu gia đình mẫu hệ Êđê, có nhiều bài nghiên cứu chuyên
sâu về sinh hoạt văn hóa gia đình trong nhà dài. Vũ Đình Lợi là một tác giả quen
thuộc với các bài viết như: “Sự phát triển dòng họ của người Êđê tỉnh Đắk Lắk
nguyên nhân và hệ quả” in trong tạp chí Dân tộc học số 3 năm 1983; “Cấu trúc gia
đình Êđê” in trong tạp chí Dân tộc học số 3 năm 1985. Vài tác giả khác cũng cung
cấp những tư liệu về hôn nhân và sinh hoạt gia đình mẫu hệ trong nhà dài như Bế
Viết Đẳng (2), Nguyễn Nam Tiến (3), Đặng Thu, Dỗn Mậu Hiệp, Hồng Xn
Quyến (33), Phan Hữu Dật (141), Khổng Diễn (54), Nguyễn Duy Thiệu (94), Phạm
Quang Hoan và Vũ Đình Lợi (133).
Những cơng trình nghiên cứu về thiết chế mẫu hệ Êđê cũng đề cập đến nhà
dài. Luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Buon Krong Thị Tuyết Nhung năm 2006 “Văn
hóa mẫu hệ trong sử thi Tây Ngun”. Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học của Ngơ Thị
Minh Hằng “Vai trò của người phụ nữ trong văn hóa Tây Ngun nhìn từ luật tục”
năm 2009 đã đề cập nhà dài tồn tại cùng với thời gian và chế độ mẫu hệ.
Như đã trình bày, nhà dài Êđê đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà
nghiên cứu trong và ngồi nước dưới nhiều góc độ khác nhau và đạt được nhiều kết
quả tùy theo từng mục đích nghiên cứu nhất định. Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc
những tư liệu hữu ích của các tác giả đi trước, cùng với tư liệu điền dã của bản thân
từ 2011 - 2013 nhằm phục vụ cho vấn đề nghiên cứu, chúng tơi đã viết luận văn
“Văn hóa cư trú của người Êđê ở Tây Nguyên: trường hợp nhà dài”.



14

3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Mục đích
Luận văn với mục đích làm rõ những nét đặc trưng về văn hóa nhà dài Êđê,
đồng thời làm nổi bật vị thế văn hóa của nhà dài trong hệ thống văn hóa truyền
thống và vị thế nhà dài Êđê trong q trình xây dựng đời sống văn hóa mới của
cộng đồng người Êđê. Qua đây, chúng tôi muốn cung cấp các luận chứng có cơ sở
khoa học, thực tiễn về đặc điểm hoạt động, hiện trạng nhà dài cho cơng tác giữ gìn
và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong cơng cuộc xây dựng đời sống
văn hóa mới hiện nay.
3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Người viết tập trung nghiên cứu nhà dài đặt trong
mối quan hệ với văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể của tộc người Êđê.
Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu các đặc điểm xây dựng, tính chất,
hoạt động và vị thế của nhà dài Êđê trong văn hóa truyền thống và văn hóa đương
đại của tộc người Êđê, mà cụ thể là một số địa bàn tập trung đông người Êđê cư trú
như các huyện Ea H’leo, Krông Buk, Krông Năng, Buôn Đôn và thành phố Buôn
Ma Thuột ở tỉnh Đắk Lắk.
4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
4.1. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp phân tích hệ thống - cấu trúc: Vận dụng phương pháp này,
chúng tôi xem xét văn hoá tộc người Êđê như một hệ thống bao gồm chủ thể văn
hố và các hoạt động văn hố có quan hệ tương tác với nhau và với môi trường văn
hố. Trong đó, nhà dài và văn hố cư trú của người Êđê là một yếu tố văn hoá vật
thể có mối quan hệ tương tác mật thiết với mơi trường văn hố (khơng gian văn hố,
giao lưu tiếp biến văn hoá), chủ thể văn hoá (tộc người), các hoạt động văn hoá vật
thể (mưu sinh, ẩm thực, kiến trúc), và các hoạt động văn hoá phi vật thể (tổ chức
cộng đồng, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật).



15

Phương pháp phân tích - tổng hợp tư liệu: Vận dụng phương pháp này để
thu thập, xử lý các nguồn tư liệu qua thư tịch và tư liệu thu thập qua các đợt khảo
sát thực địa, người viết tổng hợp, đối chiếu phân tích các số liệu qua các nguồn tư
liệu tiếp cận được, các chỉ thị, nghị quyết, báo cáo định kỳ trên các địa bàn nghiên
cứu có liên quan đến đề tài.
Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Tổng hợp các kiến thức từ các ngành
khác nhau liên quan đến vấn đề nghiên cứu để tìm hiểu xử lý một cách tồn diện
nhà dài Êđê trong văn hóa tộc người Êđê ở Tây Nguyên.
Phương pháp lịch sử: Người nghiên cứu tìm hiểu về văn hóa nhà dài của
người Êđê dưới góc độ lịch đại và đồng đại qua các tư liệu thư tịch và đặc biệt tài
liệu sử học có đề cập đến người Êđê.
Phương pháp khảo sát điền dã: Chúng tôi vận dụng phương pháp này để thu
thập các tư liệu về đối tượng sơ cấp, cập nhật, trực tiếp từ cộng tác viên. Địa bàn
được chọn để tiến hành khảo sát là Đắk Lắk vì đây là nơi tập trung đông nhất đồng
bào Êđê cư trú ở Tây Nguyên. Có 4 đợt thực địa được tiến hành:
+ Đợt 1: Từ ngày 01/12/2011 đến ngày 14/01/2012. Chúng tôi thu thập thông tin
bằng phương pháp quan sát được kết hợp với phỏng vấn sâu nhằm tiếp cận các đối tượng
nghiên cứu để hỏi và nghe các đối tượng trả lời về vấn đề cần tìm hiểu. Trong phương
pháp này chúng tôi đã tiếp cận các đối tượng: cán bộ người Êđê, các hộ gia đình là những
người cịn sinh sống trong những ngôi nhà dài tại huyện Krông Năng và Ea H’leo, tỉnh Đắk
Lắk. Đây là vùng đất trung cao nguyên tập trung chủ yếu người Êđê sinh sống nên thuận
lợi cho việc tìm hiểu về kiểu và loại nhà, sinh hoạt gia đình, những nghi lễ - lễ hội của tộc
người này. Việc quan sát và phỏng vấn sâu được kết hợp với phương pháp chọn mẫu chỉ
tiêu với tổng số mẫu là 15. Những đối tượng được chọn là 1 bí thư bn Krái, 1 cán bộ
Phịng Văn hóa huyện Krơng Năng, 1 chủ bến nước, 3 cán bộ xã Ea Hiao và những hộ
được chọn lọc dựa vào tiêu chí cịn cư trú trong nhà dài. Bên cạnh phỏng vấn sâu, chúng

tôi tiến hành lấy ảnh tư liệu, số liệu tại Bảo tàng Đắk Lắk, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch
tỉnh Đắk Lắk.


16

Bảng 2: Danh sách đối tượng phỏng vấn sâu
Stt

Tên

Năm

Giới

Sinh

tính

Nơi ở

Nghề nghiệp

Ngày
phỏng vấn

1

H’nhiên Kpuor


1983

Nữ

Buôn Weo A

Nông dân

03/1/2012

2

Ksơr H’nhat

1962

Nam

Buôn Krái

Nông dân

03/1/2012

3

Nay Y Chu

1925


Nam

Buôn Krái

Nông dân

05/01/2012

4

Nay Blan

1935

Nữ

Buôn Krái

Nông dân

05/01/2012

5

Kpă H’wek

1940

Nữ


Buôn Krái

Nông dân

05/01/2012

6

Ksơr Y Kriên

1927

Nam

Bn Krái

Nơng dân

05/01/2012

7

Ksơr H’wek

1930

Nữ

Bn Krái


Nơng dân

05/01/2012

8

Ksơr Y Cach

1960

Nam

Bn Krái

Bí thư buôn Krái

06/01/2012

9

Nay H’thêm

1972

Nữ

Buôn Krái

Nông dân


06/01/2012

10

Ksơr Duyên

1965

Nam

Buôn Krái

Cán bộ xã Ea Hiao 06/01/2012

11

Ksơr Y Bình

1981

Nam

Bn Krái

Cán bộ xã Ea Hiao 08/01/2012

12

Niê H’krot


1955

Nữ

Buôn M’rưm

Chủ bến nước

10/01/2012

13

Mlô Y Mao

1958

Nam

Buôn M’rưm

Cán bộ xã

10/01/2012

14

Nay Y Binh

1985


Nam

Huyện Krông Cán bộ huyện

15

Niê H’briu

1972

Nữ

Năng

Krông Năng

Buôn Weo B

Nông dân

12/01/2012
13/01/2012

+ Đợt 2: Từ ngày 12/07/2012 đến 22/08/2012. Chúng tôi đến huyện Cư
M’gar, Krông Buk, Ea Kar, Krông Năng, Buôn Đôn để khảo sát địa bàn cư trú của
người Êđê, thu thập tư liệu thực tế để tiến hành lập bảng câu hỏi chứa đựng những
thơng tin cần tìm hiểu. Đồng thời chọn mẫu khảo sát trong số các địa điểm trên.
+ Đợt 3: Từ ngày 01/10/2012 đến ngày 12/10/2012. Chúng tôi tiến hành thu
thập thông tin định lượng qua việc phát phiếu khảo sát tại buôn Krái, xã Ea Hiao
huyện Ea H’leo, tỉnh Đắk Lắk.



17

+ Đợt 4: Từ ngày 09/12/2013 đến ngày 06/02/2013. Chúng tơi chọn mẫu
điển hình để phát bảng câu hỏi khảo sát thông tin tại buôn AKô Dhông ở Buôn Ma
Thuột. Đây là vùng đất bản địa của người Êđê với địa thế là trung tâm của Đắk Lắk
cũng chính là điểm giao lưu văn hóa giữa người Êđê với các tộc người khác như
người Mnông, Gia-rai, Kinh và các tộc người từ miền Bắc di cư. Bên cạnh đó,
chúng tơi chọn một số buôn tập trung đông người Êđê như: Buôn Dráh, xã Cư Né,
huyện Krông Buk; Buôn Ea Nur, xã Pơng Drang (huyện Krông Buk); Buôn Kmang,
xã Dliêya, huyện Krông Năng; Buôn M’rưm, xã Ea Hồ, huyện Krông Năng.
Xử lý thông tin: Sau khi ghi âm cuộc phỏng vấn sâu (đợt 1) theo những tiêu
chí trong bảng hỏi, chúng tơi gỡ băng và ghi chép lại tồn bộ nội dung cuộc phỏng
vấn theo từng vấn đề phục vụ cho mục tiêu, nội dung nghiên cứu đã đặt ra. Bên
cạnh đó, chúng tơi thu được 600 phiếu khảo sát (đợt 3 và đợt 4). Đây là một trong
những nguồn tư liệu quý giúp chúng tôi thực hiện luận văn. Chúng tôi đã xử lý số
liệu thô của 600 phiếu khảo sát thu được bằng phần mềm xử lí thống kê SPSS 11.5.
Bảng 3: Danh sách cộng tác viên phát phiếu khảo sát
Stt

Tên

Nghề nghiệp

Số phiếu

Ngày thu

thu được

1

Ksơr Y Cach

Bí thư bn Krái

45

5/10/2012

2

Mai Thị Hồng Thắm

Giáo viên

35

7/10/2012

3

Đồng Chiến Công

Giáo viên

45

29/01/2013


4

Mai Văn Tuấn

Giáo viên

46

01/02/2013

5

Mai Văn Hạnh

Giáo viên

30

03/03/2013

6

Phan Minh Đức

Sinh viên

55

12/03/2013


7

Nguyễn Thanh Nhàn

Sinh viên

50

12/03/2013

8

Ksơr Y Kriên

Nông dân

75

14/03/2013

9

Hồ Xuân Quang

Giáo viên

32

15/03/2013



18

4.2. Nguồn tư liệu
Để thực hiện luận văn, người viết tiến hành tập hợp tư liệu từ nhiều nguồn:
+ Nguồn tài liệu của các học giả trong và ngoài nước liên quan đến tộc
người, văn hóa tộc người Êđê đã cơng bố.
+ Các chun khảo về văn hóa tộc người Êđê nói chung và nhà dài Êđê nói
riêng trên các bình diện khoa học được chú trọng tham khảo, phân tích đối chiếu,
tiếp thu có chọn lọc các kết quả nghiên cứu khoa học có liên quan.
+ Tư liệu từ các chuyến khảo sát điền dã nêu trên cũng là tư liệu quan trọng
trong nghiên cứu đề tài này, bao gồm các tư liệu khảo sát thực tế về cấu trúc, hoạt
động, tổ chức, hiện trạng của nhà dài Êđê, và các tư liệu khác về văn hoá tộc người
Êđê trên địa bàn khảo sát.
+ Các niên giám, số liệu thống kê, các bài viết khoa học liên quan đến đề tài
công bố trên sách báo, đài, internet.
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Ý nghĩa khoa học: Đóng góp tư liệu cho khoa học nghiên cứu văn hóa tộc
người. Bên cạnh các cơng trình nghiên cứu về nghi lễ - lễ hội, đời sống văn hóa
Êđê, văn hóa mẫu hệ, luật tục Êđê, đề tài nghiên cứu về tính chất, vai trị, ý nghĩa
văn hóa của nhà dài trong hệ thống văn hóa tộc người Êđê truyền thống và đương
đại. Đồng thời tìm hiểu nhà dài Êđê từ góc nhìn văn hóa có thể đóng góp mới về
mặt tư liệu khoa học nghiên cứu văn hóa tộc người. Việc nghiên cứu về nhà dài sẽ
góp phần làm rõ thêm tiến trình phát triển văn hóa của người Êđê cũng như các
truyền thống văn hóa được hình thành trong q trình lịch sử.
Ý nghĩa thực tiễn: Nhận diện vị thế văn hóa của nhà dài đối với cơng cuộc
giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa cộng đồng tộc người Êđê. Nghiên cứu nhà dài
trong công cuộc đổi mới đời sống văn hóa của cộng đồng các tộc người thiểu số
hiện nay, từ đó góp phần cơ sở khoa học cho những nhận định, chính sách trong
việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thời đại ngày nay.



19

6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần dẫn luận, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn có cấu trúc
gồm ba phần. Phần mở đầu người viết nêu lên cơ sở lý luận về cách tiếp cận cho
vấn đề nghiên cứu và những khái niệm có liên quan. Phần này chủ yếu tập trung
cách tiếp cận hệ thống và cách tiếp cận địa văn hóa được áp dụng để nghiên cứu vấn
đề. Đồng thời, người viết tập trung vào phần cơ sở thực tiễn nhằm nêu lên đối tượng
nghiên cứu là nhà dài trong mơi trường văn hóa và hệ thống văn hóa của tộc người
Êđê. Hai phần cịn lại viết về đặc điểm, vai trị, tính chất, ý nghĩa văn hóa của nhà
dài truyền thống trong văn hóa vật thể và và văn hóa phi vật thể của tộc người Êđê.
Bên cạnh đó người viết chú trọng đến vị thế của nhà dài Êđê đương đại trong công
cuộc xây dựng đời sống mới của cộng đồng các dân tộc ít người ở Tây Nguyên
nước ta hiện nay. Bố cục cụ thể là:
+ Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn.
+ Chương 2: Vị thế của nhà dài trong văn hóa vật thể của tộc người Êđê.
+ Chương 3: Vị thế của nhà dài trong văn hóa phi vật thể của tộc người Êđê.


20

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Vấn đề nghiên cứu và khái niệm liên quan
Nhà ở luôn là nhu cầu cơ bản của con người trong quá trình sinh tồn và phát
triển. Với quan điểm và lý tưởng khác nhau, con người tạo nên những kiểu nhà khác
nhau. Sự khác biệt này diễn ra từ nơi này đến nơi khác do những thay đổi của địa lý
và những khác biệt trong mối tương tác giữa các nhân tố kinh tế, xã hội, văn hóa.

Có thể nói nhà ở cổ xưa nhất của lồi người là các hang động - một sản phẩm tự
nhiên được sáng tạo thành một nơi trú mưa nắng. Tiếp đến, lều được tạo từ lá cây,
cỏ và các cành cây kết lại với nhau hay da thú dễ tháo lắp thuận tiện cho việc di
chuyển. Sau này, họ đã tạo nên ngôi nhà bằng chất liệu từ tự nhiên như đất, đá, tre
nứa, rơm, rạ. Nhà là sản phẩm tạo ra với ý niệm về chỗ cư trú, định cư. Người ta đã
nghĩ ra nhiều cách để tạo nên những ngơi nhà phù hợp với từng khí hậu phong thổ.
Ở châu Phi khí hậu nóng, có các ngơi nhà xây bằng bùn nhằm hạn chế được ánh
nắng gay gắt. Ở vùng nam Thái Bình Dương, do cư trú nơi có địa hình sát biển, kiểu
nhà nền đất hình trịn và khơng có tường xuất hiện. Trái lại tại vùng Trung Á, với
địa hình đồng cỏ, dân du mục đã tạo nên loại nhà lều dễ di chuyển. Nơi vùng Bắc
Cực lạnh giá với địa hình băng tuyết bao phủ, người ta đã tạo kiểu nhà với vật liệu
bằng băng tuyết có cấu tạo vịm bán cầu hình bát úp cùng với lớp ngăn cách bằng da
thú hạn chế được sự ăn mịn do gió lạnh.
Đề cập đến ngơi nhà ai cũng có thể cảm nhận được bằng sự gần gũi, thân
thương nhưng để đưa ra được khái niệm thì không phải dễ dàng. Bởi nhà ở là một
đối tượng có nội hàm rộng nó gắn với nhều yếu tố như: xây dựng, kiến trúc, phong
thổ, khí hậu, cư trú… Từ trước đến nay, đã có nhiều định nghĩa về nhà ở. Một số
định nghĩa nhấn mạnh về tính cấu trúc và chức năng của ngôi nhà như định nghĩa
của Nguyễn Đức Thềm: “Nhà đó là những khơng gian kiến trúc phục vụ đời sống
sinh hoạt gia đình và con người” [Nguyễn Đức Thềm 2000: 5]. Trương Thị Lam
Hà trong luận văn Nhà ở truyền thống Đồng Tháp Mười dưới góc nhìn văn hóa đã


21

định nghĩa: “Nhà ở là loại hình kiến trúc do con người tạo ra nhằm đáp ứng nhu
cầu cư trú của cá nhân và gia đình” [Trương Thị Lam Hà 2009: 18]. Trong cơng
trình nghiên cứu nhà cửa các tộc người ở trung du Bắc Bộ Việt Nam năm 1978,
Nguyễn Khắc Tụng cũng xem: “Nhà ở là cơng trình kiến trúc dùng làm phương
tiện cư trú và sinh hoạt” [Nguyễn Khắc Tụng 1978: 125]. Bên cạnh đó, có những

định nghĩa nhấn mạnh chức năng của ngôi nhà như định nghĩa về nhà của Hà Văn
Tấn: “Nhà ở nó vừa là nơi cư ngụ của tổ tiên, vừa là chốn ăn ở của người cày cấy
sống tại đấy với gia đình mình” [Hà Văn Tấn (cb) 1996: 651]. Hồng Phê định
nghĩa nhà như sau: “Nhà ở là cơng trình xây dựng có mái, có tường vách để ở hay
để dùng vào một việc nào đó” [Hồng Phê 2000: 669]. Theo văn bản của nhà nước
thì “Nhà ở là cơng trình xây dựng với mục đích để ở và phục vụ các nhu cầu sinh
hoạt của hộ gia đình, cá nhân” (điều 1 của Luật Nhà ở số 56/2005/QH11 do Quốc
Hội ban hành ngày 29 tháng 01 năm 2005).
Ngô Đức Thịnh định nghĩa nhà là một môi trường tổng thể: “Ngôi nhà là
một mơi trường tổng thể, trong đó gắn bó mật thiết giữa môi trường tự nhiên, kỹ
thuật, điều kiện sản xuất, đặc điểm xã hội và văn hóa” [Ngơ Đức Thịnh 2003: 305].
Tương tự, Lê Văn Chưởng định nghĩa: “Ngôi nhà là một tổng thể ở trong mối quan
hệ giữa con người với trời, đất và thế giới đã khuất” [Lê Văn Chưởng 1999: 125].
Một số tác giả nhấn mạnh yếu tố văn hóa hơn là cấu trúc chức năng trong
định nghĩa về nhà như Vũ Tam Lang: “Nhà ở là phương tiện cư trú và tổ hợp không
gian sinh hoạt văn hóa của con người” [Vũ Tam Lang 1991: 150]. Nguyễn Khắc
Tụng cũng định nghĩa: “Nhà ở là một phức hợp sinh hoạt - văn hóa của các cư dân,
hay cũng có thể nói nhà ở là một khơng gian văn hóa” [Nguyễn Khắc Tụng 1996:
230]. Mỗi định nghĩa về nhà ở có những ưu điểm riêng của nó tùy vào góc nhìn của
người đưa ra định nghĩa. Nếu ngôi nhà với chức năng là tạo ra chỗ ở, thì mục tiêu
của nó là tạo ra một mơi trường phù hợp với lối sống của con người - nói cách khác
là một đơn vị khơng gian trong văn hóa cư trú. Theo Nguyễn Bá Đăng và Nguyễn
Văn Than: “Nhà ở là phương tiện cư trú và là tổ hợp khơng gian văn hóa của con
người” [Nguyễn Bá Đăng, Nguyễn Văn Than 1995: 20]. Hay “Nhà ở là sản phẩm


22

do con người tạo nên nhằm đáp ứng nhu cầu cư trú và phục vụ đời sống sinh hoạt
của cá nhân và gia đình” [Nguyễn Thị Lê 2012: 22].

Khái niệm cư trú cũng gần với chức năng của nhà là nơi ở hằng ngày của con
người hay nói cách khác nơi để cư trú chính là nhà. Theo Từ điển tiếng Việt của
Nguyễn Văn Xô: “Cư trú là nơi ở hàng ngày” [Nguyễn Văn Xơ 2001: 60]. Ngồi
ra, Minh Tân, Thanh Nghị, Xuân Lãm định nghĩa: “Cư trú là việc ở thường ngày tại
một nơi nào đó” [Minh Tân, Thanh Nghị, Xuân Lãm 1998: 317]. Từ những định
nghĩa trên, chúng ta thấy mối quan hệ giữa nhà và văn hóa cư trú. Tuy nhiên, “Cư
trú tách biệt không đơn thuần chỉ là hiện tượng về nhà ở, nó là sự phản ánh một
cách sinh động và sâu sắc sự phân tầng xã hội, trên cả ba khía cạnh: địa vị kinh tế
(tài sản, thu nhập), địa vị chính trị (quyền lực) và địa vị xã hội (uy tín)”. [Nguyễn
Thị Nga 2012: 19]. Văn hóa cư trú là một khái niệm mang nội hàm rộng, Theo
Nguyễn Thanh Tùng: “Văn hóa cư trú được hiểu là một hệ thống hoàn chỉnh các
thiết chế, các hoạt động của con người trong mối quan hệ giữa con người và không
gian sống” [dẫn theo Nguyễn Thị Nga 2012: 22]. Văn hóa cư trú bao gồm khơng
gian cư trú, loại hình cư trú, tập qn cư trú, hình thức cư trú… và nhà ở chỉ là một
thành tố trong khái niệm văn hóa cư trú.
Trong luận văn khi đề cập đến văn hóa cư trú của người Êđê, chúng tôi chọn
trường hợp “nhà dài” để nghiên cứu vì nó phổ biến và điển hình trong văn hóa cư
trú tộc người này. Các nhà dân tộc học người Pháp khi viết về nơi cư trú của người
Êđê thường gọi chúng là “Les longues case” hoặc “La plus grand” - những ngôi
nhà sàn dài” [A.Maurice 1942: 87]. Các tác phẩm viết về nhà dài bằng tiếng Nga,
khi viết về nơi ở đồng bào Êđê cũng đã gọi chúng là “nhà dài” [dẫn theo Nguyễn
Thị Hòa 1996: 39]. Các nhà nhân học, dân tộc học Mỹ miêu tả nơi cư trú của người
Êđê và gọi chúng là: “longhouse” - nhà dài [J.L.Schrock, Stockon 1966: 666].
Trong quá trình thực địa, chúng tôi được biết người Êđê đặt tên cho nơi ở là
“sang” hay “sang dlông” nghĩa là “nhà” hay “nhà dài”. Từ thuật ngữ mà các nhà
nghiên cứu đi trước đã sử dụng. Chúng tôi trong luận văn này sử dụng từ “nhà dài”