PHAN TUẤN LY

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN TUẤN LY

VĂN HỐ CHÍNH TRỊ HIỆN ĐẠI TRONG TỔ CHỨC
CHÂU Á HỌC

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ NHẬT BẢN HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
(CHÂU Á HỌC)

KHỐ 2017
TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2020


ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN TUẤN LY

VĂN HOÁ CHÍNH TRỊ HIỆN ĐẠI TRONG TỔ CHỨC
HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ NHẬT BẢN HIỆN NAY

Chuyên ngành: Châu Á học
Mã số: 60 31 06 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS. HỒNG VĂN VIỆT

TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2020


LỜI CẢM ƠN
Để hồn thành Luận văn này, tơi đã nhận được sự hỗ trợ quý báo từ Trường, Cơ
quan làm việc và các thầy cơ trong q trình học tập, nghiên cứu.
Trước hết, tơi xin bày tỏ lịng biết ơn và sự kính trọng sâu sắc tới PGS.TS.Hồng
Văn Việt, người thầy đã luôn hỗ trợ, hướng dẫn và động viên tơi trong q trình
nghiên cứu và hồn thành luận văn này. Những nhận xét, góp ý của thầy và đặc biệt
là những gợi ý về góc độ tiếp cận vấn đề nghiên cứu. Đó thực sự là những bài học vô
cùng quý giá đối với tôi không chỉ trong quá trình viết luận văn mà cả trong hoạt
động nghiên cứu sau này.
Tôi xin cảm ơn các cấp Lãnh đạo cơ quan nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện
để tơi có thể hồn thành luận văn này.
Tơi cũng xin thể hiện lòng tri ân sâu sắc đến Khoa Đông phương học – Đại học
Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM và các quý thầy cơ đã chia
sẻ, giúp đỡ tơi trong q trình thực hiện luận văn.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 9 năm 2020
Tác giả
Phan Tuấn Ly


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................................. 4
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................ 4
2. Mục đích nghiên cứu .......................................................................................... 5

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................... 6
4. Phương pháp và nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu........................................... 7
5. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .................................................................................. 8
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn .......................................................................... 15
7. Bố cục luận văn................................................................................................. 15

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.................................... 16
1.1. Các quan niệm về văn hố chính trị............................................................... 16
1.1.1. Lý luận chung về văn hố chính trị .........................................................16
1.1.2. Các loại hình của văn hố chính trị .........................................................20
1.1.3. Dân chủ - giá trị cốt lõi của văn hố chính trị hiện đại ...........................23
1.2. Các cách tiếp cận hệ thống chính trị - xã hội................................................. 30
1.3. Văn hố chính trị Nhật Bản ........................................................................... 34
1.3.1. Văn hố chính trị truyền thống ...............................................................34
1.3.2. Văn hố chính trị hiện đại .......................................................................37
1.4. Hệ thống chính trị Nhật Bản - lịch sử và hiện tại .......................................... 38
1.4.1. Giới thiệu sơ lược về hệ thống chính trị Nhật Bản .................................38
1.4.2. Đặc trưng hệ thống chính trị xã hội Nhật Bản ........................................43
Tiểu kết chương 1 ................................................................................................. 45

CHƯƠNG 2. QUÁ TRÌNH XÁC LẬP CÁC THÀNH TỐ CỦA VĂN
HỐ CHÍNH TRỊ HIỆN ĐẠI NHẬT BẢN ............................................... 47
2.1. Văn hố chính trị Nhật Bản trước khi tiếp cận văn hoá – văn minh phương
Tây 47
2.1.1. Lịch sử chính trị Nhật Bản trước khi tiếp cận văn hoá – văn minh
phương Tây .......................................................................................................47


2


2.1.2. Đặc trưng của văn hố chính trị trong giai đoạn này ..............................51
2.2. Tiếp nhận ảnh hưởng của văn hoá – văn minh phương Tây và phong trào đòi
dân chủ ...................................................................................................................... 52
2.2.1. Chuyến đi sứ Âu – Mỹ của Sứ đoàn Iwakura .........................................53
2.2.2. Phong trào du học....................................................................................53
2.2.3. Tiếp nhận chuyên gia nước ngoài ...........................................................54
2.2.4. Biến chuyển trong tư tưởng dân chủ .......................................................55
2.3. Hiện đại hố nền chính trị Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị ........................ 57
2.3.1. Lịch sử chính trị ......................................................................................57
2.3.2. Thể chế chính trị......................................................................................59
2.3.3. Đặc trưng của văn hố chính trị ..............................................................63
2.4. Hiến pháp 1947 – nền tảng pháp lý xây dựng và củng cố văn hố chính trị
hiện đại Nhật Bản ...................................................................................................... 64
2.4.1. Bối cảnh ra đời của Hiến pháp 1947 .......................................................64
2.4.2. Xác lập nền kinh tế tư bản chủ nghĩa hiện đại ........................................66
2.4.3. Bầu cử – thể chế chính trị cơng dân được Hiến pháp ghi nhận ..............70
2.4.4. Nhà nước và đảng phái chính trị trong Hiến pháp ..................................73
2.4.5. Bản chất của quyền lực chính trị .............................................................74
2.4.6. Các xu hướng văn hố chính trị trong giai đoạn hiện tại ........................75
Tiểu kết chương 2 ................................................................................................. 78

CHƯƠNG 3. CÁC THÀNH TỐ CỦA VĂN HỐ CHÍNH TRỊ HIỆN
ĐẠI TRONG TỔ CHỨC HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ NHẬT BẢN HIỆN
NAY ................................................................................................................ 80
3.1. Bộ máy nhà nước ........................................................................................... 80
3.1.1. Thiên hoàng .............................................................................................80
3.1.2. Cơ quan lập pháp.....................................................................................83
3.1.3. Cơ quan hành pháp ..................................................................................90
3.1.4. Cơ quan tư pháp ......................................................................................96
3.1.5. Kiềm chế - đối trọng trong cơ chế tam quyền phân lập Nhật Bản........101



3

3.2. Hệ thống đảng chính trị ............................................................................... 105
3.2.1. Vai trị của đảng chính trị ......................................................................105
3.2.2. Đảng Dân chủ Tự do (LDP 自由民主党) .............................................108
3.2.3. Đảng Công minh (NKP 公明党) ..........................................................111
3.2.4. Đảng Lập hiến Dân chủ (CDP 立憲民主党) ........................................112
3.2.5. Đảng Cộng sản Nhật Bản (JCP 日本共産党).......................................112
3.2.6. Các đảng chính trị khác .........................................................................113
3.3. Các tổ chức quần chúng – nhóm hoạt động ................................................. 114
3.3.1. Khái quát về tổ chức quần chúng – nhóm lợi ích ở Nhật Bản ..............114
3.3.2. “Xã hội dân sự” (shimin shakai) ở Nhật Bản ........................................117
3.3.3. Vai trò đối với dân chủ..........................................................................118
3.4. Chính quyền địa phương .............................................................................. 119
3.4.1. Cơ cấu tổ chức.......................................................................................119
3.4.2. Nhiệm vụ và quyền hạn ........................................................................121
Tiểu kết chương 3 ............................................................................................... 123

KẾT LUẬN .................................................................................................. 124
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 128


4

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nhật Bản là quốc gia phát triển hàng đầu trên thế giới. Sự phát triển ở đây khơng
chỉ nghiên cứu ở khía cạnh kinh tế mà còn ở các phương diện khác như văn hố, xã

hội, khoa học. Xét phương diện chính trị, Nhật Bản được xem là quốc gia dân chủ ở
phương Đơng, nơi mà các giá trị truyền thống vẫn cịn ảnh hưởng và chi phối mạnh
mẽ (Nguyễn Đức Dương, 2000; Nguyễn Kim Lai, 2002). Trong bối cảnh phát triển
mọi mặt của Nhật Bản, văn hố chính trị hiện đại của Nhật Bản vẫn là một yếu tố mà
nhiều học giả quan tâm nghiên cứu. Ở phương Tây, người ta chia sự phát triển của
một nền văn hố chính trị thành ba mức độ. Trong đó, mức độ phát triển cao nhất của
một nền văn hố chính trị là văn hố chính trị “tham gia” (participatory). Và, nền văn
hố chính trị của Nhật Bản cũng phát triển ở mức cao độ này. Sự phát triển vượt bậc
trong lĩnh vực này là thành quả của rất nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có yếu tố tổ
chức và vận hành hệ thống chính trị quốc gia.
Một nền văn hố chính trị hiện đại được hiểu là một nền văn hố chính trị ghi
nhận các giá trị dân chủ và quyền con người. Hay nói khác đi, văn hố chính trị hiện
đại được thể hiện qua sự dân chủ của quốc gia đó. Về phương diện lý luận, việc
nghiên cứu về văn hoá chính trị và văn hố chính trị Nhật Bản khơng phải là vấn đề
mới mẻ. Ở Nhật Bản cũng đã có những nghiên cứu về văn hố chính trị của quốc gia
mình. Hệ thống chính cũng được bàn luận và nghiên cứu rất nhiều từ khi xây dựng
thể chế chính trị mới ở Nhật Bản, vì đó là đối tượng nghiên cứu chính của các ngành
khoa học như luật học hay chính trị học. Tuy nhiên, trên bình diện văn hố, các học
giả lại ít khi nghiên cứu về hệ thống chính trị Nhật Bản. Đặc biệt hơn, việc nghiên
cứu về tổ chức hệ thống chính trị và vai trị của nó đối với việc xây dựng nền dân chủ
tư sản ở Nhật thì vẫn chưa có những nghiên cứu chuyên sâu.
Trong quá trình nghiên cứu và học tập các vấn đề về châu Á và Nhật Bản ở Việt
Nam hiện nay, chúng tơi phát hiện rằng sẽ rất khó nghiên cứu và tiếp cận với hệ thống


5

chính trị hoặc văn hố chính trị Nhật Bản nếu khơng có đủ khả năng ngơn ngữ Nhật.
Hiện nay, các tài liệu nghiên cứu về Nhật Bản được trình bày khá nhiều bằng tiếng
Anh - ngôn ngữ được xem là phổ biến nhất thế giới. Tuy nhiên, để hiểu và nắm vững

những vấn đề nghiên cứu về Nhật Bản, hầu hết các nhà nghiên cứu đều sẽ gặp rất
nhiều khó khăn trong q trình nghiên cứu bằng ngơn ngữ trung gian là tiếng Anh.
Nguyên nhân chính của rào cản này là sự phức tạp trong vấn đề văn hoá. Các tài liệu
nghiên cứu về hệ thống chính trị Nhật Bản bằng tiếng Việt hiện tại rất ít, nếu khơng
muốn nói là hiếm. Nếu có thì đó cũng chỉ là những bài giới thiệu sơ lược về bộ máy
nhà nước hoặc các thể chế chính trị cơ bản.
Các quốc gia phương Tây thường dùng khái niệm “thế giới thứ ba” (third world
countries) để chỉ các quốc gia đang phát triển trên thế giới. Theo đó, họ cho rằng các
chỉ số về dân chủ ở các quốc gia này ở mức thấp. Khơng chỉ vậy, họ cũng nhận định
rằng hệ thống chính trị, bao gồm bộ máy nhà nước của các quốc gia này dễ sinh ra
các hiện tượng lạm quyền, xâm phạm quyền con người, dẫn đến mất dân chủ trong
thực thi quyền lực chính trị. Việc tìm hiểu hệ thống chính trị của các quốc gia phát
triển như Nhật Bản là một điều cần thiết trong thời kỳ toàn cầu hố mạnh mẽ này, để
có thể đúc kết bài học kinh nghiệm cho các quốc gia đang phát triển.
Chính vì những lý do trên bình diện lý luận và thực tiễn như thế, chúng tơi chọn
đề tài “Văn hố chính trị hiện đại trong tổ chức hệ thống chính trị Nhật Bản hiện nay”
để nghiên cứu và xây dựng luận văn thạc sĩ Châu Á học của mình.

2. Mục đích nghiên cứu
Với mong muốn nghiên cứu về văn hố chính trị hiện đại của Nhật Bản, chúng
tôi tham vọng giải quyết ba nhiệm vụ nghiên cứu chính:
Một là, giải quyết các vấn đề lý luận về văn hố chính trị, hệ thống chính trị.
Đồng thời vạch ra các cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng một nền văn hoá chính trị
hiện đại ở Nhật Bản. Dựa trên các cơ sở lý luận và thực tiễn này, chúng tôi mới có


6

thể định vị được nền văn hố chính trị hiện nay của Nhật Bản nằm ở mức độ nào trên
tiến trình phát triển của văn hố chính trị hiện đại.

Hai là, trên bình diện lịch sử, văn hố chính trị Nhật Bản có những bước tiến
nào và q trình hiện đại hố nền văn hố chính trị quốc gia diễn ra như thế nào trong
dòng chảy lịch sử. Giải quyết được những câu hỏi này, chúng tơi sẽ hồn thành mục
đích nghiên cứu thứ hai là q trình hiện đại hố nền văn hố chính trị ở Nhật Bản.
Ba là, nghiên cứu về tổ chức hệ thống chính trị Nhật Bản hiện nay. Để đạt được
mục đích này, cần phải giải quyết được các vấn đề cơ bản sau: cấu thành của hệ thống
chính trị hiện nay; vai trị của các yếu tố cấu thành này trong thực hiện dân chủ; tổ
chức và hoạt động của các yếu tố cấu thành này.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Dựa trên đề tài của luận văn: “Văn hố chính trị hiện đại trong tổ chức hệ thống
chính trị Nhật Bản hiện nay”, chúng tơi xin phép trình bày ngắn gọn đối tượng nghiên
cứu và phạm vi nghiên cứu như sau:
Đối tượng nghiên cứu: văn hố chính trị hiện đại trong tổ chức hệ thống chính
trị Nhật Bản hiện nay.
Phạm vi khơng gian: Nhật Bản, gắn với đối tượng nghiên cứu cụ thể là văn hố
chính trị hiện đại của Nhật Bản thơng qua việc xây dựng tổ chức hệ thống chính trị
của quốc gia Nhật Bản.
Phạm vi thời gian: giai đoạn sau năm 1945, kể từ thời điểm Nhật Bản thua trận
trong Thế chiến thứ hai đến thời điểm hiện tại. Lý do chọn phạm vi thời gian này là
vì văn hố chính trị hiện đại ở Nhật Bản chỉ thực sự bắt đầu khi quân đội Đồng minh
tiến vào “dân chủ hoá” đất nước bại trận.


7

4. Phương pháp và nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận này bao gồm hai nhóm: nhóm
các phương pháp định tính và các phương pháp định lượng. Nhóm phương pháp định
tính sẽ được vận dụng chủ yếu và xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu. Cụ thể như

sau:
 Phương pháp phân tích và tổng hợp được sử dụng trong quá trình đúc kết
các cơng trình nghiên cứu trước đó cũng như trong quá trình tư duy để giải
quyết vấn đề. Luận văn là một cơng trình nghiên cứu trong lĩnh vực khoa
học xã hội nên ít nhiều phương pháp này vẫn chiếm ưu thế so với các
phương pháp bổ trợ khác.
 Phương pháp phân loại và hệ thống được sử dụng chủ yếu để phân loại các
loại hình văn hố chính trị, các kiểu mẫu tổ chức quyền lực nhà nước và
hình thức chính thể.
 Phương pháp nghiên cứu lịch sử giúp luận văn giải quyết vấn đề trong từng
giai đoạn lịch sử nhất định. Đặc biệt ở Chương 2, chúng tôi đặt văn hố
chính trị Nhật Bản trong từng giai đoạn lịch sử nhất định để định vị được
loại hình văn hố chính trị và xây dựng được q trình hiện đại nền văn hố
chính trị quốc gia Nhật Bản.
 Phương pháp so sánh – đối chiếu giúp nội dung của luận văn trở nên phong
phú và đa dạng hơn. Chúng tôi luôn cố gắng đặt đối tượng nghiên cứu trong
mối liên hệ với những đối tượng có đặc điểm gần kề. Chẳng hạn, mơ hình
tổ chức quyền lực nhà nước, hoặc xây dựng chế độ “tài phán viên”, chế độ
Quốc hội lưỡng viên,... được đặt trong bối cảnh so sánh, đối chiếu với các
mơ hình trên thế giới.
 Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hố – chính trị - pháp luật cũng
được sử dụng để hồn thành mục đích nghiên cứu. Điều này xuất phát từ
bản chất của văn hố chính trị là một lĩnh vực thuộc đối tượng nghiên cứu
của nhiều ngành khoa học.


8

Để đạt được mục đích nghiên cứu của luận văn, chúng tơi tìm kiếm và sử dụng
các đa dạng các nguồn tư liệu. Các nguồn tài liệu này chủ yếu được viết bằng ba ngôn

ngữ: Việt, Anh, Nhật do phụ thuộc vào khả năng ngôn ngữ của chúng tôi. Nguồn tư
liệu gốc được tổng hợp không nhiều nhưng cũng đủ làm tư liệu nghiên cứu và phân
tích để hồn thành mục tiêu của luận văn. Chúng tôi xin phép liệt kê một vài tài liệu
gốc chính yếu như: Hiến pháp Đại Đế quốc Nhật Bản năm 1889 (còn được gọi là
Hiến pháp Minh Trị), Hiến pháp Nhật Bản năm 1946 (Hiến pháp hiện hành), các văn
bản quy phạm pháp luật của Nhật Bản điều chỉnh về Toà án, Nội các, Quốc hội hoặc
tổ chức chính trị - xã hội, Cương lĩnh chính trị của các chính đảng. Đồng thời luận
văn cũng được thực hiện dựa trên sự tham khảo các tài liệu thứ cấp khác, như các
cơng trình nghiên cứu của các học giả trong các lĩnh vực có liên quan, các thông tin
trên các cơ quan truyền thông nổi tiếng ở Nhật Bản. Đây là các nguồn tư liệu chính
mà chúng tơi sử dụng để hồn thành luận văn này.

5. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Như đã trình bày trong mục Lý do chọn đề tài, việc nghiên cứu về văn hố chính
trị hiện đại của Nhật Bản trong tổ chức hệ thống chính trị hiện nay hầu như chưa có
nghiên cứu chuyên sâu. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về văn hố chính trị và tổ chức
hệ thống chính trị Nhật Bản đã có khá nhiều nghiên cứu từ cơ bản đến chun sâu.
Các cơng trình nghiên cứu về văn hố chính trị và văn hố chính trị Nhật Bản
rất đa dạng và nhiều màu sắc. Trên thế giới, đặt nền móng cho các cơng trình nghiên
cứu về văn hố chính trị ở phương Tây, Gabriel Almond and Sidney Verba trong tác
phẩm The Civic Culture, Political Attitudes and Democracy in Five Nations (thường
được viết tắt là The Civic Culture), lần đầu tiên đưa ra khái niệm văn hố chính trị.
Theo đó, văn hố chính trị được hiểu cơ bản là “cách chia sẻ riêng của các thành viên
của dân tộc ấy những dạng thức của sự định hướng quan tâm tới các khách thể chính
trị (Gabriel Almond & Sidney Verba, 1963, tr.14-15; trích dẫn lại từ Nghiêm Thị Thu
Nga, 2018, tr. 11). Hướng nghiên cứu của hai tác giả này mang tính định hướng và


9


ảnh hưởng sâu sắc đối với các nghiên cứu của các học giả sau này. Tuy nhiên, cũng
có nhiều quan điểm cho rằng, khái niệm văn hố chính trị này chủ yếu nghiên cứu về
“tính chủ quan” của các chủ thể chính trị, hơn là giải quyết tổng thể ln cả các vấn
đề thuộc khách thể chính trị (Bùi Thị Tơ, 2011, tr. 13).
Ở Nga, học giả E.A. Dodin, văn hố chính trị được hiểu là:
“q trình xã hội hố chính trị, suy cho cùng là q trình phổ cập những giá
trị và quy tắc chính trị nhất định và q trình xã hội hố trong chừng mực
nào đó đưa đến sự ra đời các thiết chế xã hội, các giá trị và những chuẩn mực
hành vi phù hợp với tiến trình phát triển (Phạm Hồng Tung, 2004, tr. 64-65).
Đây là một quan điểm mới về văn hố chính trị thuộc trường phái chính trị học.
Theo quan điểm này, văn hố chính trị là một bộ phận thuộc chính thể văn hố chung
của xã hội. Nói một cách đơn giản hơn, văn hố chính trị được xem là một bộ phận
của văn hoá.
Nhà nghiên cứu Bradley M. Richardson đã tiếp cận hướng nghiên cứu của
Almond đặt trong bối cảnh của Nhật Bản và ông cho ra đời quyển sách The Political
Culture of Japan (1974) với những góc nhìn về “chủ thể” đối với chính trị. Tác phẩm
cũng chủ yếu đánh giá về mặt chủ quan của con người đối với chính trị. Đây được
xem là những tác phẩm nghiên cứu khá sớm về văn hố chính trị Nhật Bản.
Trong quyển Politics East and West: A Comparison of Japanese and British
Political Culture (1992) , Curtis H. Martin và Bruce Stronach cố gắng nghiên cứu
văn hố chính trị của Nhật Bản và Anh dưới góc độ so sánh. Nhóm tác giả chủ yếu
nghiên cứu và đánh giá về mặt chủ quan của con người đối với chính trị, khơng bàn
luận nhiều đến yếu tố thể chế chính trị. Đồng thời, đứng trên phương diện so sánh,
đối chiếu nên tác phẩm cũng chỉ trình bày những nét cơ bản về hai nền văn hố chính
trị mà thơi.


10

Ở Nhật Bản cũng có nhiều nghiên cứu về văn hố chính trị trong những thập kỷ

gần đây. Cùng với sự phát triển về kinh tế và khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội ở
Nhật Bản cũng đã có những bước phát triển nổi bật. Sau những năm 1945, nhiều học
giả đã bắt đầu nghiên cứu về văn hoá chính trị thế giới và nền văn hố chính trị Nhật
Bản. Văn hố chính trị Nhật Bản tiếp nhận sự ảnh hưởng của phương Tây, đồng thời
cũng chịu sự chi phối mạnh mẽ của các giá trị truyền thống.
Quyển sách nổi tiếng mang tên Japanese Political Culture: Change and
Continuity (1996), tác giả Takeshi Ishida đã cố gắng nghiên cứu về văn hố chính trị
ở quốc gia mình. Nhưng tác giả cố gắng đặt Nhật Bản trong bối cảnh so sánh với các
quốc gia phương Tây, từ đó luận giải về những vấn đề văn hố chính trị ở quốc gia
mình. Ở Phần 2, tiểu mục 5, tác giả cũng đã luận giải về sự ảnh hưởng của các giá trị
truyền thống và “phục hưng” (innovation) đối với văn hố chính trị hiện đại.
Trong những nghiên cứu mới hơn ở những năm gần đây, Ootsuka Katsura đã
xuất bản cơng trình nghiên cứu mang tên Nihon no Sejibunka (2008) với 281 trang.
Tác giả đã cố gắng cập nhật tình hình mới nhất về Nhật Bản, sự du nhập các tư tưởng
hiện đại trên thế giới vào Nhật Bản. Đồng thời, tác giả cũng trình bày những giá trị
truyền thống như tơn giáo, nhân sinh quan, giá trị gia đình (ie) – thơn xóm (mura)
(Phần 1) và sự tác động của nó đến nhận thức (Phần 2) và hành động (Phần 3) trong
văn hố chính trị hiện đại ở Nhật Bản.
Ở Việt Nam, theo nghiên cứu của chúng tôi, đến thời điểm hiện tại chưa có một
cơng trình nghiên cứu nào về văn hố chính trị Nhật Bản. Nhưng nghiên cứu về văn
hố chính trị ở Việt Nam cũng có những kết quả nhất định.
Văn hố chính trị Việt Nam – truyền thống và hiện đại (1998) được xem là
quyển sách đầu tiên đã trình bày một cách hệ thống về văn hố chính trị và văn hố
chính trị Việt Nam (Nghiêm Thị Thu Nga, 2018, tr. 14). Đây là tác phẩm của Giáo
sư Nguyễn Hồng Phong - một chuyên gia trong lĩnh vực văn hoá và sử học. Bằng
thực tiễn xã hội và những nét văn hoá đặc trưng của quốc gia Việt Nam, tác giả đã cố


11


gắng gợi mở một mơ hình văn hố chính trị hiện đại, tiếp nhận các giá trị truyền thống
và phù hợp với tinh thần của chủ nghĩa xã hội trong thời đại mới.
Tác giả Phạm Hồng Tung cũng có cơng trình nghiên cứu về văn hố chính trị
khá nổi tiếng, với tựa đề Văn hố chính trị và lịch sử dưới góc nhìn của văn hố chính
trị (2008) cũng đã biện giải những lý luận về văn hố chính trị và quan điểm cá nhân
về văn hố chính trị. Quyển sách này là tuyển tập các chuyên luận về những vấn đề
chun sâu liên quan đến chính trị, văn hố chính trị và lịch sử chính trị ở Việt Nam
và các quốc gia Đông Á. Đồng thời, tác phẩm cũng trình bày những lý thuyết và thực
tiễn về đời sống văn hố ở Việt Nam.
Các cơng trình nghiên cứu về hệ thống chính trị Nhật Bản cũng có những bước
tiến lớn trên bình diện lý luận và ngay cả thực tiễn. Hệ thống chính trị là một trong
những đối tượng nghiên cứu chính của chính trị học. Khơng chỉ khoa học chính trị,
khoa học pháp lý cũng có những nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống chính trị. Đồng
thời, các ngành khoa học khác như văn hoá học, dân tộc học, quan hệ quốc tế,... cũng
có những hướng nghiên cứu và tiếp cận hệ thống chính trị ở những giác độ khác nhau.
Lịch sử nghiên cứu về hệ thống chính trị nói chung và hệ thống chính trị Nhật Bản
nói riêng hết sức đa dạng và phong phú. Nếu chính trị học nghiên cứu hệ thống chính
trị trong mối tương quan với đời sống sinh hoạt chính trị, thì luật học lại nhìn hệ thống
chính trị như là các yếu tố cấu thành quyền lực nhà nước. Các ngành khoa học khác
thì nghiên cứu khía cạnh vai trị của hệ thống chính trị đối với lĩnh vực chun ngành
của họ.
Vì sự đa dạng như thế nên ở đây chúng tôi chỉ liệt kê những cơng trình nghiên
cứu nổi bật, cập nhật mới nhất và góp phần làm sáng rõ cấu trúc, bản chất của hệ
thống chính trị Nhật Bản.
Trên thế giới, nhiều cơng trình khoa học về hệ thống chính trị Nhật Bản đã được
công bố. Quyển Introduction to Japanese Politics (2017) của tác giả Louis D. Hayes
đã trình bảy tương đối đầy đủ và chi tiết về hệ thống chính trị Nhật Bản từ các đảng


12


phái chính trị và tổ chức bộ máy nhà nước Nhật Bản hiện nay. Có thể nói đây là cơng
trình mang tính bao quát và cập nhật mới nhất bằng tiếng Anh. Với tầm bao qt như
thế, cơng trình nghiên cứu này đóng một vai trị quan trọng để định hướng cho các
nghiên cứu sau này về hệ thống chính trị Nhật Bản hoặc so sánh đối chiếu các hệ
thống chính trị. Tuy nhiên, tác phẩm đề cập nhiều đến giai đoạn hiện đại mà không
mấy tập trung đến lịch sử chính trị của Nhật Bản.
Để có cái nhìn tổng quan hơn về hệ thống chính trị Nhật Bản, quyển sách mang
tiêu đề Japanese Politics and Government cũng xuất bản cùng năm 2017 sẽ góp phần
có cái nhìn tổng quan hơn từ góc độ lịch sử, nhưng khơng nghiên cứu chi tiết về tổ
chức bộ máy nhà nước cũng như các yếu tố cấu thành của hệ thống chính trị hiện đại.
Tác giả của quyển sách, Alisa Gaunder đã cố gắng kết nối q trình phát triển của hệ
thống chính trị Nhật Bản với các sự kiện trọng đại trong tiến trình lịch sử Nhật Bản.
Qua đó, tác giả đã mô tả gần như đầy đủ con đường phát triển của hệ thống chính trị
Nhật Bản đương đại.
Như đã trình bày, các cơng trình nghiên cứu về hệ thống chính trị Nhật Bản chủ
yếu dưới góc nhìn của chính trị học. Do vậy, việc gắn kết các yếu tố của hệ thống
chính trị Nhật Bản với những giá trị văn hố để tạo nên nền văn hố chính trị hiện đại
chưa được bàn luận nhiều.
Đồng thời, ở Nhật Bản cũng có rất nhiều cơng trình nghiên cứu lớn nhỏ trình
bày về hệ thống chính trị Nhật Bản. Chúng tơi xin phép liệt kê một vài cơng trình nổi
bật và theo chúng tơi nó ảnh hưởng đến q trình thực hiện nghiên cứu này.
Quyển Nihon no Seiji (Chính trị Nhật Bản) xuất bản năm 2001 của nhóm tác giả
Muramatsu Michio, Itou Mitsutoshi và Tsujinaka Yutaka dù là tác phẩm ra đời khá
lâu cách thời điểm hiện tại nhưng lại quyển sách phát thảo khá tổng quan về lý luận
và thực tiễn chính trị ở Nhật. Tác phẩm chủ yếu trình bày về các thiết chế ảnh hưởng
đến sinh hoạt chính trị như bầu cử, chính đảng, thực thi chính sách. Dù khơng trình


13


bày chuyên sâu về cấu trúc của hệ thống chính trị nhưng đây là quyển sách tổng quan
nhất giúp người đọc có cái nhìn sơ thảo nhất về chính trị Nhật Bản.
Dưới góc độ luật học phải nhắc đến quyển sách nghiên cứu Chủ nghĩa lập hiến
và Luật Hiến pháp Nhật Bản (2010) của tác giả Takahashi Kazuyuki. Với 16 chương
nghiên cứu về chủ nghĩa lập hiến hiện đại và các vấn đề về pháp luật Hiến pháp hiện
đại, tác giả đã đặt bộ máy nhà nước (một bộ phận của hệ thống chính trị) vào trong
bình diện pháp luật. Từ các quy định của pháp luật hiện hành về tổ chức bộ máy nhà
nước, tác giả cũng thành công trong việc phân tích tổ chức bộ máy nhà nước và phân
bổ quyền lực nhà nước ở Nhật Bản. Dựa trên lý luận về các vấn đề phân quyền và
chủ nghĩa lập hiến, tác giả đã gắn với thực tiễn bộ máy nhà nước Nhật Bản để nhìn
thấy được vai trị của lý luận.
Nhóm tác giả Yoshino Takashi, Etsushi Tanifuji và Imamura Hiroshi trong cơng
trình nghiên cứu mang tên Seiji wo Manabu tameno Kiso Chisiki Ronten Nihon no
Seiji (Luận điểm về Chính trị Nhật Bản Những kiến thức cơ bản để nghiên cứu chính
trị) được xuất bản năm 2015 đã đưa ra những vấn đề lý luận và thực tiễn về hệ thống
chính trị Nhật Bản. Các yếu tố thuộc cấu trúc của hệ thống chính trị cũng được phân
tích khá sâu sắc trong cơng trình nghiên cứu này. Đồng thời, quyển sách cũng cập
nhật những tác nhân mới gây ảnh hưởng đến nền chính trị quốc gia như dư luận xã
hội, truyền thông đa phương tiện và cũng quan tâm đến các thể chế mới xuất hiện
những năm cuối thế kỷ XX như phúc lợi xã hội, an sinh xã hội.
Một cơng trình mới được xuất bản đầu năm 2020, dù khơng phải là cơng trình
nghiên cứu sâu về hệ thống chính trị. Nhưng theo quan điểm của chúng tôi, đây là
quyển sách ý nghĩa dành cho những học giả mới bắt đầu con đường nghiên cứu về
chính trị Nhật Bản, thông qua những nguồn tư liệu tiếng Nhật.
Ở Việt Nam, nghiên cứu về hệ thống chính trị Nhật Bản cũng được quan tâm
khá nhiều. Có nhiều cơng trình nghiên cứu trên bình diện lịch sử hơn là dưới góc độ
chính trị hoặc luật học.



14

Nhật Bản duy tân 30 năm (2015) là quyển sách viết về lịch sử và chính trị Nhật
bản trong giai đoạn trước năm 1945, chủ yếu là Cải cách Minh Trị. Đây khơng hẳn
là một cơng trình nghiên cứu về lịch sử chính trị Nhật Bản. Tuy nhiên, qua lối viết
như kể chuyện của Đào Trinh Nhất, người đọc cũng có thể tích góp được những kiến
thức về hệ thống chính trị Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị.
Tuyển tập Hiến pháp một số nước trên thế giới là một quyển tập hợp Hiến pháp
của 5 quốc gia: Mỹ, Nga, Pháp, Nhật, Trung Hoa Dân Quốc được biên soạn bởi Trung
tâm Thông tin, Thư viện và Nghiên cứu khoa học trực thuộc Văn phòng Quốc hội
(Việt Nam). Dù chỉ tập hợp bản dịch của năm bản hiến pháp của các quốc gia nhưng
quyển sách cũng có giới thiệu sơ lược về bộ máy nhà nước của các quốc gia này. Đây
là những thơng tin sơ bộ, nhưng cũng có trình bày về một yếu tố thuộc hệ thống chính
trị Nhật Bản.
Tác giả Phạm Hồng Thái có một bài đăng trên trang Thông tin điện tử của Hội
đồng lý luận Trung ương, một cơ quan trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng
Cộng sản Việt Nam, với tiêu đề Bộ máy tổ chức của hệ thống chính trị ở Nhật Bản
(2019). Bài viết cũng trình bày những nét sơ thảo về hệ thống chính trị Nhật Bản,
trong đó trình bày đầy đủ các yếu tố cấu thành. Do dung lượng bài viết ngắn, nên tác
giả chỉ giới thiệu sơ lược về hệ thống chính trị và đưa ra vài bất cập của hệ thống
chính trị Nhật Bản.
Tình hình nghiên cứu về văn hố chính trị và hệ thống chính trị Nhật Bản hiện
tại rất đa dạng và phong phú trên thế giới cũng như ở Nhật Bản. Ở Việt Nam số lượng
nghiên cứu chưa có nhiều và đầy đủ. Ngồi những cơng trình nghiên cứu chúng tơi
liệt kê ở trên, cịn rất nhiều các cơng trình khác ở mức độ vừa và nhỏ như luận án,
luận văn, bài viết chuyên khảo, bài nghiên cứu được đăng ở các tạp chí khoa học,
sách chuyên khảo, các trang chuyên luận. Sự phong phú này có thể nhìn thấy qua
những trích dẫn trong luận văn này. Với những nét sơ lược về lịch sử nghiên cứu,
chúng tơi hy vọng rằng cơng trình nghiên cứu của mình sẽ là một nguồn tư liệu bằng
tiếng Việt có giá trị tham khảo cho các cơng trình nghiên cứu khác.



15

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Hoàn thành những mục đích đề ra, chúng tơi hy vọng rằng luận văn sẽ góp phần
mơ tả biểu hiện của văn hố chính trị hiện đại trong tổ chức hệ thống chính trị Nhật
Bản hiện nay. Về phương diện lịch sử nói chung, lịch sử chính trị Nhật Bản nói riêng,
luận văn cũng được kỳ vọng sẽ phác thảo được con đường hiện đại hố nền văn hố
chính trị Nhật Bản hiện nay. Chúng tôi tin rằng, một nền dân chủ tư sản hiện đại sẽ
được xây dựng chủ yếu bởi việc tổ chức một hệ thống chính trị khoa học dựa trên các
nguyên tắc cốt lõi. Do vậy, chúng tôi cố gắng đào sâu nghiên cứu hệ thống chính trị
Nhật Bản với hy vọng có thể đưa ra các luận giải khoa học về tính hiện đại của nền
văn hố chính trị Nhật Bản.
Dưới góc độ thực tiễn, luận văn cũng được mong đợi là một tài liệu nghiên cứu,
học tập dành cho các học giả, sinh viên nghiên cứu về hệ thống chính trị Nhật Bản
hiện nay, nghiên cứu về văn hố chính trị Nhật Bản. Đồng thời, chúng tơi cũng hy
vọng những vấn đề về tổ chức hệ thống chính trị, mơ hình tam quyền phân lập của
Nhật Bản sẽ là một tài liệu gợi mở cho các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách
hoặc chính trị gia bước đầu tiếp cận về chính trị Nhật Bản cũng như văn hố chính trị
Nhật Bản.

7. Bố cục luận văn
Trên cơ sở mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, ngồi phần mở đầu và kết luận,
luận văn được xây dựng thành ba chương ứng với ba nhiệm vụ nghiên cứu chính:
Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn
Chương 2. Quá trình xác lập các thành tố của văn hố chính trị hiện đại Nhật
Bản
Chương 3. Các thành tố của văn hố chính trị hiện đại trong tổ chức hệ thống
chính trị Nhật Bản hiện nay



16

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Các quan niệm về văn hố chính trị
1.1.1. Lý luận chung về văn hố chính trị
Văn hố và chính trị đều là những phạm trù thuộc kiến trúc thượng tầng. Văn
hoá ln đi cùng với chính trị và ngược lại. Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá
trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua q trình hoạt động
thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội (Trần
Ngọc Thêm, 1999, tr. 10). “Văn hoá chính trị” là một thuật ngữ bao gồm hai yếu tố:
văn hố và chính trị. Tuy nhiên, nội hàm của thuật ngữ này không chỉ đơn thuần là
một sự cộng gộp của hai phạm trù triết học. Thuật ngữ có nội hàm phức tạp và khơng
đồng nhất.
“Văn hố chính trị” (political culture) là một thuật ngữ xuất hiện trong giai đoạn
xã hội hiện đại. Khoảng gần 60 năm trước, Gabriel Almond and Sidney Verba có thể
được xem là những học giả đầu tiên đã đề cập đến khái niệm “văn hố chính trị”
(Richard W. Wilson, 2000, tr.246). Trước đó, năm 1956 Almond đã đưa ra thuật ngữ
này dù chưa đưa ra quan điểm về khái niệm cụ thể và các lập luận trong bài nghiên
cứu “Comparative Political Systems” (Gabriel Almond, 1956, tr. 396). Hai tác phẩm
nổi tiếng đề cập đến khái niệm “văn hố chính trị” là The Civic Culture: Political
Attitudes and Democracy in Five Nations và Political Culture and Political
Development. Tuy nhiên, khái niệm văn hố chính trị vẫn luôn “tiềm ẩn là một khái
niệm quyền lực, không xác định của khoa học chính trị” (Stephen Chilton, 1988,
tr.419) bởi những sự phức tạp về mặt lý luận khi đưa ra định nghĩa. Đến thời điểm
hiện tại vẫn chưa tìm ra một cách hiểu thống nhất về khái niệm này. Và cũng có quan
điểm cho rằng văn hố chính trị là một phương diện của văn hoá (Nguyễn Văn Huyên,
2005).



17

Trong tác phẩm The Civic Culture, văn hố chính trị được hiểu là “những đóng
góp quan trọng của các dạng thức định hướng (orientation) đối với những khách thể
chính trị trong số những thành viên của một quốc gia […] cụ thể là những định hướng
chính trị - thái độ đối với hệ thống chính trị và những bộ phận đa dạng của nó và thái
độ đối với vai trị của bản thân trong hệ thống… Đó là một chuỗi các định hướng đối
với một chuỗi các khách thể và những quy trình xã hội.” (Gabriel Almond & Sidney
Verba, 1963, tr.13). Như vậy, văn hố chính trị là thuật ngữ dùng để nói về hệ thống
chính trị, bao gồm những dạng thức định hướng như niềm tin, giá trị và thái độ đối
với chính trị. Văn hố chính trị phụ thuộc vào văn hoá quốc gia, văn hoá của từng
khu vực nhất định. Và khái niệm này, thường được dùng để liệt kê tất cả những thứ
thuộc về hệ thống chính trị (Christian Welzel, 2007, tr.299). Tuy nhiên, văn hố chính
trị khơng đồng nhất với hệ thống chính trị và văn hố đơn thuần mặc dù có liên quan
với nhau.
Sau này, khái niệm này được mở rộng ra nhiều hơn. Theo đó, “văn hố chính
trị là sản phẩm của tất cả sự góp nhặt lịch sử của một hệ thống chính trị và mọi lịch
sử cuộc sống của tất cả thành viên của hệ thống đó” (Lucian W. Pye, Political Culture,
International Encyclopedia of the Social Sciences, 12, trích từ David L. Sills (New
York: Macmillan and Free Press, 1968), tr.218). Gabriel Almond, Sidney Verba và
Lucian W. Pye đều đưa ra khái niệm văn hố chính trị bằng cách liệt kê các nội dung
của hệ thống chính trị và con người của hệ thống chính trị đó.
Patzelt (2005) cũng đưa ra khái niệm như sau: “văn hóa chính trị là những giá
trị và tri thức, những quan điểm và thái độ của nhân dân, là những dạng thức của hành
vi và sự tham dự chính trị, là những quy tắc cơng khai hoặc được mặc nhiên thừa
nhận của q trình chính trị, là những cơ sở thường nhật của hệ thống chính trị và là
tập hợp của tất cả những gì thuộc về văn hóa và tập tục của của xã hội hiện tồn”
(Nguyễn Việt Giao, 2018, tr. 11). Về cơ bản, khái niệm văn hố chính trị này cũng
được xây dựng dựa trên phương thức tổng hợp các thành tố của một hệ thống chính

trị và các tác động của chủ thể - là con người đối với hệ thống chính trị đó.


18

Theo Hồng Văn Việt (2011) thì văn hố chính trị là “một trong những thành tố
cơ bản cấu thành hệ thống chính trị - xã hội, phản ánh trình độ, năng lực, phẩm chất
của chủ thể chính trị trong các hoạt động chính trị như nhận thức chính trị, tổ chức
chính trị và tham gia chính trị” (tr.4).
Như vậy, chúng ta có thể thấy được văn hố chính trị là một khái niệm được
hiểu theo nhiều phương diện khác nhau. Từ những khái niệm trên, văn hố chính trị
được hiểu một cách đơn giản là thái độ của con người đối với các khách thể chính trị.
Con người là chủ thể của văn hố chính trị. Khách thể chính trị là những thứ mà con
người hướng đến trong quá trình sinh hoạt chính trị. Văn hố chính trị là một cấu trúc
phong phú đa dạng và phức tạp, là một tổng thể chứa đựng trong nó hàng loạt nội
dung, là chất lượng tổng hoà của tri thức, hệ tư tưởng, quan điểm và định hướng chính
trị, tình cảm, niềm tin, nhu cầu về chính trị; tính khoa học và sáng tạo của hoạt động
chính trị; hiệu năng của các thiết chế chính trị;…(Tạ Thành Chung, 2017, tr. 35).
Như vậy, khái niệm văn hố chính trị được cấu thành bởi hai yếu tố: (1) thái độ
của con người đối với chính trị; (2) các khách thể chính trị mà con người hướng đến.
Thái độ của con người đối với chính trị bao gồm ba định hướng cơ bản: định
hướng nhận thức (cognitive orientations) liên quan đến kiến thức và niềm tin vào
chính trị, giúp con người hiểu về hệ thống chính trị; định hướng tình cảm (affective
orientations) là những cảm xúc tích cực và tiêu cực đối với các khách thể chính trị,
từ đó giúp xác định được tính minh bạch của hệ thống chính trị và cảm nhận được
tính hiệu quả của hệ thống chính trị; và định hướng đánh giá (evaluative orientations)
về những quy trình và tuyển chọn chính trị, góp phần đánh giá mức độ tin cậy của hệ
thống chính trị (Russell J. Dalton & Christian Welzel, 2014, tr.03).
Khách thể chính trị mà con người hướng đến bao gồm bốn nhóm đối tượng sau:
hệ thống chính trị nói chung; các khách thể đầu vào (input objects) là những khách

thể tham gia vào quan hệ chính trị như các đảng phái chính trị, tổ chức chính trị - xã
hội, các chủ thể chính trị khác có chức năng truyền tải ý chí của người dân đến nhà


19

nước; các khách thể đầu ra (output objects) là những khách thể thực hiện cơng vụ, áp
dụng chính sách lên người dân, chẳng hạn như cơ quan Chính phủ hoặc các cơ quan
đại diện cho nhà nước; khách thể đặc biệt là bản thân của con người và những người
xung quanh, với mục đích là con người bày tỏ thái độ với chính bản thân hoặc với
những người xung quanh về mơ hình một cơng dân lý tưởng trong đời sống sinh hoạt
chính trị (Russell J. Dalton & Christian Welzel, 2014, tr.03).
Xem xét ở nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau, chúng ta có thể nhìn thấy một
số đặc điểm của văn hố chính trị như sau:
“Văn hóa chính trị có đặc điểm: mang tính giai cấp, phản ánh quan hệ quyền
lực chính trị, mang tính lịch sử cụ thể, mang tính kế thừa, tổng hịa các hình
thái văn hóa cơ bản của xã hội… Nói cách khác “văn hóa chính trị là giá trị
chân, thiện, mỹ được kết tinh trong hệ tư tưởng, đường lối, chính sách, trình
độ tổ chức và vận hành thiết chế trong đời sống chính trị, hoạt động chính trị
nhằm thực hiện sứ mệnh lịch sử giai cấp, mục tiêu chính trị của chủ thể chính
trị mang tính nhân văn và sáng tạo”” (Khuất Trọng Nam, 2017).
Văn hố chính trị với tư cách là một hệ giá trị do chủ thể là con người xây dựng
nên. Hệ giá trị này bao gồm những thành tố cơ bản sau:
- Tất cả các tri thức, sự hiểu biết về chính trị. Đây là nền tảng của văn hố chính
trị. Các tri thức và sự hiểu biết này được đúc kết từ những kiến thức lý luận và kinh
nghiệm thực tiễn của con người trong quá trình sinh hoạt chính trị. Lý luận và thực
tiễn ln là một cặp phạm trù có mối quan hệ biện chứng qua lại với nhau. Lý luận
được đúc kết từ thực tiễn và thực tiễn là tấm gương soi rọi sự đúng đắn của lý luận.
- Mọi niềm tin và tình cảm của con người đối với chính trị. Đây là thành tố đóng
góp xây dựng sự phát triển của văn hố chính trị. Thơng qua niềm tin và tình cảm của

con người, để đánh giá quy trình lựa chọn nhân vật chính trị, quyết định hệ thống
chính trị được áp dụng trong cộng đồng.


20

- Bảo hộ cho lợi ích giai cấp của một nền văn hố chính trị nhất định, dù vẫn
đảm bảo quyền lợi cơ bản của các giai cấp khác. Văn hố chính trị có mục đích là bảo
vệ quyền lợi của giai cấp thống trị (Nguyễn Việt Giao, 2018, tr.13). Uy tín của tổ
chức chính trị và cá nhân tham gia vào chính trị là yếu tố quan trọng để đảm bảo lợi
ích của giai cấp thống trị.
- Ảnh hưởng tích cực đến các hành động chính trị. Thơng qua các phương thức
chính trị, hình thức tổ chức quyền lực chính trị,….chủ thể chính trị sáng tạo trong q
trình hành động chính trị. Từ đó, văn hố chính trị tạo ra những ảnh hưởng tích cực
đến hành động chính trị, làm cho hành động chính trị thay đổi khơng ngừng theo sự
thay đổi của xã hội hiện đại. Hành động chính trị đóng vai trị then chốt trong việc
đảm bảo thực thi quyền lực chính trị.
1.1.2. Các loại hình của văn hố chính trị
Chủ thể của văn hố chính trị là con người. Con người bao gồm cá nhân và một
nhóm các cá nhân (tập thể, tổ chức). Sử dụng tiêu chí chủ thể, văn hố chính trị được
chia làm 2 loại hình cơ bản: văn hố chính trị cá nhân và văn hố chính trị tổ chức.
(i) Văn hố chính trị cá nhân
Văn hố chính trị cá nhân là văn hố chính trị của một chủ thể chính trị độc lập,
đầy đủ và toàn diện dựa trên một nhân cách hồn thiện. Văn hố chính trị cá nhân
được thể hiện qua quá trình ứng xử, biện luận, giao tiếp, sinh hoạt chính trị của con
người. Trong các q trình ấy, chủ thể chính trị - cá nhân sẽ thể hiện văn hố chính
trị một cách rõ nét. Nội dung của văn hố chính trị cá nhân sẽ bị chi phối bởi nhiều
yếu tố thuộc về cá nhân đó, chẳng hạn như mơi trường sống, kiến thức tích luỹ qua
q trình học tập, kinh nghiệm được tổng hợp trong quá trình sống và làm việc. Đồng
thời, văn hố chính trị cá nhân cũng bị chi phối và quyết định về mặt nội dung bởi

bản chất của chế độ chính trị. Chế độ chính trị của quốc gia, khu vực sẽ quyết định
hoặc ít nhất là chi phối cực độ đối với nội dung của văn hố chính trị cá nhân. Một


21

cá nhân sống trong một xã hội, khu vực hoặc một quốc gia nhất định sẽ bị các thể chế
chính trị, chế độ chính trị của xã hội, khu vực hoặc quốc gia đó chi phối, thậm chí là
quyết định.
Văn hố chính trị cá nhân được đánh giá bởi năng lực chính trị, khả năng sáng
tạo trong việc tham gia, đóng góp xây dựng và hồn thiện cơ chế vận hành của quyền
lực chính trị. Nói cách khác, mức độ cao thấp của văn hố chính trị cá nhân sẽ được
xếp hạng bởi sự chủ động, tích cực và sáng tạo trong q trình tham gia vào đời sống
chính trị. Hành động chính trị của cá nhân sẽ quyết định sự thành cơng hay thất bại
của một tổ chức chính trị, nhóm chính trị, hoặc nói rộng lớn hơn là một hệ thống
chính trị.
Thơng qua phương thức chia tách thái độ của cá nhân đối với chính trị, văn hố
chính trị cá nhân được chia làm ba loại hình văn hố chính trị lý tưởng: văn hố chính
trị mơng muội / thờ ơ (parochial culture); văn hố chính trị thần phục (subject
culture); và văn hố chính trị tham gia (participant culture) (Gabriel Almond &
Sidney Verba, 1963).
Văn hố chính trị mơng muội / thờ ơ là loại hình mà ở đó các cá nhân – chủ thể
chính trị hồn tồn khơng biết gì về chính trị, khơng nhận thức và hiểu biết về các thể
chế chính trị, các chính sách của nhà cầm quyền, và họ cũng nhận thức rằng mình
khơng liên quan gì đến các vấn đề chính trị. Loại hình văn hố này được xem là một
loại hình văn hố chính trị tầm thấp, thể hiện sự thiếu tri thức và chủ động trong q
trình sinh hoạt chính trị.
Văn hố chính trị thần phục là loại hình mà các cá nhân bắt đầu có nhận thức về
chính trị và đời sống chính trị, cũng như sự ảnh hưởng của nó đến đời sống con người.
Tuy nhiên, những sự nhận thức đó chỉ là những nhận thức đối với khách thể đầu ra

mà không quá quan tâm đối với các khách thể đầu vào mặc dù các khách thể đầu vào
đóng một vai trị quan trọng trong q trình tạo ra các giá trị xã hội và sự bình đẳng,
dân chủ. Do đó, văn hố chính trị thần phục cũng chưa phải là cấp độ cao nhất. Điều


22

này thể hiện ở sự thiếu chủ động, tích cực và sáng tạo trong quá trình tham gia vào
đời sống chính trị ở khu vực, quốc gia.
Văn hố chính trị tham gia là văn hố chính trị bậc cao, thể hiện qua q trình
nhận thức và tích cực tham gia vào hoạt động chính trị. Giá trị cơ bản của dân chủ
nằm ở chỗ mọi công dân – chủ thể của quyền lực nhà nước đều tích cực tham gia vào
hoạt động chính trị và thơng qua sự tham đó làm cho nền chính trị và đời sống của
người dân tốt hơn (Nakayama Chinami, 2001, tr. 43). Ở đó, các chủ thể chính trị họ
nắm vững các định hướng chính trị đối với bốn loại khách thể chính trị. Họ nhận thức
về sự điều hành, quản lý của nhà cầm quyền, nhận thức về các khách thể đầu vào và
các khách thể đầu ra. Đồng thời, họ cũng nhận thức được bản thân, vai trò của bản
thân và các cá thể khác trong quá trình tham gia vào hoạt động chính trị. Từ đó, họ
có thể định hướng một mơ hình lý tưởng cho bản thân và cá nhân khác như là một
cơng dân lý tưởng. Ở loại hình này, cá nhân – chủ thể chính trị có thể chủ động đưa
ra các xu hướng yêu thích đối với các tổ chức, các đảng phái chính trị, thơng qua việc
bỏ phiếu cho những ứng viên mà họ mong đợi hoặc thơng qua các hành động chính
trị khác (Russell J. Dalton & Christian Welzel, 2014, tr.03).
Điểm đặc biệt khi tranh luận đến 3 loại hình văn hố chính trị cá nhân này là sự
tồn tại song song. Ba loại hình này không tồn tại riêng lẻ - duy nhất trong một thể chế
chính trị, chế độ chính trị mà tồn tại đồng thời cùng nhau, song song, thậm chí là hỗn
hợp. Chúng ln tồn tại cùng nhau, thậm chí hỗn hợp ngay trong một cá thể độc lập.
Đây là điểm đặc biệt và cũng là điểm duy trì sự ổn định của văn hố chính trị. Theo
quan điểm của các học giả chính trị học phương Tây, văn hố chính trị mông muội
thường sẽ phổ biến ở các quốc gia đang phát triển, cịn văn hố chính trị tham gia

thường sẽ xuất hiện ở các “thế giới tự do” (free world), tức là ở các quốc gia Tây
Phương (Russell J. Dalton & Christian Welzel, 2014, tr.03).
(ii) Văn hố chính trị tổ chức