ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------

Phùng Thị Phương Thảo

TIỂU THUYẾT TƠN GIÁO
TRÊN TUẦN BÁO NAM KỲ ĐỊA PHẬN

KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH: VĂN HỌC
Chương trình đào tạo Cử nhân tài năng
Khóa học: 2016 – 2020

TP. HỒ CHÍ MINH, 2020



ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------

Phùng Thị Phương Thảo

TIỂU THUYẾT TƠN GIÁO
TRÊN TUẦN BÁO NAM KỲ ĐỊA PHẬN

KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH: VĂN HỌC
Chương trình đào tạo Cử nhân tài năng
Khóa học: 2016 – 2020

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS. Phan Mạnh Hùng

TP. HỒ CHÍ MINH, 2020



LỜI CAM ĐOAN
Tơi xin cam đoan cơng trình khóa luận này là của cá nhân tôi dưới sự hướng
dẫn của giảng viên hướng dẫn. Kết quả nghiên cứu trong khóa luận chưa từng được
công bố ở các đề tài nghiên cứu khác. Những nhận định, đánh giá của các tác giả khác
đều được trích dẫn theo đúng quy định. Nếu khơng đúng với lời cam đoan, tơi xin
hồn tồn chịu trách nhiệm.
Tác giả khóa luận

Phùng Thị Phương Thảo



LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giảng viên khoa Văn học – Trường ĐH
KHXH & NV – ĐHQG TP. HCM đã truyền thụ kiến thức và phương pháp nghiên
cứu khoa học cho tôi. Cách riêng, tôi xin cảm ơn thầy Phan Mạnh Hùng là giảng viên
hướng dẫn, đã đồng hành và giúp đỡ tôi không chỉ trong đề tài khóa luận mà xuyên
suốt các đề tài nghiên cứu về văn học Công giáo tôi thực hiện.
Tơi cũng xin cảm ơn gia đình và bạn bè luôn đồng hành và động viên tôi trong
suốt thời gian thực hiện đề tài.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Tác giả khóa luận


Phùng Thị Phương Thảo


Ký hiệu, chữ viết tắt:
NKĐP: Nam Kỳ địa phận
[1931, 483]: Trích từ Nam Kỳ địa phận [năm, số trang]
Mác cơ 12, 30-31: Tên sách trong Kinh Thánh chương, câu


MỤC LỤC
DẪN NHẬP ............................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................... 3
3. Mục tiêu nghiên cứu ...................................................................................... 11
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................. 11
5. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................... 12
6. Những đóng góp của khóa luận ...................................................................... 13
7. Cấu trúc đề tài................................................................................................ 13
CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT TÔN GIÁO VÀ TUẦN BÁO NAM KỲ ĐỊA PHẬN
.............................................................................................................................. 15
1.1. Giới thiệu tuần báo Nam Kỳ địa phận ......................................................... 15
1.1.1. Tình hình báo chí Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX ................. 15
1.1.2. Tuần báo Nam Kỳ địa phận .................................................................. 19
1.2. Tiểu thuyết tôn giáo .................................................................................... 32
1.2.1. Về khái niệm “tiểu thuyết tôn giáo” ..................................................... 32
1.2.2. Sơ lược về văn học Công giáo Việt Nam .............................................. 35
1.2.3. Thống kê tiểu thuyết tôn giáo trên Nam Kỳ địa phận ............................ 40
Tiểu kết ............................................................................................................. 42
CHƯƠNG 2: TIỂU THUYẾT CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO TRÊN NAM KỲ ĐỊA PHẬN –
NHỮNG VẤN ĐỀ LỊCH SỬ VĂN HĨA.............................................................. 44

2.1. Sơ lược về đạo Cơng giáo tại Việt Nam ...................................................... 44
2.1.1. Khái quát lịch sử truyền giáo tại Việt Nam từ khởi thủy cho đến đầu thế
kỷ XX ............................................................................................................ 44
2.1.2. Nền tảng giáo lý Công giáo cơ bản....................................................... 48
2.2. Quan niệm về thế giới và con người qua lăng kính đức tin .......................... 50
2.2.1. Vũ trụ quan .......................................................................................... 50
2.2.2. Nhân sinh quan .................................................................................... 54
2.3. Đời sống Ki-tô hữu trong bối cảnh văn hóa ................................................. 69
2.3.1. Tương quan với Thiên Chúa................................................................. 69
2.3.2. Tương quan với tha nhân...................................................................... 75
2.3.3. Những cản trở mà người Ki-tô hữu gặp phải ........................................ 81


Tiểu kết ............................................................................................................. 91
CHƯƠNG 3: TIỂU THUYẾT CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO TRÊN NAM KỲ ĐỊA PHẬN NHÌN TỪ TỰ SỰ HỌC ........................................................................................ 93
3.1. Kết cấu trần thuật ....................................................................................... 94
3.1.1. Kết cấu tuyến tính ................................................................................ 94
3.1.2. Kết cấu phi tuyến tính .......................................................................... 99
3.2. Người kể chuyện ...................................................................................... 102
3.2.1. Điểm nhìn .......................................................................................... 103
3.2.2. Ngôn ngữ trần thuật ........................................................................... 105
3.2.3. Giọng điệu ......................................................................................... 110
3.3. Nhân vật ................................................................................................... 115
3.3.1. Kiểu nhân vật..................................................................................... 115
3.3.2. Ngôn ngữ nhân vật ............................................................................. 117
Tiểu kết ........................................................................................................... 119
KẾT LUẬN ........................................................................................................ 121
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 124



1

DẪN NHẬP
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Tôn giáo và văn học là hai phạm trù, hai lĩnh vực khác nhau trong đời
sống. Nói như Lê Đình Bảng thì: “Một đàng quy hướng về cõi tinh thần, tâm linh và
một đàng thiên trọng về đường mỹ cảm, nghệ thuật.” (Lê Đình Bảng, 2010, tr.45).
Tuy thế, hai lĩnh vực ấy khơng phải là hai đường thẳng song song khơng có điểm
chung. Nếu như văn học là cầu nối để đưa tôn giáo đến gần với con người thì tơn giáo
lại là nấc thang nâng tác phẩm văn học chạm đến những tư tưởng minh triết. Trên thế
giới, những nền văn học lớn như Trung Quốc, Pháp, Nga,… đều có những tác phẩm
lớn mang dấu ấn tôn giáo như Tây Du Ký (Ngô Thừa Ân), Thằng gù nhà thờ Đức Bà
Paris, Những người khốn khổ của V. Hugo, Lũ người quỷ ám (Dostoyevsky),… Gần
gũi hơn, nền văn học Việt Nam từ xưa cũng đã có những tác phẩm lấy cảm hứng tơn
giáo như dòng văn thơ Phật giáo (đặc biệt là thời Lý – Trần), hay những tư tưởng
Nho giáo, Đạo giáo vẫn luôn ẩn hiện từ khi những tư tưởng ấy được truyền vào nước
ta.
Đạo Công giáo đến Việt Nam muộn hơn so với tôn giáo và tư tưởng trên song
vẫn tạo được những ảnh hưởng không nhỏ, cách riêng đối với văn học. Như Võ Long
Tê trong phần “Mấy lời dẫn đầu” của cuốn Lịch sử Văn học Công giáo Việt Nam nhận
định: “Sự hiện diện của đạo Công giáo trong văn học Việt Nam là một sự kiện lịch
sử và hơn nữa, là một chất men sinh động cần được minh giải đầy đủ, tương xứng với
tầm quan trọng của nó trong đời sống dân tộc.” Tuy nhiên, do nhiều yếu tố khách
quan cũng như chủ quan mà văn học Cơng giáo hiện nay vẫn là một căn phịng khép
kín trong lâu đài văn học dân tộc.
1.2. Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là giai đoạn văn học Việt Nam bước vào
tiến trình hiện đại hóa. Luồng gió Tây phương thổi vào nước ta khiến văn học thời kỳ
này có những chuyển biến nhanh chóng và rõ rệt, cách riêng là với sự phát triển của



2

mảng tiểu thuyết Quốc ngữ mà đi đầu là văn học miền Nam với tiểu thuyết Truyện
Thầy Larazo Phiền của Nguyễn Trọng Quản đã đạt được những thành tựu nhất định.
Góp phần thúc đẩy văn học thời kỳ này khơng thể khơng kể đến báo chí, vừa
là nơi giúp các tác giả cọ sát, “mài bút”, vừa là nơi đưa tác phẩm đến với cơng chúng.
Báo chí mang lại một môi trường mới sôi động và nhộn nhịp hơn cho văn học lúc bấy
giờ. Không chỉ những tờ báo tư nhân mà ngay cả những tờ báo tôn giáo cũng dành
những trang nhất định cho văn học bằng những câu chuyện giải buồn, tiểu thuyết,…
mà tờ báo tôn giáo đầu tiên và cũng là tờ báo có thể nói thành công nhất trong giai
đoạn bấy giờ là tuần báo Nam Kỳ địa phận cũng không ngoại lệ.
1.3. Tuần báo Nam Kỳ địa phận xuất hiện cùng thời với Nông Cổ Mín Đàm và
Lục Tỉnh Tân Văn nhưng lại khơng được giới nghiên cứu chú ý vì cho rằng đây là
một tờ báo Cơng giáo. Huỳnh Văn Tịng trong Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến
1945 nhận định NKĐP là “Tờ báo Thiên Chúa giáo của L.m. Mossard, số ra ngày 2611-1908 và số cuối ra ngày 15-2-1945, phổ biến giáo lý Thiên Chúa giáo tại Nam Kỳ,
tuần báo ra ngày thứ Năm.” (Huỳnh Văn Tòng, 2016, tr.132). Thực chất, nội dung
trên NKĐP vô cùng phong phú, từ chuyện chú giải Kinh Thánh, thông tin những
chuyện trong xứ đạo đến chuyện phong hóa, văn chương, nhàn đàm, thậm chí có cả
những bài viết về thuốc, về canh nông,… Đặc biệt, mảng tiểu thuyết trên NKĐP
chiếm một số lượng tương đối lớn so với tuổi đời của tuần báo, cách riêng là những
tiểu thuyết tôn giáo, tuy không phải là những tác phẩm có nhiều sự đổi mới mang tính
hiện đại nhưng lại có cơng thúc đẩy cho văn học giai đoạn ấy chuyển mình. Thế
nhưng những thiên kiến và ngộ nhận về đạo Công giáo khiến nhiều nhà nghiên cứu
ngập ngừng, e dè đồng thời cũng khiến những tác phẩm ấy dần dần trôi vào quên lãng
cùng thời gian. Đây là điều đáng tiếc đối với văn học nước nhà, cách riêng là đối với
văn học miền Nam.
Vì những lý do trên, cùng với tình yêu văn học và niềm tin tôn giáo cá nhân,
tôi quyết định thực hiện đề tài khóa luận nghiên cứu “Tiểu thuyết tơn giáo trên tuần
báo Nam Kỳ địa phận” để góp phần nhỏ lưu giữ và giới thiệu về tờ báo Công giáo



3

đầu tiên cũng như mảng văn học Công giáo giữa dòng chảy chung của nền văn học
dân tộc, đồng thời cố gắng tìm hiểu một vài đặc trưng về thể loại tiểu thuyết của dịng
văn học này thơng qua những tiểu thuyết tôn giáo trên tuần báo. Mặt khác, tôi cũng
mong những ý tưởng trong đề tài này khơi gợi được phần nào hứng thú nghiên cứu
văn học tôn giáo nói chung và văn học Cơng giáo nói riêng, đưa văn học và tôn giáo
đến gần nhau hơn dưới cái nhìn khoa học.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu văn học Công giáo tại Việt Nam cho đến nay nói chung vẫn là một
đề tài ít người nghiên cứu. Cách riêng là tờ báo NKĐP cùng những tiểu thuyết tôn
giáo trên báo này. Đa phần các tài liệu nghiên cứu đều rải rác, là những bài viết, nhận
định rời rạc hoặc mang tính khái qt chứ chưa có sự tổng hợp và hệ thống lại. Có
thể nêu ra một số tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài như:
2.1 Thanh Lãng trong cuốn Biểu nhất lãm văn học cận đại 1862-1945 (Tập I)
được NXB Tự Do xuất bản năm 1958 đã dành nguyên một chương đầu tiên để viết
về văn chương Ki-tô giáo. Trong phần này, tác giả cung cấp cho người đọc những
thông tin về chữ Quốc ngữ và nói về hai nhân vật có cơng lớn trong việc xây dựng
nền móng văn học mới là giáo sĩ Đắc Lộ và linh mục Philiphe Bỉnh. Sau khi nói về
những ảnh hưởng của Tây phương và chữ Quốc ngữ, Thanh Lãng trở lại với nội dung
văn chương Ki-tô giáo thế hệ 1862. Tác giả nhận định: “Đó là một nền văn chương
Thiên Chúa giáo. Không phải cái nước Pháp hiện đại hay cận đại đã ảnh hưởng đến
nó, mà là cái nước Pháp của thời Trung cổ, văn chương tơn giáo Việt Nam thời kỳ
này có thể chia làm ba loại: loại rút đề tài ở Cựu Ước, loại ở Tân Ước, loại ở đời các
vĩ nhân thế giới hay các vị anh hùng tôn giáo như các thánh Tử đạo.” (Thanh Lãng,
1958, tr.50). Tác giả trích dẫn một số tác phẩm, đa phần các tác phẩm thời này đều là
thơ, ca, vãn, tuồng. Kết thúc chương, tác giả đưa đến kết luận mà tôi cho là công tâm:
“Tuy những kỳ công kiệt tác của nền văn chương tơn giáo này khơng có, nhưng ta
phải nghĩ đến cái hậu quả tốt đẹp mà nền văn chương tôn giáo đó đã tung ra ngồi cái



4

đại xã hội Việt Nam: tơi muốn nói đến phong trào văn thơ Quốc ngữ.” (Thanh Lãng,
1958, tr.53).
2.2. Tiếp đến cuốn Lịch sử văn học Công giáo Việt Nam của Võ Long Tê, do
nhà xuất bản Tư Duy ấn hành năm 1965. Đây có thể coi là cuốn sách nghiên cứu về
văn học Cơng giáo có tính hệ thống nhất cho đến hiện tại. Vốn tác giả dự tính có ba
cuốn, nghiên cứu về ba thời kỳ của văn học Công giáo mà tác giả đã phân chia song
mới chỉ có cuốn I xuất bản. Trong cuốn I, tác giả nếu khái luận về văn học Công giáo
Việt Nam và nghiên cứu về thời kỳ thứ nhất: từ khởi thủy đến giữa thế kỷ XVII. Võ
Long Tê khẳng định ảnh hưởng của đạo Công giáo vào văn học, cho thấy có một
dịng văn học Cơng giáo vẫn ln song hành cùng với nền văn học dân tộc ngay từ
khi đạo này xuất hiện tại Việt Nam với hai bộ phận chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, đồng
thời đặt văn học Công giáo thời kỳ này trong sự tương quan với văn học Công giáo
Nhật Bản và Trung Quốc. Tác giả cho rằng: “Người ta thường giản lược hay đồng
hóa đạo Cơng giáo với văn hóa Tây phương nên nhiều khi có những nhận định sai
lầm về đạo Cơng giáo. Thật ra đối với nền văn hóa nào cũng vậy, đạo Công giáo là
chất men sinh động. Xuyên qua nền văn học Cơng giáo Việt Nam, chúng có thể có
một ý niệm về vai trị cải thiện văn hóa của đạo Công giáo.” (Võ Long Tê, 1965,
tr.53).
2.3. Đến năm 1967, Thanh Lãng cho xuất bản cuốn Bảng lược đồ văn học Việt
Nam (quyển hạ): Ba thế hệ của nền văn học mới (1862-1945) để làm tài liệu giáo
khoa cho sinh viên Dự bị Việt Đại cương (Đại học Văn khoa Sài Gịn, NK: 19661967). Trong chương “Đặc tính chung văn học thế hệ 1862”, phần “Những hiện tượng
vừa mới khai mạc”, tác giả nói đến sự xuất hiện của các đề tài mới là đề tài tôn giáo
kèm theo nhận định: “Khơng phải sang thế hệ 1862, mới có sách về tơn giáo nhưng
ở những thế kỷ trước, các sách đó có mục đích tơn giáo thuần túy. Cịn như sang đến
thế hệ mới này, một số sách đã lấy mục đích tơn giáo làm mục đích tùy, để lấy mục
đích văn chương làm chính. Nhiều nhân vật tơn giáo được đem viết thành truyện

trường thiên theo thể vè, hay được soạn thành tuồng thường cũng theo thể vè. Nhiều


5

quan niệm mới về cuộc đời, về ý nghĩa sự sống, về vũ trụ được đề cập và trình bày
trong loại sách này.” (Thanh Lãng, 1967, tr.14). Tác giả tiếp tục dành ngun chương
I để nói về văn chương tơn giáo. Kế thừa những nghiên cứu đã công bố trong Biểu
nhất lãm văn học cận đại 1862-1945, tác giả trình bày những đặc điểm chung của
văn chương tôn giáo thời kỳ này thông qua cách phân loại: văn chương thuần túy tôn
giáo, loại ca vè về luân lý, loại lịch sử, loại truyện ký hay hồi ký và nền văn tuồng
mới.
Qua nghiên cứu và nhận định của Thanh Lãng, có thể thấy văn chương tơn
giáo cũng có đời sống riêng, có sự phong phú nhất định, có sự vận động và phát triển
cùng với nền văn học dân tộc.
2.4. Bằng Giang (1992) trong cuốn Văn học Quốc ngữ Nam kỳ (1865 - 1930),
phần viết về “Ảnh hưởng đan xen của văn chương Thiên Chúa giáo” có nói đến các
cây bút thế hệ đầu trong q trình hiện đại hóa văn học như: Huỳnh Tịnh Của, Trương
Vĩnh Ký, Trần Trọng Quản,… và trích dẫn một số đoạn của tác giả Thanh Lãng về
văn học Công giáo thời kỳ đầu. Tác giả cũng có nhắc đến NKĐP cùng với các tờ báo
khác, tuy nhiên khơng nói nhiều đến nội dung hay tác phẩm trên tờ báo mà chỉ nhắc
đến tính đặc biệt khi mua tờ báo này. “Nam Kỳ địa phận là một tờ báo Công giáo.
Người muốn mua phải đem tiền đến gởi cha sở mua giùm. Khơng có trạm của bưu
điện nhận phát, cũng khơng có sạp báo bán lẻ.” Có thể thấy tình hình phổ biến báo
chí thời đó khơng q thuận lợi nhưng NKĐP vẫn có được số lượng độc giả khá cao,
phần nào thể hiện sự thành công của tờ báo.
2.5. Về sách báo của tác giả Công giáo (Thế kỷ XVII – XIX) do khoa Ngữ văn
trường Đại học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh xuất bản năm 1993 là tổng hợp những
bài viết của những nhà nghiên cứu tên tuổi lúc bấy giờ liên quan đến văn hóa - văn
học Cơng giáo tại Việt Nam. Trong đó có hai bài viết là “Tuần báo Nam Kỳ địa phận”

của Nguyễn Văn Trung và “Truyện Việt Nam viết theo Truyện Tàu” của Trần Thái
Đỉnh giới thiệu về NKĐP và tiểu thuyết Truyện Ơng Gioang Ngơ Kim Thạch của
Charles Ngọc Minh được đăng trên tuần báo.


6

Nhận xét về NKĐP, Nguyễn Văn Trung cho rằng đó là một tờ báo có nội dung
phong phú về nhiều mặt: “…tuy là tờ báo do giới Công giáo chủ trương nhưng chỉ có
1/3 nói về đạo, cịn lại nói về đời và không dành riêng cho người Công giáo, nhằm
phục vụ lợi ích chung. Nếu như các phần đời này chẳng có gì đặc sắc thì cũng khơng
cần nhắc đến làm gì, nhưng thực ra nó là một vốn tư liệu phong phú, đa dạng mà ngày
nay chúng ta có thể khai thác về nhiều mặt: kinh tế, thương mại, phong tục, sử ký, y
học dân tộc, văn học, ngơn ngữ…” (Nhiều tác giả, 1993, tr.77).
Cịn Trần Thái Đỉnh trong bài viết “Truyện Việt Nam viết theo truyện Tàu” đã
phân tích một số nét nổi bật về nghệ thuật, đặc biệt là sự giao thoa giữa lối viết truyện
Tàu, truyện Nơm bình dân Việt Nam với tinh thần Ki-tơ giáo trong tác phẩm Truyện
ông Gioang Ngô Kim Thạch của Charles Ngọc Minh đăng trên NKĐP năm 19161917.
2.6. Huỳnh Văn Tịng trong cuốn Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945
(NXB TP.HCM, năm 2000) trong phần “Những tờ báo khác xuất bản trong thời kỳ
1908 đến 1918” và “Những tờ báo Cơng giáo” đều có đề cập đến NKĐP. Tuy nhiên,
tác giả khơng đi sâu phân tích mà chỉ nêu ngắn gọn người lập ra tờ báo, thời gian tồn
tại của tờ báo và nhận định mục đích chính của tờ báo là “phổ biến giáo lý Thiên
Chúa giáo tại Nam Kỳ”. Đây là một điểm nhìn phiến diện về tờ báo nhưng đáng tiếc
điểm nhìn này lại rất phổ biến trong giới nghiên cứu.
2.7. Đỗ Quang Hưng trong bài viết “Báo chí tơn giáo ở Việt Nam trước 1945”
tham dự Hội thảo quốc tế lần thứ nhất đã nêu lên một số vấn đề liên quan đến báo chí
tơn giáo trong nước. Trong phần “Báo chí Cơng giáo” tác giả cho biết tính đến năm
1945, có khoảng 20 tờ báo loại này và NKĐP là “tờ báo đầu tiên cũng là quan trọng
nhất”. NKĐP được coi là “tờ báo Công giáo thành công nhất cả về mặt nội dung lẫn

hình thức khơng chỉ có giá trị về thơng tin, giáo dục Cơng giáo mà cịn có đóng góp
độc đáo về báo chí, về sự phát triển chữ Quốc ngữ.”
2.8. Nguyễn Văn Lục cũng có một bài nghiên cứu mang tên “Dòng văn học
mang dấu Chúa” đăng trên trang trong


7

phần “Chặng đường cầm bút 2003-2018” gồm ba phần: phần 49,50,51. Trong đó đáng
lưu ý có một số điểm như:
Trong phần 49, tác giả viết về những tác phẩm đầu tiên của “Dịng văn học
mang dấu Chúa” có giải thích và bình luận một số câu trong tác phẩm Sấm truyền ca
của Lữ Y Đoan. Qua việc phân tích sơ lược, tác giả cho thấy tinh thần Nho giáo, Đạo
giáo và Phật giáo trong việc lý giải thần học Ki-tô giáo. Việc dùng tam giáo đồng
nguyên để lý giải thần học Ki-tô giáo khiến tác giả không biết nên nhận định đó là
“một sáng tạo? Một táo bạo? Một lối diễn giải hịa hợp tơn giáo? Một cái nhìn viễn
kiến?”. Tuy nhiên, thơng qua đó chúng ta cũng biết rằng việc giao thoa, ảnh hưởng
giữa các tư tưởng, tôn giáo là một đặc trưng của văn học Công giáo ngay từ buổi sơ
khai. Đây là một gợi ý để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu các tác phẩm viết về đề tài
tôn giáo, cách riêng là tiểu thuyết tôn giáo trong sự giao thoa, ảnh hưởng giữa các tư
tưởng, tôn giáo khác nhau.
Bên cạnh đó, tác giả cũng có những nhận định riêng khi viết về văn học Cơng
giáo: “Dịng văn học mang dấu Chúa nói chung cịn q mùa, cục mịch lắm. Nó như
ở dạng thơ chưa được mài giũa, gọt đẽo. Nó chưa tới cái mức để có thể được gọi là
văn chương, thơ phú. Đã thế, các nhà nho, nhà yêu nước thường nghi ngờ đánh giá
thấp vai trị thơng tin và truyền thơng của nó. Có thể nói, trong cả hơn 200 năm, nó
vẫn chưa bước ra khỏi mái chng giáo đường. Đã thế nó lại ít được các vị lãnh đạo
Thiên Chúa giáo ở Việt Nam dịm ngó tới.” Cho thấy được thực trạng bị bỏ quên của
dòng văn học này.
Trong phần 51, tác giả dành phần lớn nội dung giới thiệu về tờ NKĐP, đồng

thời khẳng định những giá trị mà NKĐP mang lại về mặt thông tin, lịch sử, thương
mại, văn chương truyền khẩu và truyện giải buồn.
2.9. Hoàng Xuân Việt trong cuốn Tìm hiểu lịch sử chữ Quốc ngữ (2006, NXB
văn hóa Thông tin), “chương 4: Sự bùng nổ của chữ Quốc ngữ” cũng đề cao ảnh
hưởng của báo chí đối với sự phát triển của văn học. Tác giả liệt kê ra bảy tờ báo đầu
tiên có ảnh hưởng lớn đối với chữ Quốc ngữ và giới thiệu ba trong số bảy tờ báo đó


8

là Gia Định báo, NKĐP và Miscellaneés. Trong đó, tác giả cũng khá đề cao ảnh
hưởng và giá trị của tuần báo NKĐP: “Nội dung nặng về thông tin Công giáo, nhưng
từ năm 1900 cho đến 1944, ngoài phần loan tin đạo, NKĐP cũng loan tin đời trong
tuần và có nhiều loại văn như đoản thiên, tuồng kịch, thơ, chuyện cười có ý nghĩa dạy
đời, chuyện ngụ ngơn, chuyện về lịch sử Việt Nam, về Giáo sử,.v.v… Đặc biệt tờ báo
này là nguồn tài liệu rất phong phú để tìm hiểu về Sài Gịn, vì so trong tồn quốc thì
nó là một tạp chí sống lâu nhất.”. Tuy mốc thời gian từ năm 1900 đến 1944 có sự
nhầm lẫn vì mãi đến 1908 NKĐP mới chính thức ra đời nhưng vẫn có thể thấy những
nhận xét của Hồng Xn Việt về NKĐP là công tâm và đúng đắn.
2.10. Nguyễn Vy Khanh trong bài viết “Về một số báo chí Nam kỳ thời đầu
văn học chữ Quốc ngữ” được đăng lại trên trang cũng
nhắc đến NKĐP là “cơ quan phổ biến giáo lý và sinh hoạt cho người Công giáo” đồng
thời cũng công nhận tờ báo là “cơ quan văn hóa thơng tin và văn học đáng kể”. Tác
giả cũng giới thiệu một số tiểu thuyết trên NKĐP. Tuy nhiên đó chỉ là những thơng
tin mang tính giới thiệu. Bên cạnh đó, Nguyễn Vy Khanh cũng là tác giả của bài viết
“Đôi nét về văn học Công giáo Việt Nam” đăng trên báo Định Hướng, số 50, Mùa
Thu 2007 và được đăng lại trên cũng trên trang web Nam Kỳ lục tỉnh. Bài viết đề cập
đến những tác giả - tác phẩm tiêu biểu của văn học Công giáo từ thế kỷ XVII cho đến
những năm đầu thế kỷ XX cũng như nhắc lại những hiểu lầm về chữ Quốc ngữ và
đạo Công giáo trong quan niệm của nhiều người.

2.11. Luận văn thạc sĩ Tiểu thuyết trên báo Nam Kỳ địa phận của Huỳnh Thị
Thu Thúy bảo vệ năm 2006 cũng đã nghiên cứu về thể loại tiểu thuyết trên báo NKĐP.
Tác giả đã khảo sát và đi đến một số nhận định về thể loại này, cho thấy các tác phẩm
có sự ảnh hưởng tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc và tiểu thuyết hiện đại phương
Tây, và giới thiệu hai tác phẩm tiêu biểu trên NKĐP là Cha giết con của Phê-rô Nghĩa
và Thần công lý của Lưu Thanh. Tác giả luận văn cũng cơng nhận những đóng góp
của NKĐP về mặt văn học, cách riêng là tiểu thuyết và kết luận: “Tiểu thuyết của các
nhà văn Công giáo trên báo Nam Kỳ địa phận đã góp phần phản ánh, khám phá, nắm


9

bắt, tái tạo cuộc sống, tâm hồn, tình cảm của con người Nam Bộ trong suốt thế kỷ
qua.” Tuy nhiên, tác giả chỉ nhìn nhận tính tơn giáo về mặt nội dung mang nặng tính
đạo đức – giáo dục của các tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết nói chung chứ khơng
nhìn nhận các tiểu thuyết tơn giáo với sự vận động và các đặc trưng riêng.
2.12. Lê Đình Bảng trong Văn học Công giáo Việt Nam, những chặng đường
(2010) cũng đề cập đến lịch sử văn học Công giáo từ thể kỷ XVI cho đến thế kỷ XX
với các tác phẩm thuần túy tôn giáo cũng như không thuần tôn giáo, cùng những tác
giả Công giáo tiêu biểu. Chương 4: “Những chặng đường đơm hoa kết trái”, khi viết
về tình hình truyền giáo và văn học Cơng giáo Việt Nam tác giả cũng đề cập đến
NKĐP: “1908, Nam Kỳ địa phận, tờ báo Quốc ngữ Công giáo đầu tiên phát hành, mở
đường cho sinh hoạt báo chí Cơng giáo Việt Nam phát triển.” Cuốn sách này thiên về
sưu tầm và giới thiệu tư liệu chứ không nghiên cứu hay khái quát về những đặc điểm
của văn học Công giáo.
2.13. Trong cuốn Hồ sơ về Lục Châu học – Tìm hiểu con người ở vùng đất mới
của Nguyễn Văn Trung được NXB Trẻ tái bản lần thứ nhất năm 2015 đề cập đến đời
sống văn chương Nam bộ. Bài viết về NKĐP của ông và bài viết “Truyện Việt Nam
viết theo truyện Tàu” về tác phẩm Truyện ông Gioang Ngô Kim Thạch (Charles Ngọc
Minh) của Trần Thái Đỉnh cũng được in lại trong cuốn này song đặt trong hai phần

khác nhau. Bài viết về NKĐP được đặt chung trong phần “Báo chí văn xi và lý
luận”, bài viết về Truyện ông Gioang Ngô Kim Thạch được đặt trong phần “Diễn tiến
truyện văn xi Quốc ngữ”. Tuy khơng có những tìm tòi hay nhận định mới song
việc đặt hai bài viết này trong dòng chảy văn học miền Nam như một lời khẳng định
cho những đóng góp của văn học Cơng giáo Việt Nam trong tiến trình hiện đại hóa
văn học dân tộc.
2.14. Trong bài viết “Truyện và tiểu thuyết trên báo Nam Kỳ địa phận” được
in trong Văn chương phương Nam – Một vài bổ khuyết (NXB Tổng hợp TP.HCM,
2016) của tác giả Võ Văn Nhơn cũng đã ghi nhận lại một số điểm đáng chú ý của thể
loại truyện và tiểu thuyết trên NKĐP cũng như giới thiệu một số tác giả, tác phẩm


10

nổi bật. Tác giả cho rằng “Các tác phẩm này, bên cạnh những đặc điểm chung của
truyện và tiểu thuyết Nam bộ, đã có những nét đặc sắc riêng do được các nhà văn
Công giáo sáng tác.” (Võ Văn Nhơn & Nguyễn Thị Phương Thúy, 2016, tr.76). Trong
dung lượng một bài viết ngắn, tác giả không đi sâu để phân tích từng đặc điểm mà
chỉ giới thiệu mang tính gợi mở để những người nghiên cứu tiếp theo có cái nhìn khái
quát khi tìm hiểu về thể loại này trên NKĐP.
2.15. Gần đây nhất, trong bài nghiên cứu “Văn học Công giáo từ 1620 đến nay”
của Nguyễn Đức Thông, được in trong tài liệu hội thảo “Bốn trăm năm hình thành và
phát triển chữ Quốc ngữ trong lịch sử loan báo tin mừng tại Việt Nam” diễn ra ngày
25-26/10/2019 tại TP. HCM cũng tìm hiểu về cội nguồn, xác lập về khái niệm văn
học Công giáo bao gồm các đối tượng: thuần túy tôn giáo, những tác phẩm làm sáng
tỏ Lời Chúa, các tác phẩm sáng tác theo nguồn cảm hứng Công giáo, các tác phẩm
chủ trương minh giáo, thậm chí cả những nhà văn khơng phải người Cơng giáo nhưng
tác phẩm đề cập đến những vấn đề căn bản của Công giáo. Trong “Giai đoạn từ 19191975”, phần “Truyện, ca, vãn, thơ, tuồng, kịch” tác giả có đề cập đến tờ báo NKĐP
nhưng chỉ trong tương quan giới thiệu cầu nối đưa những tác phẩm cùng thể loại đến
với bạn đọc mà thôi.

Qua các nghiên cứu đi trước, chúng tơi có thể xác quyết ba vấn đề. Thứ nhất,
dịng văn học Cơng giáo có đời sống riêng nhưng khơng tách khỏi nền văn học dân
tộc, thậm chí có đóng góp quan trọng trong q trình hiện đại hóa văn học. Thứ hai,
NKĐP là tờ báo tôn giáo đầu tiên ở nước ta đồng thời cũng là tờ báo Công giáo thành
cơng nhất trong giai đoạn bấy giờ, có giá trị về nhiều mặt, trong đó có cả văn học.
Thứ ba, tuy rằng những tác phẩm văn học Công giáo không phải là những kiệt tác về
mặt văn chương nhưng vẫn có những giá trị nhất định khi đặt trong bối cảnh lịch sử
văn học.
Có thể thấy, những tài liệu về vấn đề văn học Công giáo cũng như NKĐP
không nhiều đồng thời cũng không được phổ biến rộng khiến những người muốn tiếp
cận vấn đề gặp nhiều khó khăn. Về tiểu thuyết tôn giáo và cách riêng là những tiểu


11

thuyết tôn giáo trên tuần báo NKĐP vẫn chưa được khai thác, tìm hiểu cặn kẽ. Trong
bối cảnh hiện đại khi quan điểm và tư tưởng đã có nhiều đổi mới, khai phóng thì việc
nghiên cứu đề tài “Tiểu thuyết tôn giáo trên tuần báo Nam Kỳ địa phận” là một việc
làm cần thiết, vừa mang tính giới thiệu, vừa đem lại một điểm nhìn mới cơng tâm hơn
về tiểu thuyết tôn giáo trên một tờ báo Công giáo trong đời sống văn xuôi của văn
học Nam Bộ lúc bấy giờ.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Khi thực hiện đề tài, chúng tơi hướng đến hai mục tiêu chính. Thứ nhất là tìm
hiểu những đóng góp của tuần báo NKĐP về mặt văn học mà cụ thể là tiểu thuyết.
Thứ hai là bước đầu tìm hiểu và khái quát một số đặc trưng của tiểu thuyết Công giáo
thông qua những tiểu thuyết tơn giáo trên NKĐP trên hai bình diện nội dung và nghệ
thuật.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là tiểu thuyết tôn giáo mà cụ thể là tiểu

thuyết Cơng giáo. Đó là những tiểu thuyết lấy đề tài tôn giáo làm chủ đạo, chịu ảnh
hưởng và đặt ra những vấn đề về tôn giáo trong tác phẩm. Tuy nhiên, do quan điểm
về thể loại giai đoạn này chưa thực sự rõ ràng nên chúng tôi sẽ dùng khái niệm tiểu
thuyết hiện đại với nghĩa rộng nhất và có sự uyển chuyển trong việc xác định đối
tượng.
Chúng tôi nghiên cứu những tiểu thuyết viết về đề tài tôn giáo được đăng trên
NKĐP, bao gồm cả những tiểu thuyết dịch/phóng tác, tiểu thuyết lấy bối cảnh nước
ngoài cũng như những tác phẩm lấy bối cảnh Việt Nam. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ tập
trung hơn vào những sáng tác của các tác giả trên NKĐP. Việc giới thiệu những tiểu
thuyết dịch hoặc phóng tác, những tiểu thuyết khơng lấy đề tài tôn giáo nhưng vẫn
chịu ảnh hưởng nhiều của Công giáo nhằm đem đến cho độc giả một cái nhìn khái
quát hơn về tiểu thuyết tôn giáo trên NKĐP cũng như tiện bề so sánh, đối chiếu với
các trước tác khác.


12

Bên cạnh đó, chúng tơi cũng khảo sát thêm một số bài viết liên quan đến quan
niệm về văn chương, tiểu thuyết và những bài phê bình tác phẩm cũng được đăng tải
trên báo NKĐP để hiểu hơn sự tiếp nhận tiểu thuyết thời kỳ này.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là những tiểu thuyết tôn giáo được đăng trên
tuần báo NKĐP từ năm 1908 – 1945 (trừ năm 1936 và 1944 do thiếu tài liệu). Các
tiểu thuyết có khi được đăng trên phần chính của tờ báo trong mục truyện giải buồn,
cũng có những tác phẩm được đăng trên phần phụ trương nhưng chúng tôi sẽ tập
trung vào những tác phẩm được đăng trong phần chính của tờ báo vì nó mang chức
năng giáo dục và truyền tải tôn giáo nhiều hơn. Những tác phẩm đăng trên phụ trương
tuy cũng có ảnh hưởng tơn giáo nhất định nhưng thiên về chức năng giải trí, không
tập trung vào vấn đề tôn giáo.
5. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài “Tiểu thuyết tôn giáo trên tuần báo Nam Kỳ địa phận” là một đề tài
nghiên cứu những tiểu thuyết viết về đề tài tôn giáo, hơn nữa lại được đăng trên một
tuần báo Công giáo vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX ở Nam kỳ nên
chúng tôi lựa chọn kết hợp một số phương pháp nghiên cứu khác nhau để có thể làm
rõ được vấn đề nghiên cứu.
Phương pháp tiếp cận đầu tiên chúng tôi sử dụng là phương pháp văn học sử.
Chúng tôi đặt những tác phẩm trong bối cảnh lịch xử - xã hội mà nó sinh ra để hiểu
được phần nào nội dung và tư tưởng mà tác giả muốn truyền tải. Bởi những tiểu thuyết
này đề cập đến vấn đề tơn giáo nên chúng tơi có xét thêm phần lịch sử truyền giáo tại
Việt Nam để lý giải nội dung tác phẩm, từ đó tìm ra những đặc trưng về nội dung
trong các tiểu thuyết tôn giáo trên tuần báo NKĐP.
Phương pháp thứ hai chúng tôi sử dụng là văn hóa học để lý giải những ảnh
hưởng về văn hóa vùng miền và tơn giáo khi đã qua “màng lọc” văn hóa và hịa vào
đời sống của người dân trong sáng tác của các tác giả Công giáo.


13

Phương pháp thứ ba chúng tơi sử dụng là tìm hiểu những nét đặc trưng nghệ
thuật dưới cái nhìn của lý thuyết tự sự học. Tuy nhiên, chúng tôi không đi sâu vào áp
dụng lý thuyết để phân tích từng tác phẩm mà dùng lý thuyết tự sự học một cách uyển
chuyển, phù hợp với các tác phẩm để nhận định và đánh giá về mặt nghệ thuật của
các tiểu thuyết tôn giáo đăng trên báo NKĐP.
Thứ tư, do các tác phẩm là tiểu thuyết tôn giáo nên chúng tôi sẽ vận dụng một
số tư tưởng tôn giáo trong việc phê bình, lý giải về nội dung, tư tưởng của tác phẩm
và cụ thể trong đề tài là đạo Công giáo. Đồng thời cũng có sự so sánh trong tương
quan với các tư tưởng, tôn giáo khác như Phật giáo, Nho giáo để làm rõ sự giao lưu,
ảnh hưởng.
Ngoài những phương pháp trên, do những tiểu thuyết này đến với cơng chúng
bằng phương tiện báo chí nên chúng tơi phải thực hiện những thao tác khác như sưu

tầm tư liệu, thống kê dữ liệu, phân tích, tổng hợp và so sánh để làm rõ vấn đề nghiên
cứu.
6. Những đóng góp của khóa luận
Trên cơ sở tiếp thu và kế thừa những nghiên cứu trước đây, chúng tôi thực
hiện đề tài nghiên cứu “Tiểu thuyết tôn giáo trên tuần báo Nam Kỳ địa phận” với mục
đích giới thiệu về mảng văn học tôn giáo trên một tờ báo Công giáo mà cho đến nay
vẫn chưa được nhiều người biết tới. Đặc biệt có sự khảo sát, thống kê các tiểu thuyết
tơn giáo trên NKĐP một cách cụ thể. Bên cạnh đó, đề tài cịn bước đầu tìm hiểu
những nét đặc trưng về tiểu thuyết tơn giáo trên tuần báo NKĐP có thể làm cơ sở
tham khảo đi sâu nghiên cứu mảng tiểu thuyết Cơng giáo ở Nam Kỳ. Qua đó, đề tài
này cũng góp phần thu hẹp phần nào đó khoảng cách giữa văn học Công giáo với văn
học dân tộc, làm đa dạng và phong phú hơn nền văn học dân tộc, lấp đi những khoảng
trắng về văn học Công giáo tại Việt Nam.
7. Cấu trúc đề tài
Khóa luận bao gồm 3 chương (khơng tính phần Dẫn nhập và Kết luận), nội
dung được chúng tôi triển khai như sau:


14

CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT TÔN GIÁO VÀ TUẦN BÁO NAM KỲ ĐỊA PHẬN
Trong chương 1 chúng tôi sẽ giới thiệu về tuần báo NKĐP, bên cạnh vấn đề
lịch sử và nội dung tờ báo, chúng tơi cịn bước đầu nghiên cứu giá trị văn học của
NKĐP. Ngoài ra, trong chương này chúng tôi cũng giới thuyết về khái niệm “tiểu
thuyết tôn giáo” trong đề tài, giới thiệu về văn học Công giáo tại Việt Nam và thống
kê những tiểu thuyết tơn giáo trên NKĐP.
CHƯƠNG 2: TIỂU THUYẾT CHỦ ĐỀ TƠN GIÁO TRÊN NAM KỲ ĐỊA PHẬN –
NHỮNG VẤN ĐỀ LỊCH SỬ VĂN HĨA
Chương 2, chúng tơi tìm hiểu giá trị về mặt nội dung, tư tưởng của tiểu thuyết
dựa trên góc nhìn lịch sử văn hóa, tìm ra ảnh hưởng của đạo Công giáo đối với mặt

tư tưởng và đời sống xã hội được phản ánh vào các tác phẩm văn học.
CHƯƠNG 3: TIỂU THUYẾT CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO TRÊN NAM KỲ ĐỊA PHẬN NHÌN TỪ TỰ SỰ HỌC
Chương 3, chúng tôi mượn những khái niệm, thuật ngữ của tự sự học để phân
tích những điểm nổi bật về nghệ thuật của những tiểu thuyết tơn giáo trên NKĐP, từ
đó tìm ra điểm chung, điểm riêng của tiểu thuyết tơn giáo với tiểu thuyết Nam Bộ
cũng như những đóng góp về mặt nghệ thuật của tiểu thuyết Công giáo trong giai
đoạn đầu hiện đại hóa văn học.


15

CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT TÔN GIÁO VÀ TUẦN BÁO
NAM KỲ ĐỊA PHẬN
Văn học trong giai đoạn giao thời cuối thể kỷ XIX đầu thế kỷ XX có mối liên
hệ mật thiết với báo chí. Báo chí khơng chỉ là “người đỡ đầu” mà nó cịn tạo ra một
mơi trường sinh hoạt văn học sôi động, thúc đẩy sự phát triển của văn học nói chung
và văn xi Quốc ngữ nói riêng. Báo chí tơn giáo tuy được sinh ra với mục đích tơn
giáo là chính nhưng cũng khơng nằm ngồi xu hướng đương thời. NKĐP – tờ báo tôn
giáo đầu tiên ở nước ta không chỉ là nơi cung cấp những tin tức trong giáo hội và các
họ đạo mà còn là nơi đưa rất nhiều tác phẩm văn học đến với công chúng. Tuy rằng
không phải tất cả các tác phẩm văn học trên NKĐP đều mang tính tơn giáo nhưng có
thể thấy, những tiểu thuyết tơn giáo vẫn chiếm một số lượng nhất định. Trước khi đi
vào những luận điểm chính của đề tài, chúng tơi sẽ giới thiệu về tuần báo NKĐP cũng
như những tiểu thuyết tôn giáo trên tờ báo để độc giả có một cái nhìn khái quát, làm
nền tảng cho những vấn đề chúng tôi triển khai trong các chương sau.
1.1. Giới thiệu tuần báo Nam Kỳ địa phận
1.1.1. Tình hình báo chí Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
Nửa sau thế kỷ XIX, cùng với sự thay đổi của bối cảnh lịch sử xã hội, báo chí
Việt Nam ra đời. Năm 1865 được coi là năm khai sinh ra báo chí Việt Nam với sự
xuất hiện của tờ báo Quốc ngữ đầu tiên: Gia Định báo. Theo Huỳnh Văn Tòng trong

cuốn Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945, ông chia báo chí Việt Nam ra thành
bốn giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên hay còn gọi là giai đoạn phôi thai bắt đầu từ năm
1865 đến những năm 1907-1908. Giai đoạn thứ hai là từ 1908-1918, báo chí chịu ảnh
hưởng mạnh mẽ từ phong trào Duy Tân và trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Giai đoạn
thứ ba kéo dài từ 1918 đến 1930 với sự ra đời của nhiều tờ báo dành riêng cho các
giới hoặc các ngành nghề; kỹ thuật và nghiệp vụ làm báo cũng đã được cải tiến. Giai
đoạn cuối được tính từ khi Đảng Cộng sản Đông Dương thành lập đến khi Thế chiến
thứ hai kết thúc. Tác giả cho rằng đây là giai đoạn trưởng thành của báo chí Việt Nam
với sự ra đời của đủ thể loại báo và phục vụ rộng rãi nhu cầu của bạn đọc.