ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
****

HOÀNG ANH THU QUỲNH

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ SÔNG CÔN MÙA LŨ CỦA
NHÀ VĂN NGUYỄN MỘNG GIÁC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH VĂN HỌC
Hệ đào tạo: Cử nhân tài năng
Khóa học: 2013 – 2017

TP. HỒ CHÍ MINH. 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
****

HOÀNG ANH THU QUỲNH

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ SÔNG CÔN MÙA LŨ CỦA
NHÀ VĂN NGUYỄN MỘNG GIÁC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH VĂN HỌC
Hệ đào tạo: Cử nhân tài năng
Khóa học: 2013 – 2017

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS. VÕ VĂN NHƠN

TP HỒ CHÍ MINH. 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tơi xin cam đoan đây là cơng trình nghiên cứu của riêng cá nhân tơi. Mọi
trích dẫn dẫn chứng, tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xuất xứ và có khả năng
đối chiếu kiểm tra khi cần thiết.


LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Chủ Nhiệm Khoa Văn học, trường
Đại học Khoa học xã hội và Nhân Văn Tp.HCM đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để
tơi có thể hồn thành khóa luận tốt nghiệp này.
Bên cạnh đó, tơi xin được gửi lời cảm ơn đến quý Thầy, Cô đã trực tiếp
giảng dạy, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho sinh viên lớp Cử Nhân Tài Năng K13
trong suốt thời gian qua.
Đặc biệt, tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến PGS.TS. Võ Văn
Nhơn là người Thầy đã trực tiếp định hướng, hướng dẫn và giúp đỡ tơi hồn thành
khóa luận.
Cuối cùng, tơi xin được cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn ủng hộ và động
viên, giúp đỡ tôi trong q trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp.
Tơi xin gửi lời tri ân đến tất cả mọi người!

Hoàng Anh Thu Quỳnh



MỤC LỤC

MỞ ĐẦU .....................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài, mục đích chọn đề tài ...........................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ................................................................................3
2.1. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước và sau giai đoạn đổi mới ......................3
2.2. Những ý kiến phê bình, bàn luận về tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam ............4
2.3. Những bài viết, phê bình và bàn luận về tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của
nhà văn Nguyễn Mộng Giác .................................................................................6
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.....................................................................9
4. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................10
5. Ý nghĩa đề tài ..................................................................................................10
6. Cấu trúc khóa luận ..........................................................................................11
Chương 1
THỂ TÀI TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TÁC PHẨM SÔNG CÔN MÙA LŨ CỦA
NGUYỄN MỘNG GIÁC ..........................................................................................12
1.1.

Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ sau

năm 1975 đến nay ..................................................................................................12
1.2.

Nguyễn Mộng Giác và tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ ......................18

1.2.1.

Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Mộng Giác ...............18


1.2.1.1.

Cuộc đời .........................................................................................18

1.2.1.2.

Sự nghiệp văn chương....................................................................21

1.2.2.

Giới thiệu khái qt về Sơng Cơn Mùa Lũ ...........................................23

1.2.2.1.

Hồn cảnh ra đời của tác phẩm ......................................................23


CHƯƠNG 2
GIÁ TRỊ NỘI DUNG CỦA TRƯỜNG THIÊN TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ SÔNG
CÔN MÙA LŨ ..........................................................................................................30
2.1.

Chất liệu và giá trị lịch sử trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ ...................30

2.2.

Giá trị văn học của tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ ........................................39
Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ qua hai tuyến:


2.2.1.

nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu ...................................................................39
Chất liệu và nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ............40
2.2.1.2.

Chất liệu và nhân vật tiểu thuyết trong tác phẩm Sơng Cơn mùa lũ..
........................................................................................................43

2.2.2.

Hình ảnh Nguyễn Huệ qua tiểu thuyết Sơng Cơn mùa lũ ....................56

2.2.2.1.

Hình ảnh của một con người giàu lịng trắc ẩn, thơng minh và đầy

tình nghĩa 57
2.2.2.2.

Hình tượng của vị anh hùng kiệt xuất, có ý thức chính trị và cảm

quan xã hội sâu sắc..........................................................................................62
2.2.2.3.

Nhà quân sự tài ba, một anh hùng dân tộc kiệt xuất mang tầm nhìn

chiến lược và cảm quan chính trị nhạy bén ....................................................63
2.3.


Hình ảnh Nguyễn Huệ và đề tài về anh em nhà Tây Sơn qua các tác phẩm

cùng thể loại ...........................................................................................................65
CHƯƠNG 3
GIÁ TRỊ NGHỆ THẬT TRONG TIỂU THUYẾT SÔNG CÔN MÙA LŨ ............70
3.1.

Kết cấu và thể loại tác phẩm........................................................................70

3.2.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật .....................................................................73

3.3.

Nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm ..........................................................80

3.3.1.

Điểm nhìn trần thuật .............................................................................80

3.3.2.

Giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật .......................................................83


3.4.

Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm ...................................91


3.4.1.

Không gian nghệ thuật ..........................................................................91

3.4.2.

Thời gian nghệ thuật .............................................................................93

KẾT LUẬN ...............................................................................................................96
TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................................98


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài, mục đích chọn đề tài
Từ sau năm 1986 đến nay, kể từ khi bắt đầu thực hiện đường lối đổi mới về
văn hóa văn nghệ được đề ra ở Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng
Cộng Sản Việt Nam, văn học Việt Nam đã có nhiều bước chuyển sâu sắc, đạt nhiều
thành tựu về nhiều thể loại, trở thành một trong những viên gạch vững chắc trong
việc xây dựng nền tảng văn hóa, tinh thần của con người và xã hội. Các tác phẩm
văn học trong giai đoạn này bên cạnh việc tìm kiếm những làn gió mới và những tư
tưởng mới, còn trở thành những cuốn “nhật ký” ghi chép và phản ảnh, nhắc nhớ về
một lịch sử dân tộc anh hùng. Chúng tôi đang muốn nhắc tới một thể tài mang đến
một trong những đóng góp khởi sắc cho đời sống văn học Việt Nam: tiểu thuyết lịch
sử. Thậm chí có một số tác phẩm dài hơn, công phu hơn đã đạt đến độ trường thiên
tiểu thuyết lịch sử.
Tuy không phải là thể tài mới, nhưng ở giai đoạn văn học mới này, tiểu
thuyết lịch sử mới đánh dấu những sự chuyển mình rõ rệt. Một điều thực tế cho
thấy, chúng ta đã chịu nhiều ảnh hưởng, tác động mạnh mẽ của văn hóa Trung Quốc

từ Thủy Hử, đến Tam Quốc Chí, cả giới thượng lưu và giới bình dân hầu như đều
quen thuộc với các tác phẩm văn học sử Trung Quốc nhiều hơn là văn học sử thuần
Việt, chính vì vậy một u cầu thời đại được đặt ra cho việc giáo dục là định hình
và khái quát kiến thức lịch sử dân tộc cho các thế hệ, nhằm củng cố và khẳng định
văn hóa dân tộc, lịch sử dân tộc trước những luồng tư tưởng văn hóa Trung Hoa.
Muốn thốt Trung, trước hết chúng ta phải thốt từ văn hóa. Chính vì thế tiểu thuyết
lịch sử đang nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà văn cũng như bạn đọc
quan tâm đến nền văn học và sự phát triển văn hóa dân tộc. Chúng ta có thể nhận
thấy trong giai đoạn này, các tiểu thuyết lịch sử có giá trị lần lượt ra đời và nhận
được rất nhiều giải thưởng cao quý, mang lại nhiều tiếng vang như : Hồ Quý Ly của
Nguyễn Xuân Khánh đã được nhận ba giải (Giải thưởng tại cuộc thi tiểu thuyết lần
thứ nhất 1998-2000 của Hội nhà văn Việt Nam,Giải thưởng của Hội nhà văn Hà
Nội năm 2001, Giải thưởng Thăng Long của UBND thành phố Hà Nội năm 2002);


2

Mẫu thượng ngàn cũng của Nguyễn Xuân Khánh đã nhận giải thưởng của Hội nhà
văn Hà Nội năm 2006; tác phẩm Hội Thề của Nguyễn Quang Thân (trao giải năm
2010) được trao giải thưởng hạng A cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba 2006-2009 của
Hội nhà văn Việt Nam, tác phẩm Gió lửa của Nam Dao, Nam Quốc Sơn Hà của
Trần Đại Sĩ,…và rất nhiều những tác phẩm tiêu biểu khác trong đó có những tác
phẩm đã đạt đến độ trường thiên viết bằng thể tài tiểu thuyết lịch sử. Và trong đó
phải nói đến Sơng Cơn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác - một trong những
trường thiên tiểu thuyết làm nên nhiều dấu ấn thể loại và một góc nhìn lịch sử đa
chiều đầy mới mẻ về người anh hùng Nguyễn Huệ triều đại Tây Sơn. Tác phẩm đã
được xuất bản lần 1 vào năm 1991 tại Califonia (Mỹ), lần 2 năm 1998 tại Việt Nam
do nhà xuất bản Văn học ấn hành, tái bản trong nước vào năm 2001 (4 tập), năm
2003 (2 tập), năm 2016 (3 tập).
Chúng tơi nhận thấy việc tìm hiểu lịch sử trong giai đoạn đất nước hội nhập

đổi mới là hoàn tồn cần thiết để củng cố lịng tự tơn dân tộc và giữ gìn lịch sử nước
nhà. Hơn hết, một thực tế cho thấy việc tiếp cận lịch sử với giới trẻ hiện nay ngày
càng trở nên khô khan và sáo rỗng, khiến cho việc học sử và hiểu sử trở nên khó
khăn và cứng nhắc. Chính vì vậy, khi được khoa Văn học chấp nhận việc thực hiện
khóa luận tốt nghiệp dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Võ Văn Nhơn và nhờ sự gợi ý
của Thầy về tác phẩm Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tơi đã
đồng ý vì trước hết đây là một tác phẩm viết về lịch sử Tây Sơn- Bình Định, một
giai đoạn hào hùng của dân tộc. Bản thân tôi cũng là một người con sinh ra và lớn
lên tại Bình Định, nên tơi xem đây chính là một cơ dun may mắn để được tiếp
xúc và tìm hiểu tác phẩm này, tìm hiểu văn học - lịch sử trong thời kỳ hiện đại dưới
góc nhìn của một người trẻ.
Với đề tài trên, mục đích của khóa luận tốt nghiệp này khơng bàn đến những
khía cạnh nghiên cứu q lớn và chuyên sâu mà chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu,
khái quát tìm hiểu tổng quan tác phẩm trong phạm vi của khóa luận:
-

Giới thuyết về thể tài tiểu thuyết lịch sử

-

Xác định những nét đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử


3

-

Những điều cơ bản giống và khác nhau của tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử,
lịch sử và tiểu thuyết lịch sử.


-

Tìm hiểu tác phẩm Sơng Cơn mùa lũ dưới góc nhìn và phân tích về thể loại,
nội dung và nghệ thuật một cách khái quát nhất.

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước và sau giai đoạn đổi mới
Tiểu thuyết lịch sử không phải là một thể tài mới, nó đã ra đời và đánh dấu
sự có mặt trên văn đàn Việt Nam từ những năm cuối thế kỷ XVIII đầu XIX tiêu
biểu như tiểu thuyết chương hồi Hồng Lê nhất thống chí , một tác phẩm văn xuôi
viết bằng chữ Hán, nằm trong bộ Ngô văn gia phái. Đến những năm đầu thế kỷ XX
- 1930, lần lượt các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử có giá trị khác cũng xuất hiện và
phát triển rất thịnh hành ở giai đoạn này nhưng nội dung chủ yếu chỉ xoay quanh
việc phản ánh các sự kiện, nhân vật lịch sử như: Nguyễn Tử Siêu đã có Tiếng sấm
đêm đơng (1928), Đinh Tiên Hồng (1929), Vua Bố Cái (1929); Tân Dân Tử có
Giọt máu chung tình (1926), Gia Long tẩu quốc (1930), Gia Long phục quốc
(1930)… Cho đến giai đoạn 1930-1945, có lẽ đây là thời kỳ tiểu thuyết lịch sử Việt
Nam phát triển mạnh mẽ hơn trước đó và mang nhiều thành tựu, thu hút được đông
đảo nhà văn hơn. Tuy nhiên do sự phát triển thể loại và tư tưởng các nhà văn không
đồng nhất nên mỗi nhà văn đi theo một lối thể hiện và lựa chọn chủ đề phản ánh
khác nhau về giai đoạn và nhân vật lịch sử theo cảm quan chính trị cá nhân. Thời kỳ
này phải nhắc đến các tác phẩm như: Đinh Gia Thuyết viết Ngọn cờ vàng (1934);
Chu Thiên viết Lê Thái Tổ (1941); Ngô Tất Tố viết Vua Hàm Nghi với việc kinh
thành thất thủ (1935), Vua Tây chúa Nguyễn (1937)…
Bước vào giai đoạn từ sau năm 1975 như đã nêu trên, với tính chất của công
cuộc đổi mới đất nước thời kỳ xây dựng và phát triển, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn
này cũng đánh dấu một bước phát triển rõ rệt với sự chuyển mình cả về nội dung lẫn
hình thức nghệ thuật, mang lại sự đóng góp to lớn cho thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt
Nam như: Giàn Thiêu của Võ Thị Hảo (2004); Hội thề của Nguyễn Quang Thân
(2010), Gió lửa của Nam Dao (1999), Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác

(1991)…Các tác phẩm ở giai đoạn này có xu hướng bắt đầu chuyển từ hướng sử thi


4

sang hướng thế sự, đời thường, không chỉ viết về các nhân vật, sự kiện lịch sử thông
thường mà xây dựng đời sống nhân vật đầy đủ và gần gũi hơn, yếu tố nội tâm nhân
vật được khai thác rõ nét, tuy giá trị sự thật lịch sử vẫn được tơn trọng, giữ gìn
nhưng phần tiểu thuyết được các nhà văn phát triển chủ đạo hơn với những góc nhìn
mới mẻ về lịch sử cùng những yếu tố hư cấu tưởng tượng.
2.2. Những ý kiến phê bình, bàn luận về tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam
Thể tài tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam từ sau năm 1975 nhận được nhiều sự
quan tâm của các nhà văn, nhà phê bình nghiên cứu, đã có rất nhiều các bài nghiên
cứu, báo cáo, luận văn đưa ra để bàn luận, đề cập đến. Nhìn chung, các nhà nghiên
cứu đã có những khái quát về thể tài cũng như những đặc trưng cơ bản, những dị
biệt và tương đồng của tiểu thuyết lịch sử với các thể tài khác. Ở đây, chúng tôi xin
phép được nhắc đến một số ý kiến của những nhà văn, nhà phê bình trong các báo
cáo, luận văn, luận án và các bài báo được đăng trên một số tạp chí lớn :
Luận án tiến sĩ với đề tài Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ những năm đầu thế
kỷ XX đến 1945 của tác giả Bùi Văn Lợi đã có những khái quát, đánh giá về thành
tựu của thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945. Tác
giả cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của tiểu
thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật.
Ở đây, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu, tưởng tượng thêm để
tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc. Tiểu thuyết tuy mượn dề tài và
lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh, xa rời với nhiệm vụ thực tại, thời
thế hiện tại” [6, tr.23]. Bên cạnh đó, luận án cịn bàn về sự khác biệt của tiểu thuyết
lịch sử với khoa học lịch sử, tiểu thuyết lịch sử với một số chủng loại khác tiểu
thuyết.
Dẫn theo bài viết của Trần Đình Sử với tựa đề Về tiểu thuyết lịch sử được in

trong Kỷ yếu hội thảo khoa học Những vấn đề văn học và ngôn ngữ Nam Bộ đã bàn
luận một cách sâu sắc về thể tài tiểu thuyết lịch sử và sự lý giải, phân tích về thể tài
tiểu thuyết lịch sử trong những viễn cảnh khác nhau như: giữa tiểu thuyết lịch sử và
tiểu thuyết, giữa tiểu thuyết lịch sử và lịch sử, chủ nghĩa tân lịch sử và quan niệm
mới về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử. Tác giả cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là một


5

loại của tiểu thuyết, chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử,
do đó mà có tên gọi “lịch sử”. Đồng thời đó là tiểu thuyết, chứ không phải là truyện
sử hay ký sự lịch sử, bởi nó khơng chỉ kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn tái hiện
cuộc sống con người với cả khơng khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tính,
trang phục,…Tiểu thuyết cũng cung cấp một bức tranh có tính bách khoa về thời đại
mà nhân vật lịch sử của mình sống” [7, tr.21]. Một bài viết khác của Trần Đình Sử
được đăng tải trên diễn đàn cá nhân với tựa đề Suy nghĩ về lịch sử và tiểu thuyết lịch
sử cũng đã nêu ra quan điểm về lịch sử và bản chất của tiểu thuyết tiểu thuyết. Ông
cho rằng điểm đáng chú ý nhất của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời kỳ đổi mới là
“nó đã vượt qua mơ hình cũ và tạo ra nhiều hướng phát triển có hứa hẹn” [15]
Tác giả Hồi Nam cũng đưa ra một vấn đề bàn luận về thể tài tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam trên trang vinabook.com với tựa đề: “Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam:
truyện kể hay tiểu thuyết?”. Bài viết đã đưa ra những ý kiến, quan điểm cá nhân về
lịch sử và việc vận dụng, xây dựng sự kiện, nhân vật lịch sử trong các tác phẩm tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam và những điều mà các nhà văn đã bỏ quên khi xây dựng tác
phẩm của mình.
Trên báo Văn nghệ qn đội có bài viết cũng bàn luận về một số đặc điểm của
thể tài này với tựa đề: Tiểu thuyết lịch sử: viết một mét thì nhà văn phải sở hữu kiến
thức lịch sử 1 kilomet của tác giả Thanh Bình. Bài viết này thể hiện một số quan
điểm, góc nhìn của một số nhà văn nước ngoài viết về tiểu thuyết lịch sử trong buổi
trò chuyện với các nhà văn Châu Âu (trong khuôn khổ những ngày văn học châu Âu

lần thứ 6 tại Việt Nam).
Tác giả Hải Thanh có bài viết với tựa đề Bàn về tiểu thuyết lịch sử cũng đã góp
phần làm sáng tỏ hơn về quan điểm thế nào là một tiểu thuyết lịch sử. Ông đã điểm
lại một số tác phẩm văn học lịch sử ở Trung Quốc và Việt Nam để làm rõ giá trị của
lịch sử khi được chắp cánh trên nền văn học viết. Ông bàn đến khái niệm kép của
tiểu thuyết lịch sử và cho rằng: “Nhà tiểu thuyết lịch sử như người đi trên dây thăng
bằng, nghiêng về sử thì khơ khan, nghiêng về văn thì dễ làm sai lệch sự kiện, hiểu
sai về nhân vật lịch sử…Tiểu thuyết lịch sử là sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn
định của sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử. Nhà tiểu thuyết lịch sử có thể tha hồ
bay lượn trong không gian tưởng tượng sáng tạo nhưng phải nhằm mục đích làm


6

sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến nhưng cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm mỹ mới cho
bạn đọc về lịch sử” [18].
Nhà văn Nguyễn Mộng Giác và nhà văn Nam Dao đã có cuộc đối thoại Thảo
luận về tiểu thuyết lịch sử để bàn về vấn đề này. Qua cuộc đối thoại đã nêu lên
những quan niệm riêng của hai nhà văn về lịch sử và tiểu thuyết trong việc xây
dựng tác phẩm và gợi mở hướng tiếp cận, nghiên cứu, thảo luận về hai tác phẩm
tiểu thuyết lịch sử Sơng Cơn mùa lũ và Gió Lửa dưới góc nhìn thể loại tiểu thuyết
và sự phát triển nội dung tác phẩm. Nhà văn Nguyễn Mộng Giác cho rằng: “Tiểu
thuyết, nói cho cùng (trừ những thí nghiệm khai phá muốn làm khác đi mà thất bại
nhiều hơn thành công) là một thể loại văn chương nhằm thỏa mãn nhu cầu muốn
ngóng chuyện thiên hạ của người đời. Người viết tiểu thuyết là người kể. Người đọc
tiểu thuyết là người muốn nghe kể.” [11]. Cuộc đối thoại này nêu lên những quan
điểm khác nhau của hai nhà văn về tiểu thuyết và lịch sử, từ đó làm rõ tư tưởng phát
triển của nhà văn xây dựng nên những tiểu thuyết lịch sử mang dấu ấn quan niệm cá
nhân về thể loại.
Bài viết Tiểu thuyết lịch sử trung hoa và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ở đầu thế

kỷ XX” của tác giả Phan Mạnh Hùng được đăng tải trên chuyên mục nghiên cứu của
Khoa văn học, trường ĐH KHXH và NV Tp.HCM cũng khái quát quan niệm về
tiểu thuyết lịch sử và sự phát triển của thể tài qua các giai đoạn và đặc biệt với mục
đích của tác giả là “tìm hiểu cơ chế chuyển đổi, giao lưu và tương tác, sự ảnh hưởng
của hoạt động phiên dịch tiểu thuyết lịch sử Trung Hoa và sáng tác tiểu thuyết lịch
sử Việt Nam trong đời sống văn hóa lịch sử Nam Kỳ đầu thế kỷ XX” [6].
2.3. Những bài viết, phê bình và bàn luận về tiểu thuyết Sơng Cơn mùa lũ của
nhà văn Nguyễn Mộng Giác
Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về tác phẩm, chúng tơi tìm thấy một số
các cơng trình nghiên cứu, luận văn, tạp chí, điểm sách viết về Sông Côn mùa lũ.
Hầu hết các công trình đều xoay quanh hướng phát triển tác phẩm dưới góc nhìn thể
loại, xây dựng hình tượng nhân vật. Qua thống kê tư liệu tham khảo, chúng tôi ghi
nhận những đề tài luận văn đề cập đến tác phẩm và những bài viết giới thiệu tác
phẩm dưới hình thức điểm sách, tin mới, tin nhanh:


7

Luận văn thạc sĩ văn học Việt Nam của Nguyễn Danh Phú với đề tài Tiểu thuyết
lịch sử Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác (từ góc độ thể loại), bảo vệ năm
2005. Đây là một trong những công trình nghiên cứu chi tiết và cụ thể về tác phẩm,
đặc biệt là sự phát triển của thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt Nam và lấy đó như một
sự quy chiếu soi rõ các phương diện khác của tác phẩm như: những cảm hứng nghệ
thuật của Nguyễn Mộng Giác khi xây dựng tác phẩm, cảm hứng và sợi dây liên hệ
của lịch sử và tiểu thuyết trong tác phẩm.
Đỗ Minh Tuấn có bài viết Sơng Cơn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác: Sự khám
phá nhân cách văn hóa Việt đăng trên chun mục Góc nhìn văn hóa của tạp chí
Văn hóa Nghệ An. Tác giả bài viết đã rất đề cao hình ảnh Vua Quang Trung:
“Thành cơng lớn của Nguyễn Mộng Giác là đã trình bày thuyết phục và nhuần
nhuyễn sức hấp dẫn văn hóa của người anh hùng nông dân Nguyễn Huệ, thách thức

những định kiến lịch sử. Đó là một góc nhìn mới mẻ và táo bạo của nhà văn với
nhân vật lịch sử độc đáo, phức tạp này” [16]. Và cũng từ góc phân tích cái nhìn
nhân vật, Đỗ Minh Tuấn đã cho rằng văn hóa chính là sự lý giải độc đáo cho tư
tưởng tác phẩm, là cơ sở xây dựng những nhân cách Việt Nam tiêu biểu qua một số
nhân vật trong tiểu thuyết, văn hóa là “sự khám phá, lý giải kết nối chuỗi nhân cách
văn hóa từ thường nhân đến vĩ nhân làm một dịng chảy văn hóa tâm linh nhất qn
qua từng trang sách. Dịng chảy văn hóa đó là sự hòa quyện của logic lịch sử, logic
đời sống và logic nghệ thuật trong dung mơi văn hóa Việt Nam đầy tính nhân bản,
lưỡng hợp hỗn dung. Đó chính là mã số của sức mạnh Việt Nam, bản lĩnh Việt
Nam.” [16]. Ơng đã phân tích những góc nhìn mới mẻ và độc đáo từ việc khái quát,
tìm hiểu nghệ thuật xây dựng, khắc họa nhân vật lịch sử Quang Trung Nguyễn Huệ
của nhà văn Nguyễn Mộng Giác, từ đó chỉ ra những giá trị văn hóa, lịch sử mà tác
phẩm đã mang lại trong việc xây dựng hình tượng nhân vật người anh hùng áo vải
từ cái nhìn mới mẻ, táo bạo của nhà văn.
Cũng vào năm 2012, trên tạp chí Văn hóa Nghệ An, Nguyễn Vy Khanh có bài
viết với tựa đề Về tiểu-thuyết lịch-sử nhân đọc Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng
Giác). Nguyễn Vy Khanh bàn về tác phẩm dưới góc nhìn thể loại, bàn luận về mối
liên hệ giữa văn chương và lịch sử. Ơng cho rằng: “Sơng Cơn mùa lũ là cái nhìn
tổng hợp của Nguyễn Mộng Giác về con người lịch sử Nguyễn Huệ. Bộ truyện gây


8

suy nghĩ về vai trò người dân thường đối với lãnh tụ anh hùng, và sự “tạm bợ” của
những “anh hùng trong trời đất” trong cuộc sống cũng như trong lịch sử. Tác giả
dùng tiểu thuyết để vẽ lại lịch sử một thời, ở một nơi, rồi ra đến cả một nước…” [8].
Tác giả Mai Quốc Liên có bài viết Sơng Cơn mùa lũ- người đẹp khó gặp lần nữa đã
trình bày những quan niệm cá nhân về tiểu thuyết lịch sử, những phản ánh chân
thực lịch sử cùng những hư cấu nghệ thuật đặc sắc qua hình tượng nhân vật Nguyễn
Huệ và An. Ơng nhận định: “Tơi nghĩ nó là một “người đẹp” khó gặp lần thứ hai

(“giai nhân nan tái đắc”) trong đời một người viết như anh Nguyễn Mộng Giác. Tơi
mong nó sẽ được dựng thành phim” [10]. Trong lời giới thiệu về bộ tiểu thuyết
Sông Côn mùa lũ (3 tập) được xuất bản năm 2016, Huỳnh Như Phương đã nhận
định: “Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác là bộ tiểu thuyết trường thiên về
một giai đoạn lịch sử tao loạn đầy bi tráng của nước ta vào nửa cuối thế kỷ 18…”.
Cùng với những lời giới thiệu khái quát nội dung bộ tiểu thuyết, ông đã nhận định:
“Bộ tiểu thuyết hoành tráng này chắc chắn có một vị trí xứng đáng trong lịch sử văn
học dân tộc và sẽ còn tiếp tục chinh phục những thế hệ độc giả nước ta trong tương
lai” [1-2-3]. Trần Hữu Thục với bài viết Nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn
mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác viết vào tháng 4, năm 2004, bên cạnh việc phân
tích, bàn luận về giá trị hình ảnh nhân vật Quang Trung Nguyễn Huệ trên bình diện
so sánh nhân vật lịch sử và nhân vật trong tác phẩm và với các tuyến nhân vật hư
cấu, đã đưa ra hàng loạt ý kiến, dẫn chứng để trả lời cho việc tìm hiểu ý đồ của tác
giả khi xây dựng nhân vật Nguyễn Huệ từ nhân vật lịch sử đi đến nhân vật trong
văn học. Bài viết này đã trích dẫn một nhận định của Phan Cự Đệ: “Thơng điệp của
SCML là lịng xót thương trước thân phận thất thế, lỗi thời của những người trí thức
nho học trong thời loạn (ông giáo Hiến), trước cảnh ngộ bất hạnh của người đàn bà
trong chiến tranh trong thời ký tranh chấp giữa các thế lực phong kiến, người ta coi
phụ nữ như một món hàng để đổi chác, mua bán về chính trị” [19].
Bên cạnh đó có một số bài báo cáo khoa học, luận văn, luận án đi vào nghiên
cứu về tiểu thuyết lịch sử nói chung và có khảo sát nhắc đến Sơng Cơn mùa lũ như:


9

-

Bùi Văn Lợi (1998), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ
XX đến 1945 (diện mạo và đặc điểm), Luận án Tiến sĩ, trường ĐH Sư phạm
Hà Nội.


-

Ngô Thị Tuyết Nhung (2011), Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh,
Luận văn Thạc sĩ, trường ĐH Sư phạm TP.HCM

-

Đoàn Thị Huệ (2012), Đặc trưng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại
(giai đoạn 1986-2010), Luận án tiến sĩ, trường ĐH Khoa học xã hội và
Nhân văn TP.HCM.

-

Nguyễn Văn Sang (2013), Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết
lịch sử hiện đại Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học xã
hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội.
Nhìn chung, tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng

Giác đã và đang nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình
văn học ở quy mơ ngày càng mở rộng, toàn diện và đầy đủ hơn, mới mẻ hơn cả về
hình thức lẫn nội dung.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Để thực hiện khóa luận này, chúng tôi đi vào nghiên cứu bộ trường thiên tiểu
thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác (3 tập), NXB Hội
Nhà văn, được tái bản năm 2016.
Ngồi ra trong q trình nghiên cứu, để thực hiện đề tài một cách sâu sắc, hoàn
chỉnh nhất, chúng tơi sẽ có sự mở động tham khảo các tài liệu, sử kiện liên quan đến
nội dung cũng như thể loại tác phẩm. Bên cạnh đó, các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử
cùng đề tài của một số nhà văn khác cũng sẽ được đưa vào khảo sát so sánh nhằm

khái quát giá trị đặc trưng của Sông Côn mùa lũ như Gió Lửa (Nam Dao), Tây Sơn
Tam Kiệt (Vũ Thanh), Mùa mưa gai sắc (Trần Vũ).
Bên cạnh đó, để làm rõ cho giá trị lịch sử trong tiểu thuyết cũng như tăng độ
tin cậy, xác thực cho nội dung tác phẩm, chúng tơi sẽ tìm hiểu và nghiên cứu các tài
liệu lịch sử có liên quan đến phong trào Tây Sơn, các nhân vật lịch sử như Nguyễn


10

Nhạc, Nguyễn Lữ… trong đó đặc biệt là người anh hùng áo vải Quang Trung Nguyễn Huệ:
-

Nhà Tây Sơn (Quách Tấn, Qch Giao)

-

Một vương triều đi qua…và những gì cịn ở lại… (Trần Nghĩa)

-

Nguyễn Huệ, Nguyễn Ánh và vua Càn Long (Nguyễn Duy Chính)
Tiểu thuyết Sơng Cơn mùa lũ là một tác phẩm có giá trị của văn học sử Việt

Nam. Sẽ có rất nhiều hướng nghiên cứu và nhiều góc nhìn về tác phẩm này, tuy
nhiên ở khóa luận này, chúng tôi sẽ tập trung về giá trị văn học và giá trị lịch sử
của bộ tiểu thuyết 2000 trang này.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để khóa luận đạt hiệu quả với sự lập luận mang tính logic chặt chẽ, đầy đủ
và sâu sắc, trong qua trình thực hiện khóa luận, chúng tôi kết hợp vận dụng các
phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp nghiên cứu và tổng hợp: Tổng hợp, khái quát sự hình thành và
phát triển của đề tài và thể tài tiểu thuyết lịch sử.
Phương pháp so sánh: Sử dụng để chỉ rõ những giá trị văn học của tác phẩm,
góc nhìn mới mẻ và ngịi bút sáng tạo của nhà văn
Phương pháp phân tích: Chúng tơi sử dụng chủ yếu phương pháp này để biểu
hiện rõ sự thành cơng của tác phẩm về mặt hình thức và nội dung, đặc biệt là ở hình
ảnh nhân vật Quang Trung Nguyễn Huệ.
5. Ý nghĩa đề tài
Chúng tôi thực hiện khóa luận này với mong muốn có thể tổng hợp và giới
thuyết về thể tài tiểu thuyết lịch sử, quá trinh phát triển thể loại sau những năm 1975
Chúng tôi cũng tập trung phân tích nội dung tác phẩm Sơng Côn mùa lũ để
làm sáng tỏ những chân thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật của tác phẩm từ đó khẳng
định giá trị văn học mà tác phẩm mang lại.
Trình bày những quan niệm cá nhân về giá trị lịch sử để một lần nữa khơi
dậy tinh thần văn-học-sử, góp phần làm phong phú tư liệu văn học viết về quê


11

hương Bình Định. Nêu lên sự cần thiết trong việc tìm hiểu cội nguồn lịch sử và các
tác phẩm văn học viết về lịch sử dân tộc.
6. Cấu trúc khóa luận
-

Chương 1: Thể tài tiểu thuyết lịch sử và tác phẩm Sông Côn mùa lũ
của Nguyễn Mộng Giác
Giới thuyết và tổng hợp một số khái niệm và nhận định phổ quát về thể tài

tiểu thuyết lịch sử. Những đặc trưng cơ bản giống và khác nhau giữa tiểu thuyết lịch
sử với sử học, tài liệu khoa học lịch sử khác, cũng như vị trí của thể tài này trên văn

đàn Việt Nam trong giai đoạn văn học mới. Tìm hiểu về nhà văn Nguyễn Mộng
Giác cùng với diện mạo, quá trình sáng tác diện mạo của tác phẩm tác phẩm Sông
Côn mùa lũ.
-

Chương 2: Giá trị nội dung của Sông Cơn mùa lũ
Là q trình phân tích, đi sâu vào khai thác những giá trị lịch sử và giá trị

tiểu thuyết mà tác phẩm đạt được. Dựa trên sự khai thác tư liệu lịch sử và một số
cơng trình khoa học khác, khẳng định những đóng góp về mặt nội dung mà Sông
Côn mùa lũ mang lại cho văn học sử Việt Nam.
-

Chương 3: Giá trị nghệ thuật của Sông Cơn mùa lũ
Nghiên cứu, phân tích, dẫn chứng những giá trị nghệ thuật của tác phẩm về

các phương diện: kết cấu thể loại, xây dựng hệ thống nhân vật, ngôn ngữ trần thuật
và nghệ thuật khắc họa thời gian, không gian trong tác phẩm.


12

Chương 1
THỂ TÀI TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TÁC PHẨM SƠNG CƠN MÙA
LŨ CỦA NGUYỄN MỘNG GIÁC
Do khn khổ của khóa luận, trong phạm vi của chương này, chúng tơi chưa
thể trình bày một cách đầy đủ về thể tài tiểu thuyết lịch sử mà chỉ dừng lại ở mức độ
giới thiệu đặc trưng thể tài, sự phát triển của thể tài (từ sau năm 1975) để từ đó làm
hệ quy chiếu cho việc phân tích, bàn luận về tác phẩm.
1.1.


Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ sau
năm 1975 đến nay
Tiểu thuyết lịch sử ở nước ta xuất hiện khá sớm và có lẽ cho đến nay, chúng

ta chưa có một khái niệm nhất quán nào về thể tài này. Có rất nhiều nhà văn đã chắp
bút sáng tác về thể tài tiểu thuyết lịch sử nhưng mỗi nhà văn, mỗi nhà nghiên cứu sẽ
viết theo một ý kiến, tư tưởng và quan niệm khác nhau, thậm chí gây ra rất nhiều
tranh cãi xoay quanh vấn đề này. Tuy nhiên, chúng ta có thể căn cứ theo sự phát
triển của chiều dài lịch sử và văn học dân tộc kết hợp với việc tìm hiểu một số tác
phẩm để có thể thấy rằng, tiểu thuyết lịch sử có sự bắt nguồn từ thể loại truyền
thuyết, sử thi, truyện ngắn lấy chất liệu lịch sử từ các văn bản ghi chép sử liệu thời
xa xưa và căn cứ vào những dữ liệu, sử kiện khoa học đó làm sơ sở, nguồn cảm
hứng cho các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử.
Như vậy, cũng giống như chính tên gọi của nó, tiểu thuyết lịch sử là một loại
hình văn học có sự kết hợp nhuần nhuyễn của cả hai thể loại tiểu thuyết và lịch sử,
nhưng chính xác hơn đây chính là thể loại tiểu thuyết viết từ lịch sử, lấy sự thật lịch
sử làm giá trị chân thật. Yếu tố lịch sử là “xương sườn” chính yếu để chắp “đơi
cánh” nghệ thuật hư cấu viết nên tiểu thuyết, vừa có giá trị văn học, vừa có giá trị
tiểu thuyết. Mỗi giai đoạn, các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử sẽ có một đặc trưng cơ
bản phù hợp với nhu cầu xã hội và con người, nên hầu như các tác phẩm đều chứa
đựng một thơng điệp tư tưởng mang giá trị văn hóa – xã hội. Chúng ta có thể tiếp
cận khái niệm về thể tài tiểu thuyết lịch sử dưới nhiều góc nhìn và sự tương quan
của nhiều mối quan hệ giữa các thể loại, tuy nhiên nếu tổng quan các ý kiến và nhận


13

định về khái niệm này chúng ta có thể chia thành hai nhóm theo hai giai đoạn sáng
tác khi tìm hiểu về thể tài tiểu thuyết lịch sử:

Nhóm đầu tiên thuộc giai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XX đến trước 1975,
ở giai đoạn này các tiểu thuyết lịch sử mang đậm tính sử thi, được sáng tác chủ yếu
theo quan niệm lấy lịch sử làm đề tài khai thác và thể hiện tư tưởng chủ đạo của
toàn tác phẩm. Tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn ấy thường phản ánh các cuộc đấu
tranh xâm lược, sự đàn áp của chế độ phong kiến, trình bày và diễn giải lại các cuộc
đấu tranh dân tộc và xây dựng các nhân vật anh hùng lịch sử, các nhà văn chủ yếu
mang tư duy chính trị. Chính vì vậy mà các tác phẩm giai đoạn này vẫn chưa thật sự
thoát khỏi sự khơ khan, lý thuyết vốn có của lịch sử, gần như chỉ là một sự phản ánh
lịch sử bằng văn học viết để kể lại lịch sử một cách mượt mà và sinh động hơn so
với sách sử, chưa có được dấu ấn cá nhân của nhà văn trong thể loại tiểu thuyết.
Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam dần đi vào một lối mòn nguyên
tắc, tẻ nhạt, khô khan và không khác mấy so với sử thi, truyện ngắn. Trần Đình Sử
đã nói về điều này: “Trước đây chúng ta cũng có viết tiểu thuyết lịch sử, nhưng đó
là tiểu thuyết lịch sử cách mạng, viết về các tấm gương tranh đấu của lãnh tụ cách
mạng thời trẻ, các chiến dịch, các cuộc khởi nghĩa,…, trong đó các sự kiện lịch sử
diễn ra theo đối lập nhị nguyên, quy luật đấu tranh giai cấp, địch ta, tiến bộ, phản
động, nông dân với địa chủ, vô sản với tư sản, người yêu nước, kẻ bán nước, ngoại
xâm, trong đó thường là ta tốt địch xấu…tạo thành một loại tiểu thuyết lịch sử chính
trị theo quan điểm chính đảng.” [14].
Nhóm thứ hai thuộc giai đoạn từ sau những năm 1975, đặc biệt là từ năm
1986. Khi bước vào công cuộc đổi mới, xã hội ngày càng phát triển thì lịch sử của
một dân tộc, một đất nước ngày càng được chú ý, quan tâm như một chuẩn mực văn
hóa của dân tộc. Giai đoạn này được xem là một cột mốc đánh dấu cho sự chuyển
mình mang diện mạo mới của thể tài tiểu thuyết lịch sử nói riêng, tiểu thuyết nói
chung. Các nhà văn bắt đầu lấy lịch sử làm chất liệu, làm phương tiện, cảm hứng
sáng tác. Họ quan niệm rằng đã là tiểu thuyết thì phải có yếu tố hư cấu, lãng mạn
theo đúng bản chất đặc trưng của tiểu thuyết, nhưng cần đảm bảo độ chính xác của
sự thật lịch sử. Từ những sự kiện, nhân vật lịch sử có thật, nhà văn sẽ đóng vai trị



14

như một nhà du hành để viết nên một cuộc hành trình đối thoại từ hiện tại - quá khứ,
mang những cái nhìn đầy sáng tạo, mới mẻ về các vấn đề lịch sử, đề tài phong phú
hơn, gần gũi hơn với đời sống sinh hoạt con người. Tiêu biểu cho tư tưởng này là
các nhà văn như: Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Huy Tưởng,
Nguyễn Mộng Giác, Vũ Thanh… Và từng ngày, những tư tưởng nghệ thuật của thể
tài tiểu thuyết lịch sử càng được đổi mới và mang đậm giá trị văn học so với giai
đoạn và quan niệm trước đó, chính điều này đã làm cho tiểu thuyết lịch sử trở nên
mềm mại hơn, gần gũi hơn và dễ dàng đến với người đọc, song hành với xã hội hiện
đại.
Tiểu thuyết lịch sử là một cuốn sử được ghi chép từ những dữ liệu có thật và
được sáng tạo, hư cấu từ sự tưởng tượng của nhà văn để tăng tính hấp dẫn và sức
sống của nó. Tiểu thuyết lịch sử chỉ là một phần thuộc thể loại tiểu thuyết, muốn
viết thành công một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thì nhà văn bắt buộc phải đồng thời
là nhà sử học, có kiến thức lịch sử vững vàng, hiểu biết sâu rộng về những tư tưởng,
lịch sử văn hóa dân tộc. Bản lĩnh của nhà văn là ở khả năng sáng tạo nhưng vẫn giữ
được giá trị lịch sử. Nói như một nhà văn nước ngồi viết về tiểu thuyết lịch sử
trong buổi trò chuyện với các nhà văn Châu Âu cho biết, đối với nhà văn viết tiểu
thuyết lịch sử thì điều quan trọng cần lưu ý rằng: “nếu viết một mét thì nhà văn phải
sở hữu kiến thức lịch sử một kilomet” [10]. Từ đó có thể thấy rằng kiến thức lịch sử
vững vàng là một yếu tố quan trọng bắt buộc của đội ngũ sáng tác tiểu thuyết lịch
sử, nhưng không thể thiếu phát huy tính sáng tạo ở các chi tiết, nhân vật hư cấu của
tiểu thuyết, cả hai phải cân xứng trên trục đối nhau một cách hài họa, chặt chẽ. Tiểu
thuyết lịch sử là sự kết nối bạn đọc (hiện tại) và lịch sử (quá khứ). Nó sẽ bổ sung
những góc nhìn mới mẻ, đa diện hơn về lịch sử bằng cách lật lại các sự kiện, vấn đề
thuộc về chiều dài quá khứ, lịch sử dân tộc, xen vào đó những ý kiến khách quan
của góc nhìn ở hiện tại, từ đó khơi dậy tinh thần văn học sử, gợi ra những góc khuất
cịn chìm trong lớp bụi thời gian và sự ghi chép nằm ở mức độ tương đối. Nhà văn
viết tiểu thuyết lịch sử là một người thư ký trung thành nhưng độc lập của thời đại

mới, mang tư duy mới làm cho lịch sử sinh động hơn, hấp dẫn hơn. Có lúc, tiểu


15

thuyết lịch sử là một giả thuyết về một khoảng tối của lịch sử đã qua và nhà văn cần
là một cầu nối để trình bày, phân tích những bí ẩn mang tính thời đại.
Bàn về vấn đề đặc trưng thể loại của tiểu thuyết lịch sử, Trần Đình Sử trong
bài viết Về tiểu thuyết lịch sử đăng trên Kỷ yếu hội thảo khoa học Những vấn đề văn
học và ngôn ngữ Nam Bộ cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là một loại của tiểu thuyết,
chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử, do đó mà có tên gọi:
“lịch sử”. Đồng thời đó là tiểu thuyết, chứ không phải là truyện sử hay ký sự lịch
sử, bởi nó khơng chỉ kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn tái hiện lại cuộc sống con
người với cả khơng khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tính, trang phục, nhà
ở…, và đặc biệt nó miêu tả đời sống cụ thể sinh động của nhân vật lịch sử, một trải
nghiệm ủa một con người có tính cách, cá tính…” và theo ơng, “sự kiện lịch sử chỉ
có giá trị đánh dấu chứ khơng phải là nội dung chủ yếu của tiểu thuyết” [7, tr.21].
Cũng trong bài viết Lịch sử và tiểu thuyết lịch sử, tác giả Trần Đình Sử đã nhận
định thêm: “Sức hấp dẫn của tiểu thuyết lịch sử là cách diễn giải mới đối với lịch
sử. Đó là ưu thế của tiểu thuyết lịch sử đối với lịch sử.” [14]. Bài viết này của tác
giả cũng đã trích dẫn quan điểm của nhà mác xít Hunggari G.Lukacs trong cơng
trình Tiểu thuyết lịch sử (1937): “Tiểu thuyết lịch sử không chỉ phải đảm bảo được
“khơng khí lịch sử trong việc miêu tả hoàn cảnh”, mà quan trọng hơn là “miêu tả
trung thực bằng nghệ thuật một thời kỳ lịch sử cụ thể” [14].
Những quan niệm trên cho thấy tiểu thuyết lịch sử là một sự cân đối giữa yếu
tố sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật của tiểu thuyết. Tiểu thuyết lịch sử sẽ có giá
trị lịch sử đáng tin cậy khi đảm bảo được cơ sở niềm tin về nhân vật và sự kiện
trong quá khứ, nhưng sẽ chỉ đạt đến giá trị nghệ thuật văn học khi nhà văn thể hiện
được tố chất sáng tạo và góc nhìn mới mẻ qua ngịi bút hư cấu của mình.
Tác giả Phan Mạnh Hùng đã đưa ra vấn đề phiên dịch quốc ngữ kiến tạo nên

những thay đổi trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam mà đặc biệt là tác
động, ảnh hưởng của tiểu thuyết truyền thống Trung Hoa đến với việc sáng tác tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam vào khoảng đầu thế kỷ XX ở Nam Kỳ “Trước khi có các
bản dịch chữ quốc ngữ la tinh, các nhà văn Việt Nam đã tiếp thu tiểu thuyết lịch sử
Trung Hoa để viết các tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí và Nam triều cơng nghiệp


16

diễn chí. Đầu thế kỷ XX, phong trào phiên dịch tiểu thuyết lịch sử Trung Hoa diễn
ra rầm rộ và có ảnh hưởng đến sáng tác” [6]. Bài viết này đã phần nào lý giải rõ
ràng về quá trình du nhập và những ảnh hưởng sâu sắc từ tiểu thuyết Trung Quốc
đối với tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, rõ nhất là ở kiểu kết cấu chương hồi của tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam trong những giai đoạn đầu. Đến giai đoạn sau này, vẫn có
những nhà văn viết theo kết cấu tương tự nhưng khơng cịn theo từng “hồi”, từng
lớp mà chỉ có phân chia theo “chương”. Lối tự sự của các nhà văn cũng khơng cịn
theo phong cách mở đầu chương và kết chương theo kiểu “hồi sau sẽ rõ”. Chính
những minh chứng và sự lý giải trong bài nghiên cứu này đã phần nào cho thấy sự
ảnh hưởng rõ rệt từ tiểu thuyết Trung Quốc đến tiểu thuyết Việt Nam, vậy nên
muốn có một tiểu thuyết lịch sử hồn tồn Việt Nam thì các nhà văn phải độc lập cả
về tư liệu lịch sử và cấu trúc thể loại.
Hai nhà văn Nguyễn Xuân Hưng và Văn Chinh trong cuộc nói chuyện tại
diễn đàn Văn hóa nghệ thuật được phát trên VOV2 (10/5/2012) về tiểu thuyết lịch
sử cũng đã bộc lộ rất nhiều quan điểm về vấn đề sáng tác và phẩm chất nhà văn khi
viết thể loại này. Nói về sức hấp dẫn, mới mẻ của tiểu thuyết lịch sử, nhà văn Văn
Chinh cho rằng: “Yếu tố mới mẻ gây hấp dẫn chính là việc viết tiểu thuyết lịch sử
bằng sự am hiểu lịch sử như đời sống hôm nay, tạo được không gian, môi trường
sống cho những nhân vật”. Còn nhà văn Nguyễn Xuân Hưng cho rằng: “Phẩm chất
cần nhất đối với người viết tiểu thuyết lịch sử là 2 yếu tố: phẩm chất nhà văn và sự
am hiểu lịch sử. Đồng thời ở việc am hiểu lịch sử cần có những linh cảm cá nhân và

sự rung động của một nhà văn. Nếu chỉ riêng sự am hiểu thì nhà văn chỉ giống như
một nhà nghiên cứu lịch sử, nên cần phải có sự say mê đặc biệt đối với lịch sử, văn
hóa dân tộc.”
Nguyễn Mộng Giác cũng trình bày ý kiến của mình về tiểu thuyết lịch sử khi
trả lời phỏng vấn Mai Quốc Liên: “Tôi nghĩ, một cuốn tiểu thuyết đúng nghĩa luôn
luôn phải là một cuốn tiểu thuyết thế sự. Bản chất của tiểu thuyết là thế sự. Tiểu
thuyết lịch sử mà thiếu thế sự thì hoặc là một thứ sử thi giả dùng làm tài liệu tuyên
truyền hoặc chỉ là một ái mớ tài liệu vô giá trị. Một cuốn tiểu thuyết lịch sử chỉ
minh họa lịch sử, từ đầu chí cuối chỉ toàn các vua quan đi ra vào vào âm mưu hãm


17

hại nhau, tranh giành quyền lực còn đời sống người dân thế nào, biến cố lịch sử đó
ảnh hưởng đến người dân đen ra sao tác giả không quan tâm; tơi cho cuốn sách đó
khơng phải là tiểu thuyết theo đúng nghĩa. Thế sự là da thịt của tiểu thuyết lịch sử
cũng như lịch sử là xương cốt của tiểu thuyết lịch sử” [3, tr.607]. Quan điểm của
nhà văn chính là tư tưởng cá nhân của ông khi viết Sông Côn mùa lũ, đây là một
định hướng tham khảo để chúng ta đi vào nghiên cứu tác phẩm.
Trải qua từng giai đoạn, tiểu thuyết lịch sử ngày càng nhận được sự quan tâm
của các nhà văn và các thế hệ bạn đọc. Những năm gần đây thể tài này đã liên tiếp
khẳng định vị trí trên văn đàn Việt Nam với hàng loạt sự ra đời của các tác phẩm
được trao giải thưởng lớn ở các cuộc thi như Mẫu thượng ngàn và Hồ Quý Ly của
nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, Gió lửa của Nam Dao, Sơng Cơn mùa lũ của Nguyễn
Mộng Giác và hiện nay là một bộ trường thiên tiểu thuyết Tây Sơn Tam Kiệt của Vũ
Thanh đang được hoàn thành. Việc tổ chức hàng loạt các cuộc thi sáng tác tiểu
thuyết trong giai đoạn đổi mới này cũng khẳng định sức ảnh hưởng của thể loại: lần
1 từ năm 1998-2000, lần 2 từ năm 2002-2004, lần 3 từ năm 2006-2009, lần 4 từ
năm 2011-2015. Việc xuất hiện một đội ngũ sáng tác tiểu thuyết với các tác phẩm
gây nên nhiều tiếng vang như Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Xuân Khánh, Văn

Chinh, Nguyễn Xuân Hưng,…cho thấy sức ảnh hưởng của thể tài tiểu thuyết lịch sử
trên văn đàn Việt Nam và sức sống của nó trên dịng chảy văn học hôm nay.
Qua một số tư liệu cùng những quan điểm cá nhân, chúng tôi cho rằng tiểu
thuyết lịch sử là một “gương mặt” sáng của văn học Việt Nam, đóng vai trị quan
trọng cho việc giữ gìn và duy trì sức sống lịch sử, văn hóa dân tộc. Trong giai đoạn
văn học mới, tiểu thuyết lịch sử ngày càng được viết một cách đời thường hơn, gần
gũi hơn. Các nhà văn bước vào giai đoạn này đứng trước một cơ hội được phát huy
tính sáng tạo và những quan điểm sáng tác nghệ thuật của mình cho những đứa con
tinh thần, từ “cái đinh” của lịch sử có thể khốc lên đó nhiều chiếc áo với kiểu dáng,
mẫu mã đa dạng phù hợp với tính cách và quan điểm mỗi nhà văn. Nhưng đó cũng
chính là một thách thức khi chúng ta có xu hướng tìm về những giá trị lịch sử thuộc
về quá khứ, người viết đứng trước rất nhiều nguồn tư liệu, những câu chuyện được
lưu truyền thuộc về những điều đã qua, đã mất đi mà không phải cái nào cũng khả


18

tín. Nhà văn cần đủ bản lĩnh và sự hiểu biết để nắm rõ và khai thác vấn đề trong tác
phẩm của mình. Sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử Sơng Cơn mùa lũ chính là một sự
góp phần minh chứng cho sức sống của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam và giá trị chân
thực của lịch sử trong tiểu thuyết, đã một lần nữa nhắc nhớ bạn đọc về quá khứ oai
hùng của người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ cùng những thành công trong bút
pháp hư cấu nghệ thuật đã khẳng định giá trị văn học cho tác phẩm trong lòng độc
giả.
1.2.

Nguyễn Mộng Giác và tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ

1.2.1. Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Mộng Giác
Mỗi tiểu thuyết lịch sử là một sự trăn trở của tác giả về một thời đại, một dân

tộc với chiều dài lịch sử đầy biến cố. Ở đó, là một góc nhìn đa diện đầy mới mẻ và
kín đáo, khéo léo để đặt ra những giả định về mọi góc khuất lịch sử. Chính vì là tiểu
thuyết, nên tác giả có quyền được “khai sinh” tác phẩm với những hư cấu nghệ
thuật từ sự thật lịch sử và không thể tránh khỏi sự tác động từ những biến cố và
thăng trầm của cuộc đời khiến họ tạo nên những dấu ấn cá nhân trong suy nghĩ của
mình trên từng trang sách. Vậy nên, khi chúng tôi thực hiện những bước đầu nghiên
cứu về tiểu thuyết lịch sử Sơng Cơn mùa lũ thì việc tìm hiểu về cuộc đời và sự
nghiệp văn chương của nhà văn Nguyễn Mộng Giác là hoàn toàn cần thiết. Chúng
ta sẽ tìm hiểu về nhà văn qua những tài liệu nghiên cứu, tham khảo từ một số bài
viết về Nguyễn Mộng Giác.
1.2.1.1.

Cuộc đời
Nguyễn Mộng Giác sinh ngày 4 tháng 1 năm 1940 tại thơn Xn Hịa, xã

Bình Phú, quận Bình Khê (nay là huyện Tây Sơn), tỉnh Bình Định. Nhà văn từng
lấy bút hiệu là Nguyễn Ngân Sơn.
Từ thời kháng chiến chống Pháp năm 1946-1954, ông học tiểu học và trung
học tại vùng căn cứ kháng chiến. Đến sau năm 1954, ông học tại trường Cường Để
(Quy Nhơn), rồi đến trường Võ Tánh (Nha Trang), tiếp tục học năm chót của bậc
trung học tại Chu Văn An (Sài Gịn). Nguyễn Mộng Giác là một người cực kỳ hiếu
học và học rất giỏi, trong luận văn: Vấn đề chân thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật