ϋψιλον / οιολία
Τίτλος πρωτοτύπου: La societe bureaucratique, 2
Copyright: U.G.E. - 10/18, 1974
Copyright γιά τήν έλληνική γλώσσα: ϋψιλον/6ι6λία, 1985
Μετάφραση: Γιωργος Παπακυριάκης
Φωτοστοιχειοθεσία: Φωτόγραμμα ΕΠΕ
Α' εκδοση: Άμφορέας, 1979
Β' εκδοση: ϋψιλον/Όι6λία, Μάρτιος 1985
Κεντρική διάθεση:
Σολωμοϋ 16, 'Αθήνα 106 83, Τηλ. 3638257
Pήnted ίη Athens, Greece
ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
~
.
/
η γραφειοκρατικη
κοινωνία,
2
Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑΣ'
6' έκδοση
ϋψιλον / οιολία
'Αθήνα, 1985
ϋψιλον / οιολία
Τίτλος πρωτοτύπου: La societe bureaucratique, 2
Copyright: U.G.E. - 10/18, 1974
Copyright γιά τήν έλληνική γλώσσα: ϋψιλον/6ι6λία, 1985
Μετάφραση: Γιωργος Παπακυριάκης
Φωτοστοιχειοθεσία: Φωτόγραμμα ΕΠΕ
Α' εκδοση: Άμφορέας, 1979
Β' εκδοση: ϋψιλον/Όι6λία, Μάρτιος 1985

Κεντρική διάθεση:
Σολωμοϋ 16, 'Αθήνα 106 83, Τηλ. 3638257
Pήnted ίη Athens, Greece
ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
~
.
/
η γραφειοκρατικη
κοινωνία,
2
Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑΣ'
6' έκδοση
ϋψιλον / οιολία
'Αθήνα, 1985
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Συζήτηση γιά τίς Παραγωγικές σχέσεις στή Ρωσία 9
Ή
γιουγκοσλα6ική :γραφειοκρατία 19
'Επίλογος στή ΓιοιιΥκοσλάοικη γραφειοκρατία
Ή
γραφειοκρατία μετά τό θάνατο τοϋ Στάλιν
104
105
Ό
Χρουσταώφ κι ή αποσύνθεση τής γραφειοκρατική ς ίδεο-
λογίας 125
'Ένα κόμμα παλιών γραφειοκρατών
Αυλαία στή μεταφυσική των δικών
139
141

Ή
οϋγγρικη επανάσταση: ερωτήματα στούς άγωνιστέ; τοϋ
ΚΚΓ
153
Ή
προλεταριακή επανάσταση ενάντια στή γραφειοκρατία 175
Ό
πολωνικός δρόμος τής γραφειοκρατικοποίησης
221
Γιά τόν έκφυλισμό τής ρώσικης έπανάσταση; 243
'Αντιλήψεις καί πρόγραμμα τής δμάδας Σοσιαλισμός
fί
Βαρ-
σαρότητα 257
Ή
σεξουαλική αγωγή στήν ΕΣΣΔ ΊΖ7
Γενικό σχέδιο τής εκδοσης
Ι. Η ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
1. Οί παραγωγικές σχέσεις στή Ρωσία
2.
Ή
επανάσταση κατά τής γραφειοκρατίας
3.
Ή
Ρωσία μετά τήν εκοιομηχάνιση
ΙΙ. Η Δ ΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤ ΑΛΙΣΜΟΥ
ΠΙ
ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
1.
Ό

ίμπεριαλισμός καί
δ
πόλεμος
2. Τό επαναστατικό κίνημα στό σύγχρονό καπιταλισμό
ιν.
ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ
γ.
Η ΠΕΙΡΑ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑ ΤΟΣ
1. Πώς
ν'
άγωνιστοϋμε (Βέργος, 1978)
2. Προλεταριάτο καί όργάνωση
(Άμφορέας, 1978)
γι.
Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
.1:
ΠΡΟΛΟΙΌΣ
Οί αναφορές στόν τόμο Ι, 1 τής παρούσας εκδοσης άφορούν τήν
Γραφειοκρατική Κοινωνία,
1 :
Οί παραγωγικές σχέσεις στή Ρωσία.
Ευχαριστώ τούς Georges Ουροηι, Alain Girard καί CΙaude Lefort
πού δέχτηκαν τήν αναπαραγωγή τών κειμένων πού
είχαμε γράψει
σέ συνεργασία.
Γιά δρισμένα κείμενα πού άναφέοονται συχνά, οί παραπομπές
γίνονται ώς έξής:
ΣΠΔ
=
COI1l"el1INlliol1 de.\' !οπe,\' pl'OdIKli\'l',\'

=
Συγκέντρωση
τών παραγωγικών δυνάμεων (άδημοσίευτο, Μάρτης
1948·
Τομ.
Ι,
1, σελ. 107-119).
ΦΠΣ
=
PllenoInel1%Rie (Ie /(/ (·oII.H·ien(·e pl'O/ellll'ieIIIIe
=
Φαι~
ναμεναλαγία τής πραλεταριακής συνείδησης (άδημασίευτο, Μάρτης
1948· Τομ. Ι,
1,
σελ. 121-135).
ΣΒ
=
Sol'ίa/i.\'Ine 011 ΒΙΙΙ'hΙΙΙ'ίe
=
Σοσιαλισμός
η
Βαρ6αρότητα (S.
ου
Β.,
τείίχας
1,
Μάρτης
1949·
Ταμ. Ι,

1,
σελ. 145-190).
ΠΣΡ
=
Le.~ /'(/ρροι·I.\' (Ie Pl'OdIlC'liol1
('ΙΙ
RII,Hie
=
Οί παραγωγικές
σχέσειςστή Ρωσία
(S.
ου Β., τεύχος
2,
Μάης
1949·
Ταμ.
Ι, Ι,
σελ.
211-292).
Γενικό σχέδιο τής εκδοσης
Ι. Η ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
1. Οί παραγωγικές σχέσεις στή Ρωσία
2.
Ή
επανάσταση κατά τής γραφειοκρατίας
3.
Ή
Ρωσία μετά τήν εκοιομηχάνιση
ΙΙ. Η Δ ΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤ ΑΛΙΣΜΟΥ
ΠΙ

ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
1.
Ό
ίμπεριαλισμός καί
δ
πόλεμος
2. Τό επαναστατικό κίνημα στό σύγχρονό καπιταλισμό
ιν.
ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ
γ.
Η ΠΕΙΡΑ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑ ΤΟΣ
1. Πώς
ν'
άγωνιστοϋμε (Βέργος, 1978)
2. Προλεταριάτο καί όργάνωση
(Άμφορέας, 1978)
γι.
Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
.1:
ΠΡΟΛΟΙΌΣ
Οί αναφορές στόν τόμο Ι, 1 τής παρούσας εκδοσης άφορούν τήν
Γραφειοκρατική Κοινωνία,
1 :
Οί παραγωγικές σχέσεις στή Ρωσία.
Ευχαριστώ τούς Georges Ουροηι, Alain Girard καί CΙaude Lefort
πού δέχτηκαν τήν αναπαραγωγή τών κειμένων πού
είχαμε γράψει
σέ συνεργασία.
Γιά δρισμένα κείμενα πού άναφέοονται συχνά, οί παραπομπές
γίνονται ώς έξής:

ΣΠΔ
=
COI1l"el1INlliol1 de.\' !οπe,\' pl'OdIKli\'l',\'
=
Συγκέντρωση
τών παραγωγικών δυνάμεων (άδημοσίευτο, Μάρτης
1948·
Τομ.
Ι,
1, σελ. 107-119).
ΦΠΣ
=
PllenoInel1%Rie (Ie /(/ (·oII.H·ien(·e pl'O/ellll'ieIIIIe
=
Φαι~
ναμεναλαγία τής πραλεταριακής συνείδησης (άδημασίευτο, Μάρτης
1948· Τομ. Ι,
1,
σελ. 121-135).
ΣΒ
=
Sol'ίa/i.\'Ine 011 ΒΙΙΙ'hΙΙΙ'ίe
=
Σοσιαλισμός
η
Βαρ6αρότητα (S.
ου
Β.,
τείίχας
1,

Μάρτης
1949·
Ταμ. Ι,
1,
σελ. 145-190).
ΠΣΡ
=
Le.~ /'(/ρροι·I.\' (Ie Pl'OdIlC'liol1
('ΙΙ
RII,Hie
=
Οί παραγωγικές
σχέσειςστή Ρωσία
(S.
ου Β., τεύχος
2,
Μάης
1949·
Ταμ.
Ι, Ι,
σελ.
211-292).
ΔΚ Ι καί ΔΚ Π
=
SI//" lα dynamiqIIe dII (·(ιpitali.~me
=
Γιά τή
δυναμική τού καπιταλισμού
(S.
ου

Β.,
τεύχος
12,
Αύγουστος 1953·
καί τει)χος
13,
'Ιανουάριος 1954).
ΚΙΠΠ
=
Sίtιιαtίοn de Ι' impeI·ίali.I'me et ΡeI'.ψe('{il'e.I'dII proletα-
"iat
=
Ή κατάσταση τού ιμπεριαλισμού καί οί προοπτικές τού
προλεταριάτου (S.
ου
Β" τεύχος
14,
Άπρίλης 1954),
ΠΣ Ι, ΠΣ Π, ΠΣ ΠΙ
=
SIII' leωl1tel1ΙΙ dII ,I'o('i(/Ii.~me
=
Γιά τό
περιεχόμενο τού σοσιαλισμού
(S.
ου
Β" τεύχος
17,
Ίούλης 1955,
τεύχος

22,
Ίούλης
1957,
τεύχος
23,
'Ιανουάριος
1958·
τόμ, V,
2.
σελ, 9-63),
ΠΕΓ
=
Ι(/ I'el'olIItiol1 pI'eletaι'iel1ne ('ol1tI'e 1(/ bIII'eaII('/'(/tie
=
Ή
προλεταριακή επανάσταση κατά τής γραφειοκρατίας
(S.
ου
Β"
τεύχος 20, Δ εκέμορης
1956' εδώ, σελ. 175-220),
ΠΟ Ι καί ΠΟ Π
=
Pl'Oleta";αt et oIXal1i,HltiOI1
=
Προλεταριάτο
καί οργάνωση
(S,
oιi Β., τεύχος
27

καί
28,
Άπρίλης καί 'Ιούλης
1959' τόμ,
ν.
2, σελ, 89-172),
ΕΚΣΚ Ι, Π καί ΠΙ
=
Le moIII'ement I'el'oIIItionl1aiI'e .VO/l.I' le ('(ιΡί-
tali.I'me tfιodel'l1e
=
Τό επαναστατικό κίνημα στό σύγχρονο καπιτα-
λισμό (S.
ου
Β., τεύχος
31, 32,
καί
33,
Δεκέμορης 1960, Άπρίλης
καί Δεκέμορης 1961).
ΞΕ
=
Reωmmel1αr la I'el'oliιtiol1
=
Ξαναρχίζουμε τήν επανά-
σταση
(S. ου Β.,
τεύχος
35,
'Ιανουάριος

1964'
τομ, V.
2.
σελ,
215-254).
ΡΜπΙ
=
Le "ole de
Ι'
ideologie hol('!lel'ik
d(/!1.I'
lα
!1(/i.I',I'(I/Ke
de
1(/
hII"eaιtaαtie
=
Ό
ρόλος τής μπολσεοίκικης ιδεολογίας στή γέννηση
τής γραφειοκρατίας
(S.
ου.
Β.,
τεύχος
35,
'Ιανουάριος
1964·
τόμ,
ν, 2,
σελ. 271-292).

ΜΕΘ Ι εως V
=
M(/rxi,l'me et tlleo"ie I'e\'()IIItiol1l1aiI'e
=
Μαρ-
ξισμός καί επαναστατική θεωρία
(S.
ου Β"
τεύχος
36
μέχρι 40,
Άπρίλης
1964
μέχρι 'Ιούνη 1965),
ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΠΑ
ΤιΣ ΠΑΡ ΑΓΩΠΚΕΣ ΣΧΕΣΕIΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ
*
Ό
σύντροφος
C
εισηγήθηκε τή συζήτηση θυμίζοντας τήν τε-
ράστια σημασία
τοϋ
ζητήματος τής ταξικής' φύσης
τοϋ
ρωσικού
καθεστώτος
γιά
τήν ιδεολογική καί πολιτική άνοικοδόμηση
τοϋ

επαναστατικού κινήματος. Τό θεμελιακό εμπόδιο πού συναντάει
αυτή
ή άνοικοδόμηση είναι, εδώ κι είκοσι χρόνια, ή συντριπτική
επιρροή τής εργατικής τάξης άπό τό σταλινισμό'
ή πολιτική καί
ιδεολογική δάση αύτή; τής επιρροής είναι νά παρουσιάζεται
ή Ρω-
σία σάν κράτος «σοσιαλιστικό»
η
«εργατικό». Ιό, 6άθος τής
έπι-
χειρηματολογίας
τών
,σταλινικώΥ~~dφν.Q.'1:ΥΡδqιπ.QQ!QΏ~
είναι
&Πλ6:,στήνΈΣΣΔ" δέν~{jπ.ά'ρm:π ιg
άστική:
:τάξη~,άρ.Q
δ6ι"
ί!ΠQ.ρcχει.
πιά._~~~τάλλευση. Αυτή
ή ίδέα είναι πιό πολύ αποτελεσματική άπό
τήν άποψη τής σταλινικής προπαγάνδας, καθ' δσο είναι άναμφι-
σδήτητο
δτι όχι μόνο δέν ύπάρχει πιά άστική τάξη στή Ρωσία άλλά
πώς παντού
δπου δ
σταλινισμός παίρνει τήν εξουσία καταστρέφει,
λίγο-πολύ αραχυπρόθεσμα, τήν άστική τάξη σάν κυρίαρχη τάξη.
'Ωστόσο, είναι τό ίδιο άναμφισδήτητο πώς, σ' αύτέ; τίς χώρες,

ή
εκμετάλλευση ύφίσταται, τουλάχιστο τό ίδιο δαριά -άν όχι περισ-
σότερο- μέ τίς παραδοσιακές άστικές χώρες. Αυτό λοιπόν πού
χρειάζεται, είναι νά δειχτεί καθαρά στήν εργατική τάξη πώς δέν
είναι άρκετό νά καταστρέψει τήν άστική τάξη γιά νά καταλύσει
τήν έκμετάλλευση.
• Πρακτικά μιάς δημόσιας συζήτησης πού γίνηκε τόν 'Ιούλη 1949 καί
δημοσιεύτηκε οτό
Sol'ίIIIi,I'Jne 0/1 BIIJ·hlll'!e.
τεύχος 4 (Όκτώ6ρης 1949).
9
ΔΚ Ι καί ΔΚ Π
=
SI//" lα dynamiqIIe dII (·(ιpitali.~me
=
Γιά τή
δυναμική τού καπιταλισμού
(S.
ου
Β.,
τεύχος
12,
Αύγουστος 1953·
καί τει)χος
13,
'Ιανουάριος 1954).
ΚΙΠΠ
=
Sίtιιαtίοn de Ι' impeI·ίali.I'me et ΡeI'.ψe('{il'e.I'dII proletα-
"iat

=
Ή κατάσταση τού ιμπεριαλισμού καί οί προοπτικές τού
προλεταριάτου (S.
ου
Β" τεύχος
14,
Άπρίλης 1954),
ΠΣ Ι, ΠΣ Π, ΠΣ ΠΙ
=
SIII' leωl1tel1ΙΙ dII ,I'o('i(/Ii.~me
=
Γιά τό
περιεχόμενο τού σοσιαλισμού
(S.
ου
Β" τεύχος
17,
Ίούλης 1955,
τεύχος
22,
Ίούλης
1957,
τεύχος
23,
'Ιανουάριος
1958·
τόμ, V,
2.
σελ, 9-63),
ΠΕΓ

=
Ι(/ I'el'olIItiol1 pI'eletaι'iel1ne ('ol1tI'e 1(/ bIII'eaII('/'(/tie
=
Ή
προλεταριακή επανάσταση κατά τής γραφειοκρατίας
(S.
ου
Β"
τεύχος 20, Δ εκέμορης
1956' εδώ, σελ. 175-220),
ΠΟ Ι καί ΠΟ Π
=
Pl'Oleta";αt et oIXal1i,HltiOI1
=
Προλεταριάτο
καί οργάνωση
(S,
oιi Β., τεύχος
27
καί
28,
Άπρίλης καί 'Ιούλης
1959' τόμ,
ν.
2, σελ, 89-172),
ΕΚΣΚ Ι, Π καί ΠΙ
=
Le moIII'ement I'el'oIIItionl1aiI'e .VO/l.I' le ('(ιΡί-
tali.I'me tfιodel'l1e
=

Τό επαναστατικό κίνημα στό σύγχρονο καπιτα-
λισμό (S.
ου
Β., τεύχος
31, 32,
καί
33,
Δεκέμορης 1960, Άπρίλης
καί Δεκέμορης 1961).
ΞΕ
=
Reωmmel1αr la I'el'oliιtiol1
=
Ξαναρχίζουμε τήν επανά-
σταση
(S. ου Β.,
τεύχος
35,
'Ιανουάριος
1964'
τομ, V.
2.
σελ,
215-254).
ΡΜπΙ
=
Le "ole de
Ι'
ideologie hol('!lel'ik
d(/!1.I'

lα
!1(/i.I',I'(I/Ke
de
1(/
hII"eaιtaαtie
=
Ό
ρόλος τής μπολσεοίκικης ιδεολογίας στή γέννηση
τής γραφειοκρατίας
(S.
ου.
Β.,
τεύχος
35,
'Ιανουάριος
1964·
τόμ,
ν, 2,
σελ. 271-292).
ΜΕΘ Ι εως V
=
M(/rxi,l'me et tlleo"ie I'e\'()IIItiol1l1aiI'e
=
Μαρ-
ξισμός καί επαναστατική θεωρία
(S.
ου Β"
τεύχος
36
μέχρι 40,

Άπρίλης
1964
μέχρι 'Ιούνη 1965),
ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΠΑ
ΤιΣ ΠΑΡ ΑΓΩΠΚΕΣ ΣΧΕΣΕIΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ
*
Ό
σύντροφος
C
εισηγήθηκε τή συζήτηση θυμίζοντας τήν τε-
ράστια σημασία
τοϋ
ζητήματος τής ταξικής' φύσης
τοϋ
ρωσικού
καθεστώτος
γιά
τήν ιδεολογική καί πολιτική άνοικοδόμηση
τοϋ
επαναστατικού κινήματος. Τό θεμελιακό εμπόδιο πού συναντάει
αυτή
ή άνοικοδόμηση είναι, εδώ κι είκοσι χρόνια, ή συντριπτική
επιρροή τής εργατικής τάξης άπό τό σταλινισμό'
ή πολιτική καί
ιδεολογική δάση αύτή; τής επιρροής είναι νά παρουσιάζεται
ή Ρω-
σία σάν κράτος «σοσιαλιστικό»
η
«εργατικό». Ιό, 6άθος τής
έπι-

χειρηματολογίας
τών
,σταλινικώΥ~~dφν.Q.'1:ΥΡδqιπ.QQ!QΏ~
είναι
&Πλ6:,στήνΈΣΣΔ" δέν~{jπ.ά'ρm:π ιg
άστική:
:τάξη~,άρ.Q
δ6ι"
ί!ΠQ.ρcχει.
πιά._~~~τάλλευση. Αυτή
ή ίδέα είναι πιό πολύ αποτελεσματική άπό
τήν άποψη τής σταλινικής προπαγάνδας, καθ' δσο είναι άναμφι-
σδήτητο
δτι όχι μόνο δέν ύπάρχει πιά άστική τάξη στή Ρωσία άλλά
πώς παντού
δπου δ
σταλινισμός παίρνει τήν εξουσία καταστρέφει,
λίγο-πολύ αραχυπρόθεσμα, τήν άστική τάξη σάν κυρίαρχη τάξη.
'Ωστόσο, είναι τό ίδιο άναμφισδήτητο πώς, σ' αύτέ; τίς χώρες,
ή
εκμετάλλευση ύφίσταται, τουλάχιστο τό ίδιο δαριά -άν όχι περισ-
σότερο- μέ τίς παραδοσιακές άστικές χώρες. Αυτό λοιπόν πού
χρειάζεται, είναι νά δειχτεί καθαρά στήν εργατική τάξη πώς δέν
είναι άρκετό νά καταστρέψει τήν άστική τάξη γιά νά καταλύσει
τήν έκμετάλλευση.
• Πρακτικά μιάς δημόσιας συζήτησης πού γίνηκε τόν 'Ιούλη 1949 καί
δημοσιεύτηκε οτό
Sol'ίIIIi,I'Jne 0/1 BIIJ·hlll'!e.
τεύχος 4 (Όκτώ6ρης 1949).
9

Γιά νά γίνει αυτό, πρέπει νά δριστεί μέ ακρί6εια τί εννοούμε
εκμετάλλευση.
Ή
πρώτη όψη,
ή
πιό χτυπητή, τής έκμετάλλευση;
6ρίσκεται στήν κατανομή τοϋ κοινωνικού προϊόντος, στήνάπαλλο-
τρίωση άπό τούς παραγωγούς ένός μέρους τοϋ προϊόντος τής ερ-
γασϊα; τους κι
ή
ιδιοποίηση αυτού τού προϊόντος '&πό μιά δρι-
σμένη κοινωνική τάξη.
Ή
ϋπαρξη αύτή; τής όψης τής έπμετάλλευ-
σης στή Ρωσία είναι αναντίρρητη κι δ C θυμίζει πώς τό παιχνίδι
τών διαφοροποιήσεων τών εισοδημάτων στή Ρωσία καταλήγει στό
Ωτι τό 15
%
τό πολύ τοϋ πληθυσμού (ή γραφειοκρατική τάξη) δια-
θέτει περισσότερο τοϋ 50
%
τού καταναλώσιμου προϊόντος, πρά-
γμα πού ξεπερνάει πιθανά αυτά πού γνωρίζουμε γιά τίς καπιταλι-
.στικές χώρες.
Πέρα δμως απ' αυτή τήν όψη τής έκμετάλλευσητ, πού άφοοά
τήν κατανομή τοϋ κοινωνικού προϊόντος, υπάρχει μιά άλλη δαθύ-
τερη πού είναι
ή
εκμετάλλευση στήν ίδια τήν παραγωγή. Αυτή
ή

εκμετάλλευση πού θίγει δλες τίς εκδηλώσεις τής άνθοώπινη; ϋπαρ-
ξης, έκφράζεται μέ τήν πλήρη υποδούλωση τών παραγωγών στή
διάρκεια τής παραγωγής, μέ τήν πλήρη υποταγή τής ζωντανή ς ερ-
γασίας στή μηχανή, τό γεγονός δτι οί εργάτες είναι έντελώ; ξένοι
-στή διαχείριση τής πα~αΎωγ-ής :-όπροσδιορισμός_το.ύ άντικειμένου,
~~έσων καί ~ν τρό~ω,,_Eις_παραyωγής γίνεται γιά~~αί άπό τήν
κυρίαρχη τάξη καί τά όργανά της, μόνο σέ σχέση μέ τίς ανάγκες
τής συσσώρευσης καί μή παραγωγικής κατανάλωσης. Περισσότερο
'άπό δπουδήποτε αλλού, είναι στή Ρωσία πού οί εργάτες ϋποδου-
λώνονται δσο καί σέ μιά φασιστική χώρα καί μεταδάλλονται εντε-
λώς σέ εξαρτήματα τών μηχανών καί τών εργαλείων παραγωγής.
Είναι αυτή
ή
όψη τής έκμετάλλευοη; πού ό Μαρξ άποκαλούσε ξέ- •
νωση (γιατί άποστερεί τήν ανθρώπινη ϋπαρξη άπό τήν ουσιαστική
της εκδήλωση, τήν ελεύθερη καί δημιουργική παραγωγική εργασία)
πού είναι
ή
πιό σημαντική κι είναι εκείνη πού αναπτύσσεται μέχρι
τ' ακραία της δρια στό ρώσικο καθεστώς.
Αύτή
ή
εκμετάλλευση ασκείται άπό τή γραφειοκρατία γιά δικό
της κέρδος (παίρνοντας τή λέξη κέρδος μέ τήν πλατύτερή της εν-
νοια).
Ή
ρωσική γραφειοκρατία δημιουργήθηκε καί υπάρχει στή
δάση τής άντϊθεση; ανάμεσα στούς διευθύνοντες καί τούς εκτελε-
στές στή διαδικασία τής παραγωγής. ~\ι.!iι tilv πραγματική οίκο-
νομική_6άση τής εξουσίας τής γραφειοκρατίας:-'η καθολικί'ϊκρατική

ιδιοκτησ(;-δενεlν<iι παρά ή πλΏρης_Εκφρ<ϊση'τo~- μoνoΠ<bλίOιJπού
όσκεί
ή
κυρίαρχη γραφ"E~;κρ;τ~κή'τάξη στά μέσα-παραγωγής. -
- Ή
διάρκεια της έργασίαζδ ρυθμός-τ/~;-καθσρί!;ovται δικτατο-
ρικά από τά όργανα τής γραφειοκρατίας, ανεξάρτητα μάλιστα άπό
τό ζήτημα τής καταναγκαστιπήτ εργασίας, μέ τήν πλήρη έννοια τοϋ
δρου: στά EQYO<?,!99j.<l,_
Qί .
~υ,εύ~!ρoι» εργάτε$~ποδουλώνQνται
'"
.
-
_._
10
στίς μηχανές γιατί !ι_ρύθl+! ~!!i~2 γ~)iις:_:w.i1-ρ.JJftμ oiι-&ργα-
σίας, κλπ., άπό τ!J_Υ'ρ.αφ.ε.ιοκρ.α.τία lχε~σάχ ,πάΥΙΟστόχο ν' αυξήσει
τ~ ~furτικότ/:ι:α-ά-νεςάΡ:H:ι:ι:α άπ.ό_κ.6,θεε~τi!!!lQ!Ί_γ,L~:eρω-
).(.!:~~.i'λJ-,κ2,,»,.τ.οiJ,.δποi~nLή~φθοΡ2.~~ίν~.α~ιάφορη γιά τή γραφειο-
κρατία, γιατί αυτό τό ανθρώπινο υλικό δέν τής στοίχ(ξει πρακτικά
~(~.oτε. "Ε!QJ-δμω ς,Jιπαραγωγ'ίκοt§τ~ τής έργασίας"δEVμπoρεί
παρά νά πέσει τελικά όχι .μό::;; εξαιτίας Jής'"&ρνrjτικηςσ.!Q.qjjς'πού
κρατάει τό προλεταριάτο .α~~'Yαντιστήν παραγωγή, αλλά γιατί επί-
σης είνα, άδύνατο νά δημιουργηθεί έτσι ή καλύτερη δυνατή φϋσιο-
λογική σχέση ανάμεσα στή μηχανή καί τόν ανθρωπQ·δΤ'ελ'ευi:αίος
δέν μπορεί πιά .νά παρέμδει- στήν παραγωγή μέ 6άση_τtΊ_ζW'Υτανή
πείρα πού μόνον αυτό; εχει "άπό τή μηχανή κι ~ό δλόκλ!l.9'Ότήν
:rαραγωγική δραστηριότητα.
Ή

γραφειοκρατία προσπαθεί νά θε-
ραπεύσει αυτή τήν πτώση τής παραγωγικότητας μ' έναν ενισχυμένο
έλεγχο τών εργατών άπό τήν Γκεπεού, καί τά «συνδικάτα» παίζουν
σαφώς, καί σύμφωνα μέ τίς επίσημες· δηλώσεις, ρόλο πλαισίωσης
τής εργατικής δύναμης γιά νά τήν σπρώξουν στήν άποδοτικότητα.
Ή
περίφημη γραφειοκρατική «σχεδιοποίηση» στή Ρωσία δέν εl-
ναι παρά
ή
εκφραση τών συμφερόντων τής κυρίαρχης τάξης σέ
άοιθμούτ,
ή
σχεδιοποίηση τής έκμετάλλευσητ. Δέν θά μπορούσε
άλλωστε νά είναι διαφορετικά άφοϋ είναι
Τι
ίδια
Τι
γραφειοκρατία
πού σχεδιοποιεί, Θέλησαν νά παρουσιάσουν αυτή τή σχεδιοποίηση
σάν κάτι τό προοδευτικό πού θά επέτρεπε μιά απεριόριστη ανά-
πτυξη τής οίκονομίατ. Καθόλου, γιατί αρχικά δέν υπάρχει άφηρη-
μένη ανάπτυξη τής
οίκονομϊατ
ή_.ρωσ~κήγραφειοκρατία «σχεδιο-
ποιεϊ» τήν οικονομία προσανατολίζοντάς_τηΥ σ:ι:ήΥ,,-1}ι@!Qποίηθη
τών δικ'ίbν'-ίης' αναγκών, δίνοντάς τ/ς τό δικό της ταξικό περιεχό-
4 '. _ ••• -
'''Τ-''' ~
μενο. 'G Q!2~~ωσικ!iς σχεδιοποίησ!jς ειναι, σύμφωνα μέ τήν
ίδια τήν όμολογία των ανοιχτών άπολογητών τής. γραφειοκρατίας

δπως ό Μπετελέμ, ή 2!.ΡQ'Υl:!:ατοποί!1σ!.L '!QjLΙΙΙ"Wlτ.Q1.J Q;t{I.α.τ ι~ού
-(1
δ2:'.YQμ.ικούκι επίσης ~ ίκανοποίηTl τών αναγκών κα.~ς τi]ς ~
Υ'Qg ψ'~~τ~. Αυτόν τόν προσανατολισμό ξανα6ρίσκει κανείς
ι[
σ.υ γ.κε.κ.Ρ.1I!έναστά ρωσικά σχέδια, στά όποία
ή
&ν~ δα- ~
ΡJ!iς_Ριοl!!ιχg.νίας κρατάει τήν πρώ!!1-ft~ κι εκεί}Ί.j:τής 6ιoμη~α-
i.
Y!Qs;.
αντικειμένων πολυτελείας
Τι
θεωΡOύ!!ενω Y-σ.ώι I.έrΩ.J.ω1!-σ.τή
r) ~
Ρωσία τή δεύτερη, ένω Ιι.lΗ!,.ρg."t!!>.;ιή-ά:ν_τ.ικειμέ.ν.<W-πλα.τιά-ς-κα:t.ανά-
,ζ(
Xωω:ι~I!ένει πρακτικά στάσΥμη.
Ή
σταλινική σχεδιοποίηση πρα-
ο
γματοποιεί μέ τή μεγαλύτερη δυνατή τελειότητα τό καπιταλιστικό
ιδανικό: νά ύποχρεώνει στή μέγιστη δυνατή εργασία, ν' άμεϊδει
τούς εργαζόμενους στό έλάχιστο".
• Γιά τίς θέσεις πού έκφράζονται άκόμη έδώ καί πού άναθεωρήθηκαν
στή συνέχεια, βλέπε τούς έπίλογους στό
ΣΒ
καί
ΠΣΡ,
τόμος

Ι,
Ι αυτής τής
εκδοσης καί τά κείμενα πού
θά
δημοσιευτούν στούς τόμους Ι, 3, 11καί
111.
11
Γιά νά γίνει αυτό, πρέπει νά δριστεί μέ ακρί6εια τί εννοούμε
εκμετάλλευση.
Ή
πρώτη όψη,
ή
πιό χτυπητή, τής έκμετάλλευση;
6ρίσκεται στήν κατανομή τοϋ κοινωνικού προϊόντος, στήνάπαλλο-
τρίωση άπό τούς παραγωγούς ένός μέρους τοϋ προϊόντος τής ερ-
γασϊα; τους κι
ή
ιδιοποίηση αυτού τού προϊόντος '&πό μιά δρι-
σμένη κοινωνική τάξη.
Ή
ϋπαρξη αύτή; τής όψης τής έπμετάλλευ-
σης στή Ρωσία είναι αναντίρρητη κι δ C θυμίζει πώς τό παιχνίδι
τών διαφοροποιήσεων τών εισοδημάτων στή Ρωσία καταλήγει στό
Ωτι τό 15
%
τό πολύ τοϋ πληθυσμού (ή γραφειοκρατική τάξη) δια-
θέτει περισσότερο τοϋ 50
%
τού καταναλώσιμου προϊόντος, πρά-
γμα πού ξεπερνάει πιθανά αυτά πού γνωρίζουμε γιά τίς καπιταλι-

.στικές χώρες.
Πέρα δμως απ' αυτή τήν όψη τής έκμετάλλευσητ, πού άφοοά
τήν κατανομή τοϋ κοινωνικού προϊόντος, υπάρχει μιά άλλη δαθύ-
τερη πού είναι
ή
εκμετάλλευση στήν ίδια τήν παραγωγή. Αυτή
ή
εκμετάλλευση πού θίγει δλες τίς εκδηλώσεις τής άνθοώπινη; ϋπαρ-
ξης, έκφράζεται μέ τήν πλήρη υποδούλωση τών παραγωγών στή
διάρκεια τής παραγωγής, μέ τήν πλήρη υποταγή τής ζωντανή ς ερ-
γασίας στή μηχανή, τό γεγονός δτι οί εργάτες είναι έντελώ; ξένοι
-στή διαχείριση τής πα~αΎωγ-ής :-όπροσδιορισμός_το.ύ άντικειμένου,
~~έσων καί ~ν τρό~ω,,_Eις_παραyωγής γίνεται γιά~~αί άπό τήν
κυρίαρχη τάξη καί τά όργανά της, μόνο σέ σχέση μέ τίς ανάγκες
τής συσσώρευσης καί μή παραγωγικής κατανάλωσης. Περισσότερο
'άπό δπουδήποτε αλλού, είναι στή Ρωσία πού οί εργάτες ϋποδου-
λώνονται δσο καί σέ μιά φασιστική χώρα καί μεταδάλλονται εντε-
λώς σέ εξαρτήματα τών μηχανών καί τών εργαλείων παραγωγής.
Είναι αυτή
ή
όψη τής έκμετάλλευοη; πού ό Μαρξ άποκαλούσε ξέ- •
νωση (γιατί άποστερεί τήν ανθρώπινη ϋπαρξη άπό τήν ουσιαστική
της εκδήλωση, τήν ελεύθερη καί δημιουργική παραγωγική εργασία)
πού είναι
ή
πιό σημαντική κι είναι εκείνη πού αναπτύσσεται μέχρι
τ' ακραία της δρια στό ρώσικο καθεστώς.
Αύτή
ή
εκμετάλλευση ασκείται άπό τή γραφειοκρατία γιά δικό

της κέρδος (παίρνοντας τή λέξη κέρδος μέ τήν πλατύτερή της εν-
νοια).
Ή
ρωσική γραφειοκρατία δημιουργήθηκε καί υπάρχει στή
δάση τής άντϊθεση; ανάμεσα στούς διευθύνοντες καί τούς εκτελε-
στές στή διαδικασία τής παραγωγής. ~\ι.!iι tilv πραγματική οίκο-
νομική_6άση τής εξουσίας τής γραφειοκρατίας:-'η καθολικί'ϊκρατική
ιδιοκτησ(;-δενεlν<iι παρά ή πλΏρης_Εκφρ<ϊση'τo~- μoνoΠ<bλίOιJπού
όσκεί
ή
κυρίαρχη γραφ"E~;κρ;τ~κή'τάξη στά μέσα-παραγωγής. -
- Ή
διάρκεια της έργασίαζδ ρυθμός-τ/~;-καθσρί!;ovται δικτατο-
ρικά από τά όργανα τής γραφειοκρατίας, ανεξάρτητα μάλιστα άπό
τό ζήτημα τής καταναγκαστιπήτ εργασίας, μέ τήν πλήρη έννοια τοϋ
δρου: στά EQYO<?,!99j.<l,_
Qί .
~υ,εύ~!ρoι» εργάτε$~ποδουλώνQνται
'"
.
-
_._
10
στίς μηχανές γιατί !ι_ρύθl+! ~!!i~2 γ~)iις:_:w.i1-ρ.JJftμ oiι-&ργα-
σίας, κλπ., άπό τ!J_Υ'ρ.αφ.ε.ιοκρ.α.τία lχε~σάχ ,πάΥΙΟστόχο ν' αυξήσει
τ~ ~furτικότ/:ι:α-ά-νεςάΡ:H:ι:ι:α άπ.ό_κ.6,θεε~τi!!!lQ!Ί_γ,L~:eρω-
).(.!:~~.i'λJ-,κ2,,»,.τ.οiJ,.δποi~nLή~φθοΡ2.~~ίν~.α~ιάφορη γιά τή γραφειο-
κρατία, γιατί αυτό τό ανθρώπινο υλικό δέν τής στοίχ(ξει πρακτικά
~(~.oτε. "Ε!QJ-δμω ς,Jιπαραγωγ'ίκοt§τ~ τής έργασίας"δEVμπoρεί
παρά νά πέσει τελικά όχι .μό::;; εξαιτίας Jής'"&ρνrjτικηςσ.!Q.qjjς'πού

κρατάει τό προλεταριάτο .α~~'Yαντιστήν παραγωγή, αλλά γιατί επί-
σης είνα, άδύνατο νά δημιουργηθεί έτσι ή καλύτερη δυνατή φϋσιο-
λογική σχέση ανάμεσα στή μηχανή καί τόν ανθρωπQ·δΤ'ελ'ευi:αίος
δέν μπορεί πιά .νά παρέμδει- στήν παραγωγή μέ 6άση_τtΊ_ζW'Υτανή
πείρα πού μόνον αυτό; εχει "άπό τή μηχανή κι ~ό δλόκλ!l.9'Ότήν
:rαραγωγική δραστηριότητα.
Ή
γραφειοκρατία προσπαθεί νά θε-
ραπεύσει αυτή τήν πτώση τής παραγωγικότητας μ' έναν ενισχυμένο
έλεγχο τών εργατών άπό τήν Γκεπεού, καί τά «συνδικάτα» παίζουν
σαφώς, καί σύμφωνα μέ τίς επίσημες· δηλώσεις, ρόλο πλαισίωσης
τής εργατικής δύναμης γιά νά τήν σπρώξουν στήν άποδοτικότητα.
Ή
περίφημη γραφειοκρατική «σχεδιοποίηση» στή Ρωσία δέν εl-
ναι παρά
ή
εκφραση τών συμφερόντων τής κυρίαρχης τάξης σέ
άοιθμούτ,
ή
σχεδιοποίηση τής έκμετάλλευσητ. Δέν θά μπορούσε
άλλωστε νά είναι διαφορετικά άφοϋ είναι
Τι
ίδια
Τι
γραφειοκρατία
πού σχεδιοποιεί, Θέλησαν νά παρουσιάσουν αυτή τή σχεδιοποίηση
σάν κάτι τό προοδευτικό πού θά επέτρεπε μιά απεριόριστη ανά-
πτυξη τής οίκονομίατ. Καθόλου, γιατί αρχικά δέν υπάρχει άφηρη-
μένη ανάπτυξη τής
οίκονομϊατ

ή_.ρωσ~κήγραφειοκρατία «σχεδιο-
ποιεϊ» τήν οικονομία προσανατολίζοντάς_τηΥ σ:ι:ήΥ,,-1}ι@!Qποίηθη
τών δικ'ίbν'-ίης' αναγκών, δίνοντάς τ/ς τό δικό της ταξικό περιεχό-
4 '. _ ••• -
'''Τ-''' ~
μενο. 'G Q!2~~ωσικ!iς σχεδιοποίησ!jς ειναι, σύμφωνα μέ τήν
ίδια τήν όμολογία των ανοιχτών άπολογητών τής. γραφειοκρατίας
δπως ό Μπετελέμ, ή 2!.ΡQ'Υl:!:ατοποί!1σ!.L '!QjLΙΙΙ"Wlτ.Q1.J Q;t{I.α.τ ι~ού
-(1
δ2:'.YQμ.ικούκι επίσης ~ ίκανοποίηTl τών αναγκών κα.~ς τi]ς ~
Υ'Qg ψ'~~τ~. Αυτόν τόν προσανατολισμό ξανα6ρίσκει κανείς
ι[
σ.υ γ.κε.κ.Ρ.1I!έναστά ρωσικά σχέδια, στά όποία
ή
&ν~ δα- ~
ΡJ!iς_Ριοl!!ιχg.νίας κρατάει τήν πρώ!!1-ft~ κι εκεί}Ί.j:τής 6ιoμη~α-
i.
Y!Qs;.
αντικειμένων πολυτελείας
Τι
θεωΡOύ!!ενω Y-σ.ώι I.έrΩ.J.ω1!-σ.τή
r) ~
Ρωσία τή δεύτερη, ένω Ιι.lΗ!,.ρg."t!!>.;ιή-ά:ν_τ.ικειμέ.ν.<W-πλα.τιά-ς-κα:t.ανά-
,ζ(
Xωω:ι~I!ένει πρακτικά στάσΥμη.
Ή
σταλινική σχεδιοποίηση πρα-
ο
γματοποιεί μέ τή μεγαλύτερη δυνατή τελειότητα τό καπιταλιστικό
ιδανικό: νά ύποχρεώνει στή μέγιστη δυνατή εργασία, ν' άμεϊδει

τούς εργαζόμενους στό έλάχιστο".
• Γιά τίς θέσεις πού έκφράζονται άκόμη έδώ καί πού άναθεωρήθηκαν
στή συνέχεια, βλέπε τούς έπίλογους στό
ΣΒ
καί
ΠΣΡ,
τόμος
Ι,
Ι αυτής τής
εκδοσης καί τά κείμενα πού
θά
δημοσιευτούν στούς τόμους Ι, 3, 11καί
111.
11
,Από άλλη πλευρά, ή αναρχία τής καπιταλιστικής παραγωγής
εχει αντικατασταθεί, στή γραφειοκρατική «σχεδιοποίηση», ~. τή
σπατάλ!! καί. τ!Ί_γ~~~Q !!.~~iιix"Υ~ρχία, πού §!y-ElvaL.~gou
συμπτωσιακέ.s , καί παgρ.α/κές, άλλά προκύπτουν άπό ούσιαστικά
γνωρίσματα της γραφειοκρατίας σάν τάξης καί ούσιαστικά άπό τό
γεγονός δτι iL.Y.Qαφειοκρατ~, τάξ!ι2!.~σ~~_~ή καί έξω απ' τήν
κιιρ~ παρg:@γiι • δ έΥ-μ<JQρεί l!Qα/'ιψ!.!:.κάνα~τή
τήν _
JtaQa~:dLQIiIy.
όποία_εlναLξένη*.
-Ποιά είναι
ή
ίστορική σημασία αύτού τοϋ καθεστώτος; Μπο-
ρούμε νά πούμε πώς α~QοσU!.~<Lτ.ελε.1J.J αίο σ.:t.άδ.ιο
τοϋ.κα-
πιταλι~.':.~~_ ~!?~~ου_~.Qgγψ'Wς,~μέ τiιy••.~ια

_:τ~_s
~~ώ
.ή
.qυγκ έν-
τρωση τού κεφαλαί~:!!~Μ!.ρ!!γQντ!!.ς_~ού_~ρQ.ε_ξάρ.χε.Lσ:τ.iινκαπιτ~ι-
στική αναπτυξη-' έφτασε στό έσχατο δριό της, άφοϋ δλα τά μέσα
παραΎωΎrϊς
εfναι
στή"':διόθε.ση καί ϋπά.τή.διαχεϊοιση μιάς κεντρ.ικής
~ξoυσίας πού εκφράζει τά συμφέροντα της έκμεταλλεύτριας τάξης.
Είναι έπίσης τό έοχατο στάδιο του καπιταλιστικού 'τρόπου παρα-
γωγής μέ τήν έννοια δτι πραγματοποιεί τήν πιό προχωρημένη έπμε-
τάλλευση τού προλεταριάτου. Μltορού~ λoι:!~Y ~ 12 ,ρρίσo~
σάν τό καθεστώς τού γραφειοκρατικ()}) καπιταλισμού, μέ τόν δρο
νά-ύπόγραμμίσουμε-π'ibςφτάνοντας ~'. αΤτό τό στάδιο, ό καπιταλι-
σμός έμφανιζεται απόλυτα διαφορετικός άπό τόν παραδοσιακό
καπιταλισμό καί σέ πολλά σημεία μάλιστα σάν
ό
γνήσιός του αντί-
ποδας. "Ετσι, γιά παράδειγμα,
ή
αστική τάξη δπως .~ι
ή
γραφειο-
κρατία είναι κύρίαρχες'τάξεί'ς- σαν προσφποποίηση τής κυριαρχίας
τού κεφαλαίου πάνω στήν έργασία. 'Ενώ δμως
ή
άστικ!ι τάξη διευ-
θύνει τήν παραγωγή. σέ σχέση l!:έ τ!ι~_~_ν.α/~iiϊτq-J!Ο~ ασκεί στά
-~έσα-π~ραγωγη~;ή-γραφε-ίΟΚΡiiτ·tα: και έχει ουλλογικά τά" μΙσα

παΡ,αγU:JΥη~σέ σχέqηΥ-έ τήj)~(Χ~ρ~ση πού ασκε~άνω στήν οίκο-
Υ.Qμια,
Τελειώνοντας,
ό
C ύπογραμμίζει πώς
ή
πιό σημαντική εκ-
φραση της ταυτότητας ανάμεσα στό γραφειοκρατικό καπιταλισμό
καί τόν παραδοσιακό καπιταλισμό είναι πώς
ό τελευταίος, δπως ό
πρώτος, αναπτύσσει τά σπέρματα της προλεταριακής έπανάστασητ,
άναπτύσσοντα; αρχικά τίς παραγωγικές δυνάμεις, άναπτύσσοντα;
δμως προπαντός τήν ταξική συνείδηση τοϋ προλεταριάτου. Γιατί,
παρά τίς άπέραντα μεγαλύτερες δυσκολίες πού ύπάρχουν γιά τήν
οργάνωση τοϋ προλεταριάτου κάτω από ένα τέτοιο καθεστώς, είναι
φανερό πώς ή όλική εξάλειψη της άτομική; ίδιοκτησια; κι
ή
κυ-
ριαρχία της κοινωνίας άπό μιά εκδηλα παρασιτική τάξη άποδεϊ-
*
Ή
έννοια τών δρων πού χρησιμοποιούνται εδώ δέν Εχει καμιά σχέση
μέ κείνη πού τούς δίνει
ή
τροτσκιστική αντίληψη. Βλέπε
ΠΣΡ,
τόμος Ι, Ι
αύτή; τής εκδοσης, σελ. 220-221 καί έδώ, σελ. 228-229.
12
χνουν καθαρά στό προλεταριάτο πώς μόνον ή δική του κυριαρχία

μπορεί ν' αλλάξει τό πεπρωμένο καί τό μέλλον τής άνθρωπότηταξ.
Οί παρεμ6άσεις τών συντρόφων, στή συνέχεια της έκθεσης,
ήσαν διάφορες καί πολυάριθμες. 'Ένας σύντροφος έπέμενε σ~ίς
παραδοσιακές καί «Ιδιωτικές» δψεις τής εκμετάλλευσης πού φαϊνε-
ται να ύφίστανται στή Ρωσία' έτσι, γιά παράδειγμα,
ή
.fuμηλή
χρ~έωσrι-J.ο_ίι~ρ !!του.ς_(ϋπαΡ$.!J~~~ών δανεiw )' μ.έ.•τόκο),
ή
~κ.ερ-
δ02κo.!!ί~._σ 1,ή'~.~~έλεύβεQ!]~ όγqρά, τό"~J'_εφφ.αιο τρ:ρ_δ.ιευθyvτ/»
πού
§.{.'l.u••.
α:tα.ύ_ς_δ l&υθυv:τές_!,<QΥ'-Q.Q6_ι.ε.τ.ι.κQι.'i-~ρ.Υ-ο<παΩΙω.Υ :ti]:ν~ξΔ.~ύ-
θερη διάθεση τοϋ j~"!Q.iL.«QΧ!'.fu.οJ[ο.ιηlJ tΧΟΥ»κέρδoν ς.~τΏςέπ,~χεί-
ρηση ς-καΓτοίΓ 50
%
τού συμπληρωματικού κέρδους, οί.<ψαύροι
Ισολογισμοί» πού εκφράζουν διαπραγματεύσεις λίγο-πολύ «άτιμο;»
ανάμεσα σέ διευθυντές εργοστασίων, στή διάρκεια τών .όποιων αύ-
τοί σύμπεριφέρονται σάν ιδιωτικοί επιχειρηματίες, κλπ. Τελικά,
φαίνεται σ' αυτόν τό σύντροφο πώς είναι δύσκολο νά πεί κανείς
δη δ ίδιωτικό; καπιταλισμός δέν ύπάρχει πιά στή Ρωσία.
Ό
C δέν άρνείται τήν ϋπαρξη
Τι
τή σημασία αυτών τών φαι-
νομένων, τούς δίνει δμως μιά διαφορετική ερμηνεία, θυμίζοντας
πώς κάθε ερμηνεία τέτοιων ιδιαίτερων φαινομένων πρέπει νά ϋπο-
τάσσεται σέ μιά συνεκτική αντίληψη τού συνόλου τής γραφειοκρα-

τικής οίκονομϊατ. Έτσι, στή γραφειοκρατική «άποταμϊευση» (μέ
μορφή δανείων
η
καταθέσεων σέ τράπεζες) πρέπει νά δλέπουμε τήν
τάση τών ιδιωτών γραφειοκρατών -καί της γραφειοκρqτίας σάν
. τάξης- νά διασφαλίσει ενα κεφάλαιο κατανάλωσης στά μέλη της
ανεξάρτητα άπό τίς μικρές μεταδολέ; τής γραφειοκρατικής καριέ-
ρας τους, καί ταυτόχρονα ενα μέσο γιά τό κράτος νά χρησιμοποιή-
σει τά μή καταναλώσιμα πλεονάσματα τοϋ είσοδήματο; τών προ-
νομιούχων στρωμάτων.
Ή
τελευταία νομισματική μεταρρύθμιση
άπόδειξε πώς τό κράτος παραμένει όριστικά παντοτινός κύριος αύ-
τών τών
«Κεφαλαϊων»
καί πώς μπορεί νά τ' ανακτήσει τή στιγμή
πού θέλει. Τό ϊδιο συμδαϊνει σέ δ,τι άφορά τά «κεφάλαια τοϋ
διευθυντή»: στόν ιδιωτικό καπιταλισμό, τό κέρδος κάθε καπιταλι-
στή
η
δμάδας καπιταλιστών είναι συνάρτηση τού μεγέθους καί τής
θέσης τού κεφαλαίου πού αύτοί κατέχουν. Στό γραφειοκρατικό
καπιταλισμό τό κέρδος τών μελών τής κυρίαρχης τάξης είναι ανε-
ξάρτητο άπό μιά τέτοια ιδιαίτερη σχέση μέ τό κεφάλαιο. Οί «διευ-
θυντές»δέν αποτελούν παρά μιά κατηγορία γραφειοκρατών άνά-
μεσα σέ αλλες κι ακόμη δέν είναι δέδαιο πώς είναι τό «κεφάλαιο
τοϋ διευθυντή» πού άποτελεί τήν κύρια πηγή τών είσοδημάτων
τους, έστω γιατί ενας μεγάλος αριθμός ρωσικών έπιχειρήσεων εΙ-
ναι, από τήν άποψη τού «σχέδιου», έλλειμματικές' αυτό τό κεφά-
λαιο παίζει τό ρόλο τοϋ κινήτρου γι' αυτή τήν κατηγορία γραφειο-

κρατών, όντας ενα εΙδος «έπιδότηοη; άποδοτικότητας», καί δέν
13
,Από άλλη πλευρά, ή αναρχία τής καπιταλιστικής παραγωγής
εχει αντικατασταθεί, στή γραφειοκρατική «σχεδιοποίηση», ~. τή
σπατάλ!! καί. τ!Ί_γ~~~Q !!.~~iιix"Υ~ρχία, πού §!y-ElvaL.~gou
συμπτωσιακέ.s , καί παgρ.α/κές, άλλά προκύπτουν άπό ούσιαστικά
γνωρίσματα της γραφειοκρατίας σάν τάξης καί ούσιαστικά άπό τό
γεγονός δτι iL.Y.Qαφειοκρατ~, τάξ!ι2!.~σ~~_~ή καί έξω απ' τήν
κιιρ~ παρg:@γiι • δ έΥ-μ<JQρεί l!Qα/'ιψ!.!:.κάνα~τή
τήν _
JtaQa~:dLQIiIy.
όποία_εlναLξένη*.
-Ποιά είναι
ή
ίστορική σημασία αύτού τοϋ καθεστώτος; Μπο-
ρούμε νά πούμε πώς α~QοσU!.~<Lτ.ελε.1J.J αίο σ.:t.άδ.ιο
τοϋ.κα-
πιταλι~.':.~~_ ~!?~~ου_~.Qgγψ'Wς,~μέ τiιy••.~ια
_:τ~_s
~~ώ
.ή
.qυγκ έν-
τρωση τού κεφαλαί~:!!~Μ!.ρ!!γQντ!!.ς_~ού_~ρQ.ε_ξάρ.χε.Lσ:τ.iινκαπιτ~ι-
στική αναπτυξη-' έφτασε στό έσχατο δριό της, άφοϋ δλα τά μέσα
παραΎωΎrϊς
εfναι
στή"':διόθε.ση καί ϋπά.τή.διαχεϊοιση μιάς κεντρ.ικής
~ξoυσίας πού εκφράζει τά συμφέροντα της έκμεταλλεύτριας τάξης.
Είναι έπίσης τό έοχατο στάδιο του καπιταλιστικού 'τρόπου παρα-
γωγής μέ τήν έννοια δτι πραγματοποιεί τήν πιό προχωρημένη έπμε-

τάλλευση τού προλεταριάτου. Μltορού~ λoι:!~Y ~ 12 ,ρρίσo~
σάν τό καθεστώς τού γραφειοκρατικ()}) καπιταλισμού, μέ τόν δρο
νά-ύπόγραμμίσουμε-π'ibςφτάνοντας ~'. αΤτό τό στάδιο, ό καπιταλι-
σμός έμφανιζεται απόλυτα διαφορετικός άπό τόν παραδοσιακό
καπιταλισμό καί σέ πολλά σημεία μάλιστα σάν
ό
γνήσιός του αντί-
ποδας. "Ετσι, γιά παράδειγμα,
ή
αστική τάξη δπως .~ι
ή
γραφειο-
κρατία είναι κύρίαρχες'τάξεί'ς- σαν προσφποποίηση τής κυριαρχίας
τού κεφαλαίου πάνω στήν έργασία. 'Ενώ δμως
ή
άστικ!ι τάξη διευ-
θύνει τήν παραγωγή. σέ σχέση l!:έ τ!ι~_~_ν.α/~iiϊτq-J!Ο~ ασκεί στά
-~έσα-π~ραγωγη~;ή-γραφε-ίΟΚΡiiτ·tα: και έχει ουλλογικά τά" μΙσα
παΡ,αγU:JΥη~σέ σχέqηΥ-έ τήj)~(Χ~ρ~ση πού ασκε~άνω στήν οίκο-
Υ.Qμια,
Τελειώνοντας,
ό
C ύπογραμμίζει πώς
ή
πιό σημαντική εκ-
φραση της ταυτότητας ανάμεσα στό γραφειοκρατικό καπιταλισμό
καί τόν παραδοσιακό καπιταλισμό είναι πώς
ό τελευταίος, δπως ό
πρώτος, αναπτύσσει τά σπέρματα της προλεταριακής έπανάστασητ,
άναπτύσσοντα; αρχικά τίς παραγωγικές δυνάμεις, άναπτύσσοντα;

δμως προπαντός τήν ταξική συνείδηση τοϋ προλεταριάτου. Γιατί,
παρά τίς άπέραντα μεγαλύτερες δυσκολίες πού ύπάρχουν γιά τήν
οργάνωση τοϋ προλεταριάτου κάτω από ένα τέτοιο καθεστώς, είναι
φανερό πώς ή όλική εξάλειψη της άτομική; ίδιοκτησια; κι
ή
κυ-
ριαρχία της κοινωνίας άπό μιά εκδηλα παρασιτική τάξη άποδεϊ-
*
Ή
έννοια τών δρων πού χρησιμοποιούνται εδώ δέν Εχει καμιά σχέση
μέ κείνη πού τούς δίνει
ή
τροτσκιστική αντίληψη. Βλέπε
ΠΣΡ,
τόμος Ι, Ι
αύτή; τής εκδοσης, σελ. 220-221 καί έδώ, σελ. 228-229.
12
χνουν καθαρά στό προλεταριάτο πώς μόνον ή δική του κυριαρχία
μπορεί ν' αλλάξει τό πεπρωμένο καί τό μέλλον τής άνθρωπότηταξ.
Οί παρεμ6άσεις τών συντρόφων, στή συνέχεια της έκθεσης,
ήσαν διάφορες καί πολυάριθμες. 'Ένας σύντροφος έπέμενε σ~ίς
παραδοσιακές καί «Ιδιωτικές» δψεις τής εκμετάλλευσης πού φαϊνε-
ται να ύφίστανται στή Ρωσία' έτσι, γιά παράδειγμα,
ή
.fuμηλή
χρ~έωσrι-J.ο_ίι~ρ !!του.ς_(ϋπαΡ$.!J~~~ών δανεiw )' μ.έ.•τόκο),
ή
~κ.ερ-
δ02κo.!!ί~._σ 1,ή'~.~~έλεύβεQ!]~ όγqρά, τό"~J'_εφφ.αιο τρ:ρ_δ.ιευθyvτ/»
πού

§.{.'l.u••.
α:tα.ύ_ς_δ l&υθυv:τές_!,<QΥ'-Q.Q6_ι.ε.τ.ι.κQι.'i-~ρ.Υ-ο<παΩΙω.Υ :ti]:ν~ξΔ.~ύ-
θερη διάθεση τοϋ j~"!Q.iL.«QΧ!'.fu.οJ[ο.ιηlJ tΧΟΥ»κέρδoν ς.~τΏςέπ,~χεί-
ρηση ς-καΓτοίΓ 50
%
τού συμπληρωματικού κέρδους, οί.<ψαύροι
Ισολογισμοί» πού εκφράζουν διαπραγματεύσεις λίγο-πολύ «άτιμο;»
ανάμεσα σέ διευθυντές εργοστασίων, στή διάρκεια τών .όποιων αύ-
τοί σύμπεριφέρονται σάν ιδιωτικοί επιχειρηματίες, κλπ. Τελικά,
φαίνεται σ' αυτόν τό σύντροφο πώς είναι δύσκολο νά πεί κανείς
δη δ ίδιωτικό; καπιταλισμός δέν ύπάρχει πιά στή Ρωσία.
Ό
C δέν άρνείται τήν ϋπαρξη
Τι
τή σημασία αυτών τών φαι-
νομένων, τούς δίνει δμως μιά διαφορετική ερμηνεία, θυμίζοντας
πώς κάθε ερμηνεία τέτοιων ιδιαίτερων φαινομένων πρέπει νά ϋπο-
τάσσεται σέ μιά συνεκτική αντίληψη τού συνόλου τής γραφειοκρα-
τικής οίκονομϊατ. Έτσι, στή γραφειοκρατική «άποταμϊευση» (μέ
μορφή δανείων
η
καταθέσεων σέ τράπεζες) πρέπει νά δλέπουμε τήν
τάση τών ιδιωτών γραφειοκρατών -καί της γραφειοκρqτίας σάν
. τάξης- νά διασφαλίσει ενα κεφάλαιο κατανάλωσης στά μέλη της
ανεξάρτητα άπό τίς μικρές μεταδολέ; τής γραφειοκρατικής καριέ-
ρας τους, καί ταυτόχρονα ενα μέσο γιά τό κράτος νά χρησιμοποιή-
σει τά μή καταναλώσιμα πλεονάσματα τοϋ είσοδήματο; τών προ-
νομιούχων στρωμάτων.
Ή
τελευταία νομισματική μεταρρύθμιση

άπόδειξε πώς τό κράτος παραμένει όριστικά παντοτινός κύριος αύ-
τών τών
«Κεφαλαϊων»
καί πώς μπορεί νά τ' ανακτήσει τή στιγμή
πού θέλει. Τό ϊδιο συμδαϊνει σέ δ,τι άφορά τά «κεφάλαια τοϋ
διευθυντή»: στόν ιδιωτικό καπιταλισμό, τό κέρδος κάθε καπιταλι-
στή
η
δμάδας καπιταλιστών είναι συνάρτηση τού μεγέθους καί τής
θέσης τού κεφαλαίου πού αύτοί κατέχουν. Στό γραφειοκρατικό
καπιταλισμό τό κέρδος τών μελών τής κυρίαρχης τάξης είναι ανε-
ξάρτητο άπό μιά τέτοια ιδιαίτερη σχέση μέ τό κεφάλαιο. Οί «διευ-
θυντές»δέν αποτελούν παρά μιά κατηγορία γραφειοκρατών άνά-
μεσα σέ αλλες κι ακόμη δέν είναι δέδαιο πώς είναι τό «κεφάλαιο
τοϋ διευθυντή» πού άποτελεί τήν κύρια πηγή τών είσοδημάτων
τους, έστω γιατί ενας μεγάλος αριθμός ρωσικών έπιχειρήσεων εΙ-
ναι, από τήν άποψη τού «σχέδιου», έλλειμματικές' αυτό τό κεφά-
λαιο παίζει τό ρόλο τοϋ κινήτρου γι' αυτή τήν κατηγορία γραφειο-
κρατών, όντας ενα εΙδος «έπιδότηοη; άποδοτικότητας», καί δέν
13
αλλοιώνει σέ τίποτε τίς ίδιαίτερε; δάσε«; λειτουργίας τής γραφειο-
κρατικής
οίκονομϊαο
'Ένας ,Αφρικανός σύντροφος πήρε τό λόγο στή συνέχεια γιά νά
ύπογραμμίσει πόσο είναι λαθεμένο νά συνδέεται τό ζήτημα τής εκ-
μετάλλευσης μέ τό ζήτημα τής τυπικής ίδιοκτησϊαο, 'επικαλέστηκε
τό αντίθετο καί συμμετρικό παράδειγμα από κείνο τής ρωσικής
γραφειοκρατίας πού εκμεταλλεύεται χωρίς νά είναι ιδιοκτήτρια,
τής έκμετάλλευση; τής άποικιακή; αγροτιάς από τόν μητροπολιτικό
η

ντόπιο καπιταλισμό:
ό
αγρστης, άν καί είναι «ίδιοκτήτη;» τόσο
τού χωραφιού του δσο καί τής σοδειάς του, δέν παύει νά είναι
ριζικά έκμεταλλευόμενοτ, όντα; αρχικά ύποχρεωμένος νά πουλήσει
αύτή τή σοδειά στά καπιταλιστικά μονοπώλια σέ τιμές πού αυτά
καθορίζουν αυταρχικά, ύστερα ν' αγοράσει τά προϊόντα πού κατα-
ναλώνει από τά ίδια μονοπώλια σέ τιμές έπίσης καθορισμένες από
τά ίδια. Αύτή ή εκμετάλλευση από τά μονοπώλια συνδέεται μέ τήν
εκμετάλλευση από μιά ιδιαίτερη αποικιακή γραφειοκρατία.
Ό
σύντροφο ς γενικεύει στή συνέχεια τήν παοέμδασή του, δια-
πιστώνοντας πώς τό μαρξιστικό κίνημα έστρεψε ως τώρα τήν
προσοχή του στήν εκμετάλλευση τοϋ προλεταριάτου καί παραμέ-
λησε λίγο-πολύ τίς άλλες μορφές έκμετάλλευσητ; -τήν αποικιακή
εκμετάλλευση γιά παράδειγμα- τείνοντας .νά εξομοιώσει τόπρό-
δλημα τής αποικιακής επανάσταση; μέ τό 1tρόολημα τής έπανάστα-
σης στίς οιομηχανικές χώρες, πράγμα &νακριΟές. Τελειώνει διαπι-
στώνοντας πώς μιά επανάσταση στίς προοδευμένες χώρες δέν λύνει
τό ποόδλημα, γιατί μιά τεράστια διαφορά τεχνικού έπιπέδου θά
έξα"ολουθούσε νά ύπάρχει ανάμεσα σ' αύτέ; καί τίς αποικιακές
χώρες, καί πάνω σ' αύτή τή διαφορά τεχνικού επιπέδου, παραγω-
γικότητας τής εργασιάς' καί δεξιότητας τών πληθυσμών, θά μπο-
ρούσαν νά προστεθούν πάλι κοινωνικές διαφορόποιήσεις.
.Οί
σύντροφοι C κμί
ο:
απάντησαν στόν 'Αφρικανό σύν-
τροφο άναγνωρϊζοντω; τήν πραγματικότητα
ίφ.ί

τή μέγιστη σημα-
σία τοϋ προολήμαwς πού έθετε. Πραγματικά, παρά τήν τεράστια
ανάπτυξη τοϋ κωτιταλισμοϋ, ή μεγάλη πλειοψηφϊα τοϋ πληθυσμού
τής Γής ζεί ακόμη κάτω άπό αποικια,κές
η
ήμι-αποικιακές συνθή-
κες' τό ζήτημα τοϋ ρόλου τής αγΡ9τιάς J1:Ρέ1tειπράγματι νά μελε-
τηθεί ξανά κι όφεϊλεται ν' αναγνωριστεί πώ.ς οί παραδοσιακές θέ-
σεις (γιά παράδειγμα εκείνες τών τεσσάρων πρώτων συνέδοιων ,τής
I.C.) είναι ανεπαρκείς. Είναι φανερό :ι;τώς
ή
έπανάσταση στίς
προοδευμένες χώρες δέν λύνει μόνη της τό πρόδλημα, γιατί δέν
ύπάρχει έλευθερία πού εισάγεται. Αυτό τό πρό()λημα θά πρέπει
λοιπόν 'νά μελετηθεί μέ τήν πιό στενή συνεργασία των συντρόφων
άπό τίς αποικίες. '
14
"
"Ενας άλλος σύντροφο ς θέλει νά μάθει άν ή γραφειοκρατία
αποτελεί ένα άπαραίτητο στάδιο τής κοινωνικής ανάπτυξης κι άν ή
ρωσική επανάσταση θά μπορούσε ν' άποφύγει τήν έκφύλιση.
Ή
ανωριμότητα των επαναστατικών συνθηκών στήν Ευρώπη μετά τόν
Πρώτο κι ακόμη καί τό Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο φαίνεται νά
δείχνει πώς ή γραφειοκρατία ήταν άναπόφευκτη. "Αν εΙναι έτσι,
δέν θά 'πρεπε νά εύχεται κανείς νά πραγματοποιηθεί τό ταχύτερο
ή γραφειοκρατική κυριαρχία;
'ο
C άπαντάει πώς πραγματικά
ή

γραφειοκρατία ύπήρξε ή
άπόδειξη τής άνωριμότητω; τοϋ προλεταριάτου γιά τήν επανάστα-
ση, όχι κατά τή συνηθισμένη πολιτική έννοια, αλλά κατά τήν οικο-
νομική: τό προλεταριάτο δέν είχε ακόμη συνειδητοποιήσει τό πρό-
δλημα τής εργατικής διαχείρισης τής οίκονομϊατ, σέ κάθε περί-
πτωση δέν στάθηκε ίκανό να τήν πραγματοποιήσει κι άφέθηκε ν'
άπαλλοτριωθεί από τή γραφειοκρατία. Κατά μιά περισσότερο γε-
νική έννοια, ή γραφειοκρατία είναι αντικειμενικά «απαραίτητη»
γιά δσο διάστημα ή παρακμή τοϋ καπιταλισμού κι
ή
αποσύνθεση
τής άστική; τάξης συνεχίζεται χωρίς ή επανάσταση νά φτάνει στή
νίκη. Κατά τήν ίδια έννοια, ό φασισμός έπϊση; εΙναι αντικειμενικά
«άπαραίτητος».
Ή
πολιτική μας στάση δμως απέναντι στή γρα-
φειοκρατία δέν προσδιορίζεται απ' αύτόν τόν παράγοντα, αλλά
άπό τό γεγονός δτι ή γραφειοκρατία εΙναι μιά εκμεταλλεύτρια τάξη
πού εξασφαλίζει τήν ίστορική αντικατάσταση τής αστική; τάξης,
είναι λοιπόν ανίκανη νά εξασφαλίσει μιά νέα ίστορική φάση εξ-
άπλωσης τών παραγωγικών δυνάμεων καί τής κοινωνικής δραστη-
ριότητας.
Ή
μοναδική ρίζα τής «άναγκαιότητω;» τής γραφειοκρα-
τίας, καί μάλιστα τής ύπαρξής της, είναι πώς τό προλεταριάτο δέν
μπόρεσε μέχρι τώρανά εγκαθιδρύσει τή δική του πολιτική κι οικο-
νομική εξουσία. Αυτό εγείρει φυσικά τό ζήτημα τής ίστορικής ίκα-
νότητας τού προλεταριάτου' σύμφωνα μέτήν άποψή μας, αύτή
ή
ίκανότητα αναπτύσσεται σταθερά, δμως κάθε συζήτηση

ίι
ΡΓίΟΓί
πάνω στό ζήτημα είναι μάταιη καί περιττή' μόνο στήν πρακτική
θά δείξει τό προλεταριάτο άν μπορεί
η
σχι νά πραγματοποιήσει
τήν κομμουνιστική κοινωνία.
'Ο
σύντροφος Μ , τής όμάδας «Διεθνισμός», παίρνει τό λόγο
ατή συνέχεια γιά νά πεί πώς νιώθει, μέσα από τίς τωρινές θέσευ;
μας, μιά στροφή τής όμάδας μας πρός τή θεωρία τοϋ «κρατικού
καπιταλισμού», στροφή άλλωστε γιά τήν όποία χαίρεται, δντω; ό
ίδιος. όπαδό; αύτήςτής θεωρίας' πώς ενώ μέχρι τώρα ή όμάδα μας
ήταν όπαδό; τής θεωρίας τοϋ «συλλογικού γραφειοκρατισμού», το-
νίζοντας τίς διαφορές πού διαχωρίζουν τό ρωσικό καθεστώς από
τίς καπιταλιστικές κοινωνίες, διαδεδαιωνουαε τώρα τήν ύπαρξη
δαθιών κοινών χαρακτηριστικών στά δυό καθεστώτα. Πρέπει τώρα
15
αλλοιώνει σέ τίποτε τίς ίδιαίτερε; δάσε«; λειτουργίας τής γραφειο-
κρατικής
οίκονομϊαο
'Ένας ,Αφρικανός σύντροφος πήρε τό λόγο στή συνέχεια γιά νά
ύπογραμμίσει πόσο είναι λαθεμένο νά συνδέεται τό ζήτημα τής εκ-
μετάλλευσης μέ τό ζήτημα τής τυπικής ίδιοκτησϊαο, 'επικαλέστηκε
τό αντίθετο καί συμμετρικό παράδειγμα από κείνο τής ρωσικής
γραφειοκρατίας πού εκμεταλλεύεται χωρίς νά είναι ιδιοκτήτρια,
τής έκμετάλλευση; τής άποικιακή; αγροτιάς από τόν μητροπολιτικό
η
ντόπιο καπιταλισμό:
ό

αγρστης, άν καί είναι «ίδιοκτήτη;» τόσο
τού χωραφιού του δσο καί τής σοδειάς του, δέν παύει νά είναι
ριζικά έκμεταλλευόμενοτ, όντα; αρχικά ύποχρεωμένος νά πουλήσει
αύτή τή σοδειά στά καπιταλιστικά μονοπώλια σέ τιμές πού αυτά
καθορίζουν αυταρχικά, ύστερα ν' αγοράσει τά προϊόντα πού κατα-
ναλώνει από τά ίδια μονοπώλια σέ τιμές έπίσης καθορισμένες από
τά ίδια. Αύτή ή εκμετάλλευση από τά μονοπώλια συνδέεται μέ τήν
εκμετάλλευση από μιά ιδιαίτερη αποικιακή γραφειοκρατία.
Ό
σύντροφο ς γενικεύει στή συνέχεια τήν παοέμδασή του, δια-
πιστώνοντας πώς τό μαρξιστικό κίνημα έστρεψε ως τώρα τήν
προσοχή του στήν εκμετάλλευση τοϋ προλεταριάτου καί παραμέ-
λησε λίγο-πολύ τίς άλλες μορφές έκμετάλλευσητ; -τήν αποικιακή
εκμετάλλευση γιά παράδειγμα- τείνοντας .νά εξομοιώσει τόπρό-
δλημα τής αποικιακής επανάσταση; μέ τό 1tρόολημα τής έπανάστα-
σης στίς οιομηχανικές χώρες, πράγμα &νακριΟές. Τελειώνει διαπι-
στώνοντας πώς μιά επανάσταση στίς προοδευμένες χώρες δέν λύνει
τό ποόδλημα, γιατί μιά τεράστια διαφορά τεχνικού έπιπέδου θά
έξα"ολουθούσε νά ύπάρχει ανάμεσα σ' αύτέ; καί τίς αποικιακές
χώρες, καί πάνω σ' αύτή τή διαφορά τεχνικού επιπέδου, παραγω-
γικότητας τής εργασιάς' καί δεξιότητας τών πληθυσμών, θά μπο-
ρούσαν νά προστεθούν πάλι κοινωνικές διαφορόποιήσεις.
.Οί
σύντροφοι C κμί
ο:
απάντησαν στόν 'Αφρικανό σύν-
τροφο άναγνωρϊζοντω; τήν πραγματικότητα
ίφ.ί
τή μέγιστη σημα-
σία τοϋ προολήμαwς πού έθετε. Πραγματικά, παρά τήν τεράστια

ανάπτυξη τοϋ κωτιταλισμοϋ, ή μεγάλη πλειοψηφϊα τοϋ πληθυσμού
τής Γής ζεί ακόμη κάτω άπό αποικια,κές
η
ήμι-αποικιακές συνθή-
κες' τό ζήτημα τοϋ ρόλου τής αγΡ9τιάς J1:Ρέ1tειπράγματι νά μελε-
τηθεί ξανά κι όφεϊλεται ν' αναγνωριστεί πώ.ς οί παραδοσιακές θέ-
σεις (γιά παράδειγμα εκείνες τών τεσσάρων πρώτων συνέδοιων ,τής
I.C.) είναι ανεπαρκείς. Είναι φανερό :ι;τώς
ή
έπανάσταση στίς
προοδευμένες χώρες δέν λύνει μόνη της τό πρόδλημα, γιατί δέν
ύπάρχει έλευθερία πού εισάγεται. Αυτό τό πρό()λημα θά πρέπει
λοιπόν 'νά μελετηθεί μέ τήν πιό στενή συνεργασία των συντρόφων
άπό τίς αποικίες. '
14
"
"Ενας άλλος σύντροφο ς θέλει νά μάθει άν ή γραφειοκρατία
αποτελεί ένα άπαραίτητο στάδιο τής κοινωνικής ανάπτυξης κι άν ή
ρωσική επανάσταση θά μπορούσε ν' άποφύγει τήν έκφύλιση.
Ή
ανωριμότητα των επαναστατικών συνθηκών στήν Ευρώπη μετά τόν
Πρώτο κι ακόμη καί τό Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο φαίνεται νά
δείχνει πώς ή γραφειοκρατία ήταν άναπόφευκτη. "Αν εΙναι έτσι,
δέν θά 'πρεπε νά εύχεται κανείς νά πραγματοποιηθεί τό ταχύτερο
ή γραφειοκρατική κυριαρχία;
'ο
C άπαντάει πώς πραγματικά
ή
γραφειοκρατία ύπήρξε ή
άπόδειξη τής άνωριμότητω; τοϋ προλεταριάτου γιά τήν επανάστα-

ση, όχι κατά τή συνηθισμένη πολιτική έννοια, αλλά κατά τήν οικο-
νομική: τό προλεταριάτο δέν είχε ακόμη συνειδητοποιήσει τό πρό-
δλημα τής εργατικής διαχείρισης τής οίκονομϊατ, σέ κάθε περί-
πτωση δέν στάθηκε ίκανό να τήν πραγματοποιήσει κι άφέθηκε ν'
άπαλλοτριωθεί από τή γραφειοκρατία. Κατά μιά περισσότερο γε-
νική έννοια, ή γραφειοκρατία είναι αντικειμενικά «απαραίτητη»
γιά δσο διάστημα ή παρακμή τοϋ καπιταλισμού κι
ή
αποσύνθεση
τής άστική; τάξης συνεχίζεται χωρίς ή επανάσταση νά φτάνει στή
νίκη. Κατά τήν ίδια έννοια, ό φασισμός έπϊση; εΙναι αντικειμενικά
«άπαραίτητος».
Ή
πολιτική μας στάση δμως απέναντι στή γρα-
φειοκρατία δέν προσδιορίζεται απ' αύτόν τόν παράγοντα, αλλά
άπό τό γεγονός δτι ή γραφειοκρατία εΙναι μιά εκμεταλλεύτρια τάξη
πού εξασφαλίζει τήν ίστορική αντικατάσταση τής αστική; τάξης,
είναι λοιπόν ανίκανη νά εξασφαλίσει μιά νέα ίστορική φάση εξ-
άπλωσης τών παραγωγικών δυνάμεων καί τής κοινωνικής δραστη-
ριότητας.
Ή
μοναδική ρίζα τής «άναγκαιότητω;» τής γραφειοκρα-
τίας, καί μάλιστα τής ύπαρξής της, είναι πώς τό προλεταριάτο δέν
μπόρεσε μέχρι τώρανά εγκαθιδρύσει τή δική του πολιτική κι οικο-
νομική εξουσία. Αυτό εγείρει φυσικά τό ζήτημα τής ίστορικής ίκα-
νότητας τού προλεταριάτου' σύμφωνα μέτήν άποψή μας, αύτή
ή
ίκανότητα αναπτύσσεται σταθερά, δμως κάθε συζήτηση
ίι
ΡΓίΟΓί

πάνω στό ζήτημα είναι μάταιη καί περιττή' μόνο στήν πρακτική
θά δείξει τό προλεταριάτο άν μπορεί
η
σχι νά πραγματοποιήσει
τήν κομμουνιστική κοινωνία.
'Ο
σύντροφος Μ , τής όμάδας «Διεθνισμός», παίρνει τό λόγο
ατή συνέχεια γιά νά πεί πώς νιώθει, μέσα από τίς τωρινές θέσευ;
μας, μιά στροφή τής όμάδας μας πρός τή θεωρία τοϋ «κρατικού
καπιταλισμού», στροφή άλλωστε γιά τήν όποία χαίρεται, δντω; ό
ίδιος. όπαδό; αύτήςτής θεωρίας' πώς ενώ μέχρι τώρα ή όμάδα μας
ήταν όπαδό; τής θεωρίας τοϋ «συλλογικού γραφειοκρατισμού», το-
νίζοντας τίς διαφορές πού διαχωρίζουν τό ρωσικό καθεστώς από
τίς καπιταλιστικές κοινωνίες, διαδεδαιωνουαε τώρα τήν ύπαρξη
δαθιών κοινών χαρακτηριστικών στά δυό καθεστώτα. Πρέπει τώρα
15
νά δγοϋν τά συμπεράσματα άπ" αυτή τή «στροφή» καί ν' άναγνω-
ριστεί πώς οί Ήνωμένες Πολιτείες πραγματοποιούν σήμερα ενα
ανάλογο καθεστώς καί πώς δ επερχόμενος πόλεμος θά είναι δ πό-
λεμος ανάμεσα σέ δυό καπιταλιστικά μπλόκο
Ό
C άπαντάει πώς, παρά τό λίγο ένδιαφέρον πού μπορεί νά
παρουσιάζει γιά τήν πλειοψηφία τών συντρόφων αυτό τό ζήτημα,
είναι άπαραίτητο νά ξεκαθαριστούν τά πράγματα. Θυμίζει πώς
δταν σχηματίστηκε
ή
δμάδα μας ύπήρχαν, πέρα άπό τήν παράλογη
θεωρίά τού «έκφυλισμένου εργατικού κράτους» (πού κηρύσσονταν
άπό τούς τροτσκιστές κι επίσης, εκείνη τήν εποχή, άπό τούς μπορ-
ντιγκιστές), δύο άντιλήψει; γιά τή Ρωσία: 'εκείνη τού «κρατικού

καπιταλισμού» κι εκείνη τού «συλλογικού γραφειοκρατισμού». Ή
εξέλιξή μας, είναι φανερό, προσδιορίστηκε άπό τήν ϋπαρξη αυτών
τών δύο αντιλήψεων, προπαντός μέ τήν έννοια δτι διαμόρφωσαν
γιά μάς περίφημους εξωστήρες*. "Ετσι, γιά παράδειγμα, μέ τή λέξη
«κρατικός καπιταλισμός» υποχρεωθήκαμε νά παλέψουμε μέ μιά
αντίληψη έντελώτ; ανόητη (τή μόνη πού μάς άντιπαράθεσαν), πού
συνίσταται στό νά ταυτιστούν εκμετάλλευση καί καπιταλισμός, ν'
άπορριφθούν οί διαφορές ανάμεσα στό ρωσικό καθεστώς καί τίς
παραδοσιακές καπιταλιστικές κοινωνίες, νά επικυρωθεί πώς στή
Ρωσία τό κράτος είχε γίνει εργοδότης καί τά ύπόλοιπα άναπαρά-
γανε ακρι6ώς τό γνωστό καπιταλισμό, κλπ. 'Υποχρεωθήκαμε ν'
άπαντήοουμε σ' αυΊQ.\ις_τούς παραλογισμούτ; ._υrιoγ.ραμμίζoxτας στα-
θερά τίςτΈρ'ό<;Τ;;;ς διαφ9ρές.π.ού ,άν,;r.ιπαραθέΙου-Υ_τQ.ρ<φgικόκαθε-
στώς σέ μιά κgιtιταλιστική κοινωνία .παοαδοοιακοϋ τύπου. Τίποτε
άπ"αύτδ πού είπαμε άναφορικά μ' αυτό δέν ήταν ψεύτικο'
ή
ανά-
λυσή μας δμως τότε ήταν άναμφισδήτητα άνεπαρκή; στό δαθμό
πού δέν ενσωματώνονταν σέ μιά γενική αντίληψη τής εξέλιξης τής
σύγχρονης οίκονομϊω; καί κοινωνίας. Κάναμε αύτή τή διεύρυνση
τών άντιλήψεών μας όχι σήμερα, άλλά κιόλας τό Μάρτη τού 1948
κι δ σύντροφος Μ πρέπει νά θυμάται μιά εκθεση τού
C έκείνη;
τής εποχής στή διάρκεια τών κοινών διαλέξεων τών δμάδων τής
αριστεράς στή Μυτυαλιτέ**, δπου
ή
ουσία τής σημερινής μας άντί-
ληψης ήταν κιόλας δοσμένη, αντίληψη πού άλλωστε διατυπώθηκε
έπϊση; στά κείμενα πού δημοσιεύσαμε στό P.C.I. άπό τό Μάρτη
τού 1948, πού ό σύντροφο ς Μ πρέπει έπϊση; νά γνωρίζει. Γιά νά

συνοψίσουμε λακωνικά αύτή τήν αντίληψη, πρέπει νά πούμε πώς δ
γραφειοκρατικός' καπιταλισμός αντιπροσωπεύει τή συνέχεια τού
παραδοσιακού καπιταλισμού σπριi:ιχνoντας στό δριό του τήν τάση
• Θά δρεί κανείς μιά σημείωση γιά τήν ίστορία τοϋ «ρωσικού ζητήμα-
τος» στόν τόμο Ι, 3 τής παρούσας εκδοσης.
•• Αίθουσα διαλέξεων στό Παρίσι. (Σ.τ.Μ.)
16
γιά τήν καθολική συγκέντρωση τού κεφαλαίου καί τήν άπεριόριστη
εκμετάλλευση τού προλεταριάτου καί πώς συνεχίζει ν' .αναπτύσσει
σήμερα τίς άπαρχές τής σοσιαλιστική ς έπανάστασητ, άλλά δτι, εκ-
τός απ' αυτό, σέ δλα τά άλλα σημεία, αντιπροσωπεύει άκρι6ώς τό
αντίθετο, τήν πλήρη αντίθεση τού καπιταλισμού (δομή τής κυρίαρ-
χης τάξης, οΙκονομικοί νόμοι, κλπ.). 'Επιπλέον, είναι έντελώ ; λά-
θος νά λέμε πώς σήμερα
ή
ρωσική κοινωνία είναι ταυτόσημη μέ
τήν αμερικάνικη κοινωνία καί πώς δ πόλεμος θά είναι άπλά δ πό-
λεμος τών δύο καπιταλιστικών μπλόκο Οί ΗΠΑ σρίσκονται πολύ
πιό μακριά άπό τήν ΕΣΣΔ σέ δ,τι άφορά τή συγκέντρωση τού κε-
φαλαίου κι οί κοινωνιολογικές διαφορές των δύο καθεστώτων εί-
ναι ενας παράγοντας πού επενεργεί Ισχυρά στό χαρακτήρα καί τίς
Ιδιότητες τοϋ επερχόμενου πολέμου.
17
νά δγοϋν τά συμπεράσματα άπ" αυτή τή «στροφή» καί ν' άναγνω-
ριστεί πώς οί Ήνωμένες Πολιτείες πραγματοποιούν σήμερα ενα
ανάλογο καθεστώς καί πώς δ επερχόμενος πόλεμος θά είναι δ πό-
λεμος ανάμεσα σέ δυό καπιταλιστικά μπλόκο
Ό
C άπαντάει πώς, παρά τό λίγο ένδιαφέρον πού μπορεί νά
παρουσιάζει γιά τήν πλειοψηφία τών συντρόφων αυτό τό ζήτημα,

είναι άπαραίτητο νά ξεκαθαριστούν τά πράγματα. Θυμίζει πώς
δταν σχηματίστηκε
ή
δμάδα μας ύπήρχαν, πέρα άπό τήν παράλογη
θεωρίά τού «έκφυλισμένου εργατικού κράτους» (πού κηρύσσονταν
άπό τούς τροτσκιστές κι επίσης, εκείνη τήν εποχή, άπό τούς μπορ-
ντιγκιστές), δύο άντιλήψει; γιά τή Ρωσία: 'εκείνη τού «κρατικού
καπιταλισμού» κι εκείνη τού «συλλογικού γραφειοκρατισμού». Ή
εξέλιξή μας, είναι φανερό, προσδιορίστηκε άπό τήν ϋπαρξη αυτών
τών δύο αντιλήψεων, προπαντός μέ τήν έννοια δτι διαμόρφωσαν
γιά μάς περίφημους εξωστήρες*. "Ετσι, γιά παράδειγμα, μέ τή λέξη
«κρατικός καπιταλισμός» υποχρεωθήκαμε νά παλέψουμε μέ μιά
αντίληψη έντελώτ; ανόητη (τή μόνη πού μάς άντιπαράθεσαν), πού
συνίσταται στό νά ταυτιστούν εκμετάλλευση καί καπιταλισμός, ν'
άπορριφθούν οί διαφορές ανάμεσα στό ρωσικό καθεστώς καί τίς
παραδοσιακές καπιταλιστικές κοινωνίες, νά επικυρωθεί πώς στή
Ρωσία τό κράτος είχε γίνει εργοδότης καί τά ύπόλοιπα άναπαρά-
γανε ακρι6ώς τό γνωστό καπιταλισμό, κλπ. 'Υποχρεωθήκαμε ν'
άπαντήοουμε σ' αυΊQ.\ις_τούς παραλογισμούτ; ._υrιoγ.ραμμίζoxτας στα-
θερά τίςτΈρ'ό<;Τ;;;ς διαφ9ρές.π.ού ,άν,;r.ιπαραθέΙου-Υ_τQ.ρ<φgικόκαθε-
στώς σέ μιά κgιtιταλιστική κοινωνία .παοαδοοιακοϋ τύπου. Τίποτε
άπ"αύτδ πού είπαμε άναφορικά μ' αυτό δέν ήταν ψεύτικο'
ή
ανά-
λυσή μας δμως τότε ήταν άναμφισδήτητα άνεπαρκή; στό δαθμό
πού δέν ενσωματώνονταν σέ μιά γενική αντίληψη τής εξέλιξης τής
σύγχρονης οίκονομϊω; καί κοινωνίας. Κάναμε αύτή τή διεύρυνση
τών άντιλήψεών μας όχι σήμερα, άλλά κιόλας τό Μάρτη τού 1948
κι δ σύντροφος Μ πρέπει νά θυμάται μιά εκθεση τού
C έκείνη;

τής εποχής στή διάρκεια τών κοινών διαλέξεων τών δμάδων τής
αριστεράς στή Μυτυαλιτέ**, δπου
ή
ουσία τής σημερινής μας άντί-
ληψης ήταν κιόλας δοσμένη, αντίληψη πού άλλωστε διατυπώθηκε
έπϊση; στά κείμενα πού δημοσιεύσαμε στό P.C.I. άπό τό Μάρτη
τού 1948, πού ό σύντροφο ς Μ πρέπει έπϊση; νά γνωρίζει. Γιά νά
συνοψίσουμε λακωνικά αύτή τήν αντίληψη, πρέπει νά πούμε πώς δ
γραφειοκρατικός' καπιταλισμός αντιπροσωπεύει τή συνέχεια τού
παραδοσιακού καπιταλισμού σπριi:ιχνoντας στό δριό του τήν τάση
• Θά δρεί κανείς μιά σημείωση γιά τήν ίστορία τοϋ «ρωσικού ζητήμα-
τος» στόν τόμο Ι, 3 τής παρούσας εκδοσης.
•• Αίθουσα διαλέξεων στό Παρίσι. (Σ.τ.Μ.)
16
γιά τήν καθολική συγκέντρωση τού κεφαλαίου καί τήν άπεριόριστη
εκμετάλλευση τού προλεταριάτου καί πώς συνεχίζει ν' .αναπτύσσει
σήμερα τίς άπαρχές τής σοσιαλιστική ς έπανάστασητ, άλλά δτι, εκ-
τός απ' αυτό, σέ δλα τά άλλα σημεία, αντιπροσωπεύει άκρι6ώς τό
αντίθετο, τήν πλήρη αντίθεση τού καπιταλισμού (δομή τής κυρίαρ-
χης τάξης, οΙκονομικοί νόμοι, κλπ.). 'Επιπλέον, είναι έντελώ ; λά-
θος νά λέμε πώς σήμερα
ή
ρωσική κοινωνία είναι ταυτόσημη μέ
τήν αμερικάνικη κοινωνία καί πώς δ πόλεμος θά είναι άπλά δ πό-
λεμος τών δύο καπιταλιστικών μπλόκο Οί ΗΠΑ σρίσκονται πολύ
πιό μακριά άπό τήν ΕΣΣΔ σέ δ,τι άφορά τή συγκέντρωση τού κε-
φαλαίου κι οί κοινωνιολογικές διαφορές των δύο καθεστώτων εί-
ναι ενας παράγοντας πού επενεργεί Ισχυρά στό χαρακτήρα καί τίς
Ιδιότητες τοϋ επερχόμενου πολέμου.
17

Η rlΟΥrΚΟΣΛΑΒIΚΗ rΡΑΦΕIΟΚΡΑΤιΑ*
,Από τό 1923 μέχρι σήμερα, τό εργατικό κίνημα κυριαρχήθηκε
από τό σταλινισμό. Χειραγωγώντας τά πιό εξελιγμένα καί τά πιό
μαχητικά τμήματα τού προλεταριάτου,
ή
πολιτική τής σταλινικής
γραφειοκρατίας ύπήρξε δ παράγοντας πού επικράτησε στήν εκδαση
τών κοινωνικών κρίσεων στό τελευταίο τέταρτο τού αιώνα. Μιά
από τίς περισσότερο σημαντικές εκδηλώσεις αϋτή; τής συντριπτι-
κής επικράτησης ύπήρξε, σέ δλη αυτή τήν περίοδο,
ή
αδυναμία ν'
άνασυσταθεί απέναντι στό σταλινισμό μιά πρωτοπορία επαναστα-
τική αξια αυτού τού όνόματος, θεμελιωμένη πάνω .σέ στέρεες ίδεο-
λογικές καί προγραμματικές
δάσε«;
πού νά επηρεάζει πραγματικά
έστω κι ενα πολύ μικρό τμήμα τού προλεταριάτου. Τό κύριο εμπό-
διο στό δποίο σκόνταφτε αυτή
ή
άνασύσταση ήταν
ή .
άδεδαιότητα
κι
ή
σύγχυση πού επικρατούσαν ώς πρός τή φύση καί τίς προοπτι-
κές ανάπτυξη; τού
Ιδιου
τού σταλινισμού, άδεδαιότητα καί σύγ-
χυση πού ήταν τότε σχεδόν άναπόφευκτες.

Ή
σταλινική γραφειο-
κρατία δρισκόταν άκόμη τότε στήν κατάσταση διαμόοφωοηο- τά
θεμελιακά της γνωρίσματα ελάχιστα διακρίνονταν άπό τήν κοινω-
νική πραγματικότητα'
ή
εξουσία της δέν εΙχε πραγματοποιηθεί
παρά μόνο σέ μιά χώρα απόλυτα ξεκομμένη από τόν ύπόλοιπο κό-
σμο' τά σταλινικά κόμματα παραμέναν, σ' δλες σχεδόν τίς καπιτα-
λισ:τικές χώρες, κόμματα «άντιπολίτευσης». 'Όλοι αυτοί οί παρά-
*
.\·ο!'ίιι/ί.ΗI1Ι' ΟΙΙ Βl/I·hιπίe.
τεύχη 5-6 (Μάρτης 1950). κείμενο γραμμένο
σέ συνεργασία μέ τόν
Geol'ges Dupont.
19
Η rlΟΥrΚΟΣΛΑΒIΚΗ rΡΑΦΕIΟΚΡΑΤιΑ*
,Από τό 1923 μέχρι σήμερα, τό εργατικό κίνημα κυριαρχήθηκε
από τό σταλινισμό. Χειραγωγώντας τά πιό εξελιγμένα καί τά πιό
μαχητικά τμήματα τού προλεταριάτου,
ή
πολιτική τής σταλινικής
γραφειοκρατίας ύπήρξε δ παράγοντας πού επικράτησε στήν εκδαση
τών κοινωνικών κρίσεων στό τελευταίο τέταρτο τού αιώνα. Μιά
από τίς περισσότερο σημαντικές εκδηλώσεις αϋτή; τής συντριπτι-
κής επικράτησης ύπήρξε, σέ δλη αυτή τήν περίοδο,
ή
αδυναμία ν'
άνασυσταθεί απέναντι στό σταλινισμό μιά πρωτοπορία επαναστα-
τική αξια αυτού τού όνόματος, θεμελιωμένη πάνω .σέ στέρεες ίδεο-

λογικές καί προγραμματικές
δάσε«;
πού νά επηρεάζει πραγματικά
έστω κι ενα πολύ μικρό τμήμα τού προλεταριάτου. Τό κύριο εμπό-
διο στό δποίο σκόνταφτε αυτή
ή
άνασύσταση ήταν
ή .
άδεδαιότητα
κι
ή
σύγχυση πού επικρατούσαν ώς πρός τή φύση καί τίς προοπτι-
κές ανάπτυξη; τού
Ιδιου
τού σταλινισμού, άδεδαιότητα καί σύγ-
χυση πού ήταν τότε σχεδόν άναπόφευκτες.
Ή
σταλινική γραφειο-
κρατία δρισκόταν άκόμη τότε στήν κατάσταση διαμόοφωοηο- τά
θεμελιακά της γνωρίσματα ελάχιστα διακρίνονταν άπό τήν κοινω-
νική πραγματικότητα'
ή
εξουσία της δέν εΙχε πραγματοποιηθεί
παρά μόνο σέ μιά χώρα απόλυτα ξεκομμένη από τόν ύπόλοιπο κό-
σμο' τά σταλινικά κόμματα παραμέναν, σ' δλες σχεδόν τίς καπιτα-
λισ:τικές χώρες, κόμματα «άντιπολίτευσης». 'Όλοι αυτοί οί παρά-
*
.\·ο!'ίιι/ί.ΗI1Ι' ΟΙΙ Βl/I·hιπίe.
τεύχη 5-6 (Μάρτης 1950). κείμενο γραμμένο
σέ συνεργασία μέ τόν

Geol'ges Dupont.
19
γοντες εξηγούν σύγχρονα γιατί τό προλεταριάτο δέν μπόρεσε, στή
διάρκεια αύτή; τής περιόδου, ν' αποσπαστεί από τή σταλινική
επιρροή καί γιατί
ή Ιδια ή
πρωτοπορία δέν κατάφερε νά κατανοή-
σει τή φύση τής γραφειοκρατίας καί νά καθορίσει απέναντι σ'
αυτή ενα επαναστατικό πρόγραμμα.
Παρά τά φαινόμενα,
ό
δεύτερος ίμπεριαλιστικός πόλεμος άλ-
λαξε ριζικά αυτή τήν κατάσταση.
Ή
σταλινική γραφειοκρατία ξε-
πέρασε κατά πολύ τό πλαίσιο τής παλιάς Ρωσίας. Γίνηκε κυρίαρχη
δύναμη, ασκεί τήν εξουσία σέ δέκα νέες χώρες, ανάμεσα στίς
όποίε; δρίσκονται ανεπτυγμένο; διομηχανικές περιοχές, δπως
ή
Τσεχοσλοδακία
ή
ή
ανατολική Γερμανία, καθώς καί μιά αχανή;
καθυστερημένη χώρα δπως
ή
Κίνα. Αυτό πού πρίν θά μπορούσε νά
φαίνεται σάν εξαίρεση,
ή
τό αποτέλεσμα των ίδιομορφιών τής Ρω-
σίας,

ή
απόλυτη εξουσία τής γραφειοκρατίας, άποκαλύφθηκε πώς
ήταν έπιση; δυνατή κι αλλού. Τά σταλινικά κόμματα στίς άστικέ;
χώρες γνώρισαν στίς περισσότερες περιπτώσεις μιά μεγάλη ανά-
πτυξη, αλλά μ' αυτή τήν άφορμή ύποχρεώθηκαν νά πάρουν μέρος
στίς
«εύθύνει;
τής εξουσίας» καί ν' άναλάδουν τό ρόλο τών είσηγη-
τών μιάς γραφειοκρατική ς κοινωνίας.
Μ' αυτή τή σημαντική επέκταση, ό σταλινισμός έχασε αυτοδύ-
ναμα τό
«μυστήριό»
του. 'Εξετάζοντας τήν εργατική μάζα, δέν
μπορούμε πιά ν' αρνηθούμε πώς αρχισε μιά εμπειρία τής σταλινι-
κής γραφειοκρατίας, διαφορετικά δαθύτερη από κείνη πού ήταν
δυνατή πρίν από τόν πόλεμο' γιατί
ή
σημερινή εμπειρία τού στα-
λινισμού δέν άφοοά πιά τίς «προδοσίες» του, αλλά τήν ίδια τή
φύση τής γραφειοκρατίας σάν στρώματος εκμετάλλευσης. Αυτή
ή
φύση είναι καί θά γίνει ύποχρεωτικά αντιληπτή από τούς προλετά-
ριους τών περιοχών στίς όποίες
ή
σταλινική γραφειοκρατία κατέ-
λαδε τήν εξουσία. Γιά τό προλεταριάτο τών άλλων χωρών,
η
άμφι-
δολία σ' αυτό τό ζήτημα εχει τήν τάση νά παραχωρήσει τή θέση
της σέ μιά δεδαιότητα ενισχυμένη από τήν κατανόηση τής στάσης

καί τοϋ ρόλου τής σταλινικής πολιτικής καί συνδικαλιστικής γρα-
φειοκρατίας στό πλαίσιο .τοϋ καπιταλιστικού συστήματος. Σέ δ.τι
άφορά τήν πρωτοπορία, τώρα τής είναι δοσμένα δλα τά στοιχεία
γιά νά επεξεργαστεί καί νά διαδόσει στούς κόλπους τής τάξης μιά
ξεκάθαρη αντίληψη τής γραφειοκρατίας κι ενα επαναστατικό πρό-
γραμμα άντικού της.
Περισσότερο δμως απ' δσο στίς σχέσεις ανάμεσα στήν εργατική
τάξη καί τή γραφειοκρατία,
ή
σημερινή επέκταση τού σταλινισμού
κάνει νά έμφανϊζεται μιά ριζοσπαστική αλλαγή στήν κατάσταση
τής Εδιαςτής γραφειοκρατίας,
Ή
γραφειοκρατία 6γήκε από τόν πό-
λεμο απειρα ενισχυμένη ώς πρός τό ύλικό κι ανθρώπινο δυναμικό
20
πού διαθέτει' αυτή δμως
ή
εξάπλωση εκανε νά έμφανιστοϋν μέ
πολύ περισσότερη ίσχύ από πρίν οί καθαρές άντιφάσει; τής γρα-
φειοκρατίας πού είναι συναφείς μέ τή φύση της σάν στρώμα έκμε-
ταλλευτικό. Αυτές οί άντιφάσει; απορρέουν φανερά από τή ριζική
αντίθεση ανάμεσα στά συμφέροντά της καί
-σέ
κείνα τοϋ προλετα-
ριάτου. Τά σταλινικά κόμματα δέν είναι τίποτε χωρίς τή συγκατά-
θεση τής εργατικής τάξης, κατά συνέπεια είναι ύποχρεωμένα νά
διατηρήσουν καί νά δαθύνουν τό δεσμό μαζί της, γιά νά μπορέ-
σουν ακριδώς νά τής έπιδάλουν μιά πολιτική ριζικά εχθρική, ταυ-
τόχρονα στά άμεσα συμφέροντά της καί στά ίστορικά της συμφέ-

ροντα' από δώ, μιά αντίθεση, άφετηριακά ύπόκωφη, πού μόνον
αυξανόμενη μπορεί νά προχωρήσει. Αυτή
ή
αντίθεση έπιφανειακά
καταργείται δταν
ή
γραφειοκρατία κυριέψει τήν εξουσία' μπορούμε
νά πούμε πώτ τότε, στό δαθμό πού εγκαθιδρύει τήν απόλυτη δι-
κτατορία της, ξεφορτώνεται τήν ανάγκη τής συγκατάθεσης τών ερ-
γατών. Στήν πραγματικότητα δμως,
ή
άντϊφαση μετατίθεται άπλά
σ' ενα δαθύτερο καί σημαντικότερο επίπεδο, τό οίκονομικό, κι εκεί
ταυτίζεται μέ τή θεμελιακή άντϊφαση τής καπιταλιστικής έκμετάλ-
λευσης. "Αν
ή
γραφειοκρατία, φτάνοντας στήν εξουσία, πάψει νά
εχει ανάγκη από τήν πολιτική συγκατάθεση των εργατών, εχει
περισσότερο ανάγκη από τήν οίκονομική τους συγκατάθεση. Οί ερ-
γάτες μπορούν, σάν πολιτικά δργανα, νά τιθασευτούν από τήν
Γκεπεού σάν παραγωγοί πού αρνούνται νά τούς εκμεταλλεύονται
είναι άδάμαστοι,
Ή
στοιχειώδης άντιφαση ανάμεσα στά εργατικά
συμφέροντα καί τή γραφειοκρατική εκμετάλλευση γίνεται, σ' αυτό
τό στάδιο, ύλικά φανερή γιά τό προλεταριάτο.
'11
αναγκαιότη,τα
στήν όποία_ δ!?ίσκ~τ<:tι
ή

"'y~ρpφειoκρατία νά εκμεταλλευτεί__τόν~ερ-
γάτη στό μέγιστο, ενώ ταυτόχρονα τόν κάνεινά παράγει τό περισ-
σ~τερoδυνατό, ~.!!!:Q \2Ρ,;r.εί~
ενα
αδιέξΟδΟΠc;υ.Ίκφ·Ρ·7χξU(i~.στήν
κριση Τ!lς_2!αραγω_γικότητ~!iJςiQ.:tασί.ςtς.
~iJ~~
δέν είναι
αλ~από τήν όριστική .Q.ρ.YJ1ση_~~Υ l.ρ~iών.2 q.ν Jjαρ_α~ν νά
συyκαΤ<XΤ~έθ~~σ' ~yα:κα.β.f.σΙ~5 1ΡJl_l>:r.tΩ{Q-υ:Έχ_ο.υ~._κα:t.<4.άδ~.Qόν
εκμεταλλειιτικό χαρακτήρα.
Ή
γραφειοκρατική οίκονομία καί κόι-
νωνία δρίσκονται έτσι μπροστά σ' ένα αδιέξοδο πού
ή
γραφειο-
κρατία προσπαθεί νά ξεπεράσει αυξάνοντας τήν εκμετάλλευση
-έπιδεινώνοντα;
δηλαδή τά ίδια τά αίτια τής κρίσης- κι έπεκτεϊ-
νοντας τό πεδίο τής κυριαρχίας της.
Ή
ανάγκη εξάπλωσης, ό γρα-
φειοκρατικός ίμπεριαλισμός, απορρέει έτσι αναπόδραστα από τίς
άντιφάσειτ τής γραφειοκρατικής οίκονομίας σάν οίκονομίας έκμε-
τάλλευσης*.
• Γιά πολλά σημεία -έρμηνεία τοϋ Ιμπεριαλισμού, προοπτική τοϋ τρίτου
παγκόσμιου πολέμου, έπιδεϊνωση τής έκμετάλλευσης τού προλεταριάτου- τό
21
γοντες εξηγούν σύγχρονα γιατί τό προλεταριάτο δέν μπόρεσε, στή
διάρκεια αύτή; τής περιόδου, ν' αποσπαστεί από τή σταλινική

επιρροή καί γιατί
ή Ιδια ή
πρωτοπορία δέν κατάφερε νά κατανοή-
σει τή φύση τής γραφειοκρατίας καί νά καθορίσει απέναντι σ'
αυτή ενα επαναστατικό πρόγραμμα.
Παρά τά φαινόμενα,
ό
δεύτερος ίμπεριαλιστικός πόλεμος άλ-
λαξε ριζικά αυτή τήν κατάσταση.
Ή
σταλινική γραφειοκρατία ξε-
πέρασε κατά πολύ τό πλαίσιο τής παλιάς Ρωσίας. Γίνηκε κυρίαρχη
δύναμη, ασκεί τήν εξουσία σέ δέκα νέες χώρες, ανάμεσα στίς
όποίε; δρίσκονται ανεπτυγμένο; διομηχανικές περιοχές, δπως
ή
Τσεχοσλοδακία
ή
ή
ανατολική Γερμανία, καθώς καί μιά αχανή;
καθυστερημένη χώρα δπως
ή
Κίνα. Αυτό πού πρίν θά μπορούσε νά
φαίνεται σάν εξαίρεση,
ή
τό αποτέλεσμα των ίδιομορφιών τής Ρω-
σίας,
ή
απόλυτη εξουσία τής γραφειοκρατίας, άποκαλύφθηκε πώς
ήταν έπιση; δυνατή κι αλλού. Τά σταλινικά κόμματα στίς άστικέ;
χώρες γνώρισαν στίς περισσότερες περιπτώσεις μιά μεγάλη ανά-

πτυξη, αλλά μ' αυτή τήν άφορμή ύποχρεώθηκαν νά πάρουν μέρος
στίς
«εύθύνει;
τής εξουσίας» καί ν' άναλάδουν τό ρόλο τών είσηγη-
τών μιάς γραφειοκρατική ς κοινωνίας.
Μ' αυτή τή σημαντική επέκταση, ό σταλινισμός έχασε αυτοδύ-
ναμα τό
«μυστήριό»
του. 'Εξετάζοντας τήν εργατική μάζα, δέν
μπορούμε πιά ν' αρνηθούμε πώς αρχισε μιά εμπειρία τής σταλινι-
κής γραφειοκρατίας, διαφορετικά δαθύτερη από κείνη πού ήταν
δυνατή πρίν από τόν πόλεμο' γιατί
ή
σημερινή εμπειρία τού στα-
λινισμού δέν άφοοά πιά τίς «προδοσίες» του, αλλά τήν ίδια τή
φύση τής γραφειοκρατίας σάν στρώματος εκμετάλλευσης. Αυτή
ή
φύση είναι καί θά γίνει ύποχρεωτικά αντιληπτή από τούς προλετά-
ριους τών περιοχών στίς όποίες
ή
σταλινική γραφειοκρατία κατέ-
λαδε τήν εξουσία. Γιά τό προλεταριάτο τών άλλων χωρών,
η
άμφι-
δολία σ' αυτό τό ζήτημα εχει τήν τάση νά παραχωρήσει τή θέση
της σέ μιά δεδαιότητα ενισχυμένη από τήν κατανόηση τής στάσης
καί τοϋ ρόλου τής σταλινικής πολιτικής καί συνδικαλιστικής γρα-
φειοκρατίας στό πλαίσιο .τοϋ καπιταλιστικού συστήματος. Σέ δ.τι
άφορά τήν πρωτοπορία, τώρα τής είναι δοσμένα δλα τά στοιχεία
γιά νά επεξεργαστεί καί νά διαδόσει στούς κόλπους τής τάξης μιά

ξεκάθαρη αντίληψη τής γραφειοκρατίας κι ενα επαναστατικό πρό-
γραμμα άντικού της.
Περισσότερο δμως απ' δσο στίς σχέσεις ανάμεσα στήν εργατική
τάξη καί τή γραφειοκρατία,
ή
σημερινή επέκταση τού σταλινισμού
κάνει νά έμφανϊζεται μιά ριζοσπαστική αλλαγή στήν κατάσταση
τής Εδιαςτής γραφειοκρατίας,
Ή
γραφειοκρατία 6γήκε από τόν πό-
λεμο απειρα ενισχυμένη ώς πρός τό ύλικό κι ανθρώπινο δυναμικό
20
πού διαθέτει' αυτή δμως
ή
εξάπλωση εκανε νά έμφανιστοϋν μέ
πολύ περισσότερη ίσχύ από πρίν οί καθαρές άντιφάσει; τής γρα-
φειοκρατίας πού είναι συναφείς μέ τή φύση της σάν στρώμα έκμε-
ταλλευτικό. Αυτές οί άντιφάσει; απορρέουν φανερά από τή ριζική
αντίθεση ανάμεσα στά συμφέροντά της καί
-σέ
κείνα τοϋ προλετα-
ριάτου. Τά σταλινικά κόμματα δέν είναι τίποτε χωρίς τή συγκατά-
θεση τής εργατικής τάξης, κατά συνέπεια είναι ύποχρεωμένα νά
διατηρήσουν καί νά δαθύνουν τό δεσμό μαζί της, γιά νά μπορέ-
σουν ακριδώς νά τής έπιδάλουν μιά πολιτική ριζικά εχθρική, ταυ-
τόχρονα στά άμεσα συμφέροντά της καί στά ίστορικά της συμφέ-
ροντα' από δώ, μιά αντίθεση, άφετηριακά ύπόκωφη, πού μόνον
αυξανόμενη μπορεί νά προχωρήσει. Αυτή
ή
αντίθεση έπιφανειακά

καταργείται δταν
ή
γραφειοκρατία κυριέψει τήν εξουσία' μπορούμε
νά πούμε πώτ τότε, στό δαθμό πού εγκαθιδρύει τήν απόλυτη δι-
κτατορία της, ξεφορτώνεται τήν ανάγκη τής συγκατάθεσης τών ερ-
γατών. Στήν πραγματικότητα δμως,
ή
άντϊφαση μετατίθεται άπλά
σ' ενα δαθύτερο καί σημαντικότερο επίπεδο, τό οίκονομικό, κι εκεί
ταυτίζεται μέ τή θεμελιακή άντϊφαση τής καπιταλιστικής έκμετάλ-
λευσης. "Αν
ή
γραφειοκρατία, φτάνοντας στήν εξουσία, πάψει νά
εχει ανάγκη από τήν πολιτική συγκατάθεση των εργατών, εχει
περισσότερο ανάγκη από τήν οίκονομική τους συγκατάθεση. Οί ερ-
γάτες μπορούν, σάν πολιτικά δργανα, νά τιθασευτούν από τήν
Γκεπεού σάν παραγωγοί πού αρνούνται νά τούς εκμεταλλεύονται
είναι άδάμαστοι,
Ή
στοιχειώδης άντιφαση ανάμεσα στά εργατικά
συμφέροντα καί τή γραφειοκρατική εκμετάλλευση γίνεται, σ' αυτό
τό στάδιο, ύλικά φανερή γιά τό προλεταριάτο.
'11
αναγκαιότη,τα
στήν όποία_ δ!?ίσκ~τ<:tι
ή
"'y~ρpφειoκρατία νά εκμεταλλευτεί__τόν~ερ-
γάτη στό μέγιστο, ενώ ταυτόχρονα τόν κάνεινά παράγει τό περισ-
σ~τερoδυνατό, ~.!!!:Q \2Ρ,;r.εί~
ενα

αδιέξΟδΟΠc;υ.Ίκφ·Ρ·7χξU(i~.στήν
κριση Τ!lς_2!αραγω_γικότητ~!iJςiQ.:tασί.ςtς.
~iJ~~
δέν είναι
αλ~από τήν όριστική .Q.ρ.YJ1ση_~~Υ l.ρ~iών.2 q.ν Jjαρ_α~ν νά
συyκαΤ<XΤ~έθ~~σ' ~yα:κα.β.f.σΙ~5 1ΡJl_l>:r.tΩ{Q-υ:Έχ_ο.υ~._κα:t.<4.άδ~.Qόν
εκμεταλλειιτικό χαρακτήρα.
Ή
γραφειοκρατική οίκονομία καί κόι-
νωνία δρίσκονται έτσι μπροστά σ' ένα αδιέξοδο πού
ή
γραφειο-
κρατία προσπαθεί νά ξεπεράσει αυξάνοντας τήν εκμετάλλευση
-έπιδεινώνοντα;
δηλαδή τά ίδια τά αίτια τής κρίσης- κι έπεκτεϊ-
νοντας τό πεδίο τής κυριαρχίας της.
Ή
ανάγκη εξάπλωσης, ό γρα-
φειοκρατικός ίμπεριαλισμός, απορρέει έτσι αναπόδραστα από τίς
άντιφάσειτ τής γραφειοκρατικής οίκονομίας σάν οίκονομίας έκμε-
τάλλευσης*.
• Γιά πολλά σημεία -έρμηνεία τοϋ Ιμπεριαλισμού, προοπτική τοϋ τρίτου
παγκόσμιου πολέμου, έπιδεϊνωση τής έκμετάλλευσης τού προλεταριάτου- τό
21
'Έγινε δυνατό νά παρατηρηθεί ύλικά αύτή
ή
εξέλιξη στά τελευ-
ταία δέκα χρόνια. "Εγινε φανερό πώς
ή
σταθερή επιδείνωση τής

έκμετάλλευση; τών εργατών κι
ή
εσωτερική αναγκαιότητα εξάπλω-
σης ήταν τά ούσιαστικά γνωρίσματα τού γραφειοκρατικού καπιτα-
λισμού. Έγινε φανερό έπϊση; πώς αύτή
ή
εξάπλωση δέν μπορούσε
νά γίνει παρά μόνο μέ τήν δλική γραφειοκρατικοποίηση τών χω-
ρών πού .ύπόκειντο στή ρωσική κυριαρχία. Αύτή δμως
ή
γραφειο-
κρατικοποίηση, δέν σημαίνει μόνο πώς
ή
άντϊφαση γιά τήν δποία
μιλήσαμε διευρύνεται, άλλάπώ; έμφανϊζεται άλλη μία στούς ίδιους
τούς κόλπους τής γραφειοκρατίας. 'Ανάμεσα στίς έθνικέ; 6άσεις
<καίτίς διεθνείς δάσεις ~5 iξ QlJΩίαμ,ήs-~χρ~μ.κδrιλώνε-
ται μιά~ση'
ή
χρα~ΙΟ~Ρ.9τΙα_ΜΥ-WΤ-2Qεί-Υ.U1t,άρςειπαρά
σαν:Ι@!J 2!.!!-γ_Κόσι.ϊια, Υ.Χυτόχ~να Q~_εJyαι σL'Κάftε_εfu!Ω.s-μία
ΚoϊVωνικ!'ιτάξTl-ltού ξχει_ίδιαί:rι;,ρα Q'\1.l!.φΙΡQ.Υ!'α.
Qί
χ~εΙΟΚQQJ.iες
τ.!Q}'διq !Ρ-Qgωνχωρών τείνουν 2-ou:τό~~ναγ~ασH~~~ντπHΙενται
με:ταξiι-τοπς~l gύΤή _!iJxVτfe~arjόχι μόνον εκδηλ~~αι, αλλά ξέ-
σπ<:σε δίαια στή ρwσογ!:Qυγκοσλαοική_κρίαη
*.
Αύτό τό άρθρο θά μάς επιτρέψει νά συγκεκριμενοποιήσουμε τίς
Ιδέες πού έχουμε εκθέσει μέ τήν ανάλυση τής γέννησης καί τής εξέ-

λιξης τής γιουγκοσλά6ικης γραφειοκρατίας.
Ή
επιλογή αύτού τού
κείμενο αντιστοιχεί φυσικά στίς
άντιλήψευ;
μου τής εποχής, άναθεωρημένεξ
λίγο αργότερα' τό ίδιο πράγμα Ισχύει φυσικά γιά τήν παραπομπή στή φαν-
τασιακή «πτώση τοϋ ποσοστού κέρδους». Βλ. τήν
Είσαγωγή
στόν τόμο Ι, 1
τής παρούσας εκδοσης, σελ. 26-32. 'Ιδιαίτερα τό ζήτημα τοϋ Ιμπεριαλισμού
εΙναι απέραντα πιό σύνθετο άπ":
000
τό λέει τό κείμενο
iΊ
ακόμη καί
ή
κ/ππ.
Θά ξανασχοληθώ μ' αυτό τό ζήτημα εκτενέστερα σ' ενα εΙδικό κεί-
μενο πού θά δημοσιευτεί στόν τόμο ΠΙ, 1 τής παρούσας εκδοσης.
• Τό δτι δ γραφειοκρατικός καπιταλισμός γεννάει όργανικά, κι δχι μόνο
συμπτωσιακά, μιά σύγκρουση ανάμεσα στίς «εθνικές» γραφειοκρατΙες, καί
πώς αυτή
ή
σύγκρουση ανάμεσα σέ κυρίαρχα κι εκμεταλλευτικά στρώματα
δέν Εχει κανένα, «προοδευτικό κοινωνικό περιεχόμενο» από τή μιά
iΊ
τήν
άλλη πλευρά, καταδείχτηκε μετά τή σύνταξη αυτού τοϋ κειμένου από τήν
εξέλιξη τών σχέσεων στό εσωτερικό τοϋ ανατολικού μπλόκ, καΙ προπαντός

άπό τή μετωπική αντίθεση ανάμεσα στή Ρωσία καί τήν Κίνα. Γνωρίζουμε
πώς αυτή πολλές φορές, στήν τελευταία δεκαετία, έφτασε κοντά στήν εν-
οπλη σύγκρουση. Θά εΙχε ίσως δδηγήσει στή σύγκρουση, άν δέν ήταν δ
κοινός φόδος τών δύο αντιπάλων νά .δγάλουν τά κάστανα άπό τή φωτιά
γιά.ένα τρίτο λωποδύτη, τίς ΗΠΑ. Θ' άφήσουμε στόν πολύ περίεργο ανα-
γνώστη, μέ δικό του κίνδυνο κι ευθύνη, τή φροντίδα νά δρεί τήν έρμηνεία
στΙς διάφσρες τροτσκιστικές φιλολογϊε; καί ν' άποφασϊσει άν ενα «έκφυλι-
σμένο εργατικό κράτος» εΙναι περισσότερο
Τι
λιγότερο προοδευτικό από ενα
«παραμορφωμένο εργατικό κράτος» (τελευταίο μαργαριτάρι πού παράγουν
τά τροτσκιστικά στρείδια) κι άν, ενδεχόμενα, θά επρεπε «νά υπερασπιστεί
κανείς άνευ δρων» τή Ρωσία ενάντια στήν Κίνα; τό αντίστροφο
iΊ
καΙ τά
δυό μdζί.
22
f,.o
θέματος δέν εχει ανάγκη άπό μακριές εξηγήσεις. 'Από θεωρητική
σκοπιά, τό «γιουγκοσλα6ικό ζήτημα» είναι ένα από τά πιό σημαν-
τικά τέστ γιά τίς αντιλήψεις πάνω στή σταλινική γραφειοκρατία
πού συγκρούονται από χρόνια. Καθώς κανένας δέν μπορεί ν' αρ-
νηθεί πώς
ή
γιουγκοσλαοική γραφειοκρατία έφτασε στήν εξουσία
μέ τή δική της δράση (ό ρόλος τής Ρωσίας καί τοϋ σο6ιετικού
στρατού στή Γιουγκοσλαδία ύπήρξε απόλυτα
έμμεσοξ),
ή
ανάλυση

τού γιουγκοσλα6ικού ζητήματος επιτρέπει νά ρυθμιστεί δριστικά τό
ποόδλημα τής δυνατότητας γιά τή γραφειοκρατία νά πάρει τήν εξ-
ουσία, καθώς έπιση; τό πρό6λημα τής οίκονομική; καί κοινωνικής
δομής στήν όποία αύτή
ή
εξουσία αντιστοιχεί. 'Από άλλη πλευρά,
ή
σύγκρουση τής όποίας
ή
γιουγκοσλα6ική κρίση ύπήρξε
ή
πιό αι-
χμηρή γνωστή μέχρι σήμερα εκφραση, ανάμεσα σέ εθνικές γρα-
φειοκρατίες (κι ιδιαίτερα ανάμεσα στή γραφειοκρατία μιάς δευτε-
ρεύουσας χώρας καί τή ρωσική γραφειοκρατία) δδηγεί στό νά
ερευνηθεί τό πρό6λημα των άντιφάσεων πού περιλαμδάνονται στίς
σχέσεις ανάμεσα σέ διάφορες γραφειοκρατίες καί τής προοπτικής
ανάπτυξη; αύτών τών άντιφάσεων στό μέλλον. Τό ν' απαντήσει
κανείς σ' αύτό τό προ6λημα πώς πρόκειται γιά «καυγά ανάμεσα σέ
γραφειοκρατικές κλίκες», είναι μιά πρωτόγονη αντίδραση, σίγουρα
ύγιής καί θετική σάν στοιχειώδης αντίδραση, στήν όποία δμως δέν
θά μπορούσε νά σταματήσει
ή
επαναστατική πρωτοπορία' οί κινη-
τήρες αύτής τής σύγκρουσης κι ή ανάπτυξή της τήν ενδιαφέρουν
στόν ύψηλότερο δαθμό.
'Από τήν πολιτική σκοπιά,
ή
σημασία τής γιουγκοσλα6ικής κρί-
σης έρμηνεύεται μέ τήν επίδραση πού μπορεί ν' ασκήσει στούς ερ-

γάτες πού εΙναι ετοιμοι νά αποσπαστούν από τό σταλινισμό. 'Όχι
δτι αυτοί οί εργάτες κινδυνεύουν νά παρασυρθούν από τόν «τιτοϊ-
σμό»:
ή
ίδια
ή
εμπειρία άποδείχνει πώς δέν συμδαινει κάτι τέτοιο.
Οί
συνδιασμένες προσπάθειες δμως των οπαδών τής σύγχυσης, αρ-
χ(ζοντας από τούς τροτσκιστές καί τελειώνοντας μέ τά πολιτικά
ναυάγια τής πρώην R.D.R πού 6ρήκαν στήν ϋπόθεση Τίτο μιάν
άνέλπιστη εύκαιρία νά παρατείνουν τήν ετοιμόρροπη ϋπαρξή τους
έχοντα; γατζωθεί σέ μιά νέα σάπια σανίδα, μπορούν νά δημιουρ-
γήσουν ταραχή σ' δρισμένους αγωνιστές τής πρωτοπορίας. Είναι
απαραίτητο νά διαλυθεί αύτή
ή
σύγχυση καί νά οοηθηθούν ετσι τά
εργατικά στρώματα πού ετοιμάζονται νά ξεφορτωθούν τή σταλι-
νική επιρροή νά 6γάλουν τ' αναγκαία συμπεράσματα γιά τήν πρα-
γματική φύση τής γραφειοκρατίας καί των εσωτερικών της διενέ-
ξεων.
23
'Έγινε δυνατό νά παρατηρηθεί ύλικά αύτή
ή
εξέλιξη στά τελευ-
ταία δέκα χρόνια. "Εγινε φανερό πώς
ή
σταθερή επιδείνωση τής
έκμετάλλευση; τών εργατών κι
ή

εσωτερική αναγκαιότητα εξάπλω-
σης ήταν τά ούσιαστικά γνωρίσματα τού γραφειοκρατικού καπιτα-
λισμού. Έγινε φανερό έπϊση; πώς αύτή
ή
εξάπλωση δέν μπορούσε
νά γίνει παρά μόνο μέ τήν δλική γραφειοκρατικοποίηση τών χω-
ρών πού .ύπόκειντο στή ρωσική κυριαρχία. Αύτή δμως
ή
γραφειο-
κρατικοποίηση, δέν σημαίνει μόνο πώς
ή
άντϊφαση γιά τήν δποία
μιλήσαμε διευρύνεται, άλλάπώ; έμφανϊζεται άλλη μία στούς ίδιους
τούς κόλπους τής γραφειοκρατίας. 'Ανάμεσα στίς έθνικέ; 6άσεις
<καίτίς διεθνείς δάσεις ~5 iξ QlJΩίαμ,ήs-~χρ~μ.κδrιλώνε-
ται μιά~ση'
ή
χρα~ΙΟ~Ρ.9τΙα_ΜΥ-WΤ-2Qεί-Υ.U1t,άρςειπαρά
σαν:Ι@!J 2!.!!-γ_Κόσι.ϊια, Υ.Χυτόχ~να Q~_εJyαι σL'Κάftε_εfu!Ω.s-μία
ΚoϊVωνικ!'ιτάξTl-ltού ξχει_ίδιαί:rι;,ρα Q'\1.l!.φΙΡQ.Υ!'α.
Qί
χ~εΙΟΚQQJ.iες
τ.!Q}'διq !Ρ-Qgωνχωρών τείνουν 2-ou:τό~~ναγ~ασH~~~ντπHΙενται
με:ταξiι-τοπς~l gύΤή _!iJxVτfe~arjόχι μόνον εκδηλ~~αι, αλλά ξέ-
σπ<:σε δίαια στή ρwσογ!:Qυγκοσλαοική_κρίαη
*.
Αύτό τό άρθρο θά μάς επιτρέψει νά συγκεκριμενοποιήσουμε τίς
Ιδέες πού έχουμε εκθέσει μέ τήν ανάλυση τής γέννησης καί τής εξέ-
λιξης τής γιουγκοσλά6ικης γραφειοκρατίας.
Ή

επιλογή αύτού τού
κείμενο αντιστοιχεί φυσικά στίς
άντιλήψευ;
μου τής εποχής, άναθεωρημένεξ
λίγο αργότερα' τό ίδιο πράγμα Ισχύει φυσικά γιά τήν παραπομπή στή φαν-
τασιακή «πτώση τοϋ ποσοστού κέρδους». Βλ. τήν
Είσαγωγή
στόν τόμο Ι, 1
τής παρούσας εκδοσης, σελ. 26-32. 'Ιδιαίτερα τό ζήτημα τοϋ Ιμπεριαλισμού
εΙναι απέραντα πιό σύνθετο άπ":
000
τό λέει τό κείμενο
iΊ
ακόμη καί
ή
κ/ππ.
Θά ξανασχοληθώ μ' αυτό τό ζήτημα εκτενέστερα σ' ενα εΙδικό κεί-
μενο πού θά δημοσιευτεί στόν τόμο ΠΙ, 1 τής παρούσας εκδοσης.
• Τό δτι δ γραφειοκρατικός καπιταλισμός γεννάει όργανικά, κι δχι μόνο
συμπτωσιακά, μιά σύγκρουση ανάμεσα στίς «εθνικές» γραφειοκρατΙες, καί
πώς αυτή
ή
σύγκρουση ανάμεσα σέ κυρίαρχα κι εκμεταλλευτικά στρώματα
δέν Εχει κανένα, «προοδευτικό κοινωνικό περιεχόμενο» από τή μιά
iΊ
τήν
άλλη πλευρά, καταδείχτηκε μετά τή σύνταξη αυτού τοϋ κειμένου από τήν
εξέλιξη τών σχέσεων στό εσωτερικό τοϋ ανατολικού μπλόκ, καΙ προπαντός
άπό τή μετωπική αντίθεση ανάμεσα στή Ρωσία καί τήν Κίνα. Γνωρίζουμε
πώς αυτή πολλές φορές, στήν τελευταία δεκαετία, έφτασε κοντά στήν εν-

οπλη σύγκρουση. Θά εΙχε ίσως δδηγήσει στή σύγκρουση, άν δέν ήταν δ
κοινός φόδος τών δύο αντιπάλων νά .δγάλουν τά κάστανα άπό τή φωτιά
γιά.ένα τρίτο λωποδύτη, τίς ΗΠΑ. Θ' άφήσουμε στόν πολύ περίεργο ανα-
γνώστη, μέ δικό του κίνδυνο κι ευθύνη, τή φροντίδα νά δρεί τήν έρμηνεία
στΙς διάφσρες τροτσκιστικές φιλολογϊε; καί ν' άποφασϊσει άν ενα «έκφυλι-
σμένο εργατικό κράτος» εΙναι περισσότερο
Τι
λιγότερο προοδευτικό από ενα
«παραμορφωμένο εργατικό κράτος» (τελευταίο μαργαριτάρι πού παράγουν
τά τροτσκιστικά στρείδια) κι άν, ενδεχόμενα, θά επρεπε «νά υπερασπιστεί
κανείς άνευ δρων» τή Ρωσία ενάντια στήν Κίνα; τό αντίστροφο
iΊ
καΙ τά
δυό μdζί.
22
f,.o
θέματος δέν εχει ανάγκη άπό μακριές εξηγήσεις. 'Από θεωρητική
σκοπιά, τό «γιουγκοσλα6ικό ζήτημα» είναι ένα από τά πιό σημαν-
τικά τέστ γιά τίς αντιλήψεις πάνω στή σταλινική γραφειοκρατία
πού συγκρούονται από χρόνια. Καθώς κανένας δέν μπορεί ν' αρ-
νηθεί πώς
ή
γιουγκοσλαοική γραφειοκρατία έφτασε στήν εξουσία
μέ τή δική της δράση (ό ρόλος τής Ρωσίας καί τοϋ σο6ιετικού
στρατού στή Γιουγκοσλαδία ύπήρξε απόλυτα
έμμεσοξ),
ή
ανάλυση
τού γιουγκοσλα6ικού ζητήματος επιτρέπει νά ρυθμιστεί δριστικά τό
ποόδλημα τής δυνατότητας γιά τή γραφειοκρατία νά πάρει τήν εξ-

ουσία, καθώς έπιση; τό πρό6λημα τής οίκονομική; καί κοινωνικής
δομής στήν όποία αύτή
ή
εξουσία αντιστοιχεί. 'Από άλλη πλευρά,
ή
σύγκρουση τής όποίας
ή
γιουγκοσλα6ική κρίση ύπήρξε
ή
πιό αι-
χμηρή γνωστή μέχρι σήμερα εκφραση, ανάμεσα σέ εθνικές γρα-
φειοκρατίες (κι ιδιαίτερα ανάμεσα στή γραφειοκρατία μιάς δευτε-
ρεύουσας χώρας καί τή ρωσική γραφειοκρατία) δδηγεί στό νά
ερευνηθεί τό πρό6λημα των άντιφάσεων πού περιλαμδάνονται στίς
σχέσεις ανάμεσα σέ διάφορες γραφειοκρατίες καί τής προοπτικής
ανάπτυξη; αύτών τών άντιφάσεων στό μέλλον. Τό ν' απαντήσει
κανείς σ' αύτό τό προ6λημα πώς πρόκειται γιά «καυγά ανάμεσα σέ
γραφειοκρατικές κλίκες», είναι μιά πρωτόγονη αντίδραση, σίγουρα
ύγιής καί θετική σάν στοιχειώδης αντίδραση, στήν όποία δμως δέν
θά μπορούσε νά σταματήσει
ή
επαναστατική πρωτοπορία' οί κινη-
τήρες αύτής τής σύγκρουσης κι ή ανάπτυξή της τήν ενδιαφέρουν
στόν ύψηλότερο δαθμό.
'Από τήν πολιτική σκοπιά,
ή
σημασία τής γιουγκοσλα6ικής κρί-
σης έρμηνεύεται μέ τήν επίδραση πού μπορεί ν' ασκήσει στούς ερ-
γάτες πού εΙναι ετοιμοι νά αποσπαστούν από τό σταλινισμό. 'Όχι
δτι αυτοί οί εργάτες κινδυνεύουν νά παρασυρθούν από τόν «τιτοϊ-

σμό»:
ή
ίδια
ή
εμπειρία άποδείχνει πώς δέν συμδαινει κάτι τέτοιο.
Οί
συνδιασμένες προσπάθειες δμως των οπαδών τής σύγχυσης, αρ-
χ(ζοντας από τούς τροτσκιστές καί τελειώνοντας μέ τά πολιτικά
ναυάγια τής πρώην R.D.R πού 6ρήκαν στήν ϋπόθεση Τίτο μιάν
άνέλπιστη εύκαιρία νά παρατείνουν τήν ετοιμόρροπη ϋπαρξή τους
έχοντα; γατζωθεί σέ μιά νέα σάπια σανίδα, μπορούν νά δημιουρ-
γήσουν ταραχή σ' δρισμένους αγωνιστές τής πρωτοπορίας. Είναι
απαραίτητο νά διαλυθεί αύτή
ή
σύγχυση καί νά οοηθηθούν ετσι τά
εργατικά στρώματα πού ετοιμάζονται νά ξεφορτωθούν τή σταλι-
νική επιρροή νά 6γάλουν τ' αναγκαία συμπεράσματα γιά τήν πρα-
γματική φύση τής γραφειοκρατίας καί των εσωτερικών της διενέ-
ξεων.
23
ΜΕΡΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΕθΟΔΟΥ
Τό πιό σημαντικό ύλικό πού διαθέτουμε γιά νά μελετήσουμε τό
γιουγκοσλαβικό ζήτημα είναι τό σύνολο τών 'κειμένων καί τών ντο-
κουμέντων πού δημοσιεύτηκαν από τά δύο αντίδικα μέρη. Γιά νά
μπορέσει νά εκτιμήσει κανείς τήν αξία αύτή; τής εγγραφης τεκμη-
ρίωσης, γιά νά δεί μέ ποιό τρόπο είναι δυνατή ή χρησιμοποίησή
της, μάς χρειάζεται νά τήν τοποθετήσουμε στό πλαίσιό της καί νά
δούμε πώς εχει εξελιχτεί.
Γνωρίζουμε πώς
ή

έκρηξη τής ρωσογιουγκοσλαδικής κρίσης
ύπήρξε, τόσο γιά τό μεγάλο κοινό δσο καί γιά τούς «είδικούτ;» τής
πολιτικής, μιά αστραπή στόν άνέφελο ουρανό. Μέχρι τήν 28η
'Ιούνη 1948, τίποτε δέν έδειχνε νά ταράζει τήν ειδυλλιακή άρμονία
τών σχέσεων ανάμεσα στή σταλινική εκκλησία καί τήν πρωτότοκη
καί ευνοούμενη κόρη της.
Ή
άπόφαση τής Κομινφόρμ, πρώτη
ανοιχτή εκφραση τής πάλης πού, δπως γνωρίζουμε, τώρα, συνεχι-
ζόταν εδώ κι αρκετό καιρό στά παρασκήνια
1,
διατηρούσε εναν
«πολιτικό» τόνο' κριτικάριζε τό Κ.Κ. Γιουγκοσλαδϊα; γιά μία
σειρά «παρεκκλίσεις» (υποτίμηση τοϋ ρόλου τής ΕΣΣΔ, εκκαθά-
ριση τού Κομμουνιστικού Κόμματος σέ όφελος τοϋ Λαϊκού Μέτω-
, που, κατάργηση τής «δημοκρατίας» στό Κομμουνιστικό Κόμμα καί
στή χώρα, τυχοδιωκτική κι «εξτρεμιστική» πολιτική στήν εκκαθά-
ριση τού καπιταλισμού καί ταυτόχρονη εγκατάλειψη τής πάλης τών
τάξεών στήν ϋπαιθρο πού κατέληγε στήν ενίσχυση των κουλάκων),
αποκαλούσε τόν Τίτο καί τόν Τζίλας ϋπεύθυνου; γι' αύτέ; τίς πα-
ρεκκλίσεις κι έντέλλονταν στό γιουγκοσλαδικό Κ.Κ. ν' αλλάξει
σύγχρονα τήν πολιτική του καί τήν καθοδήγησή του. 'Εννοείται,
κανένα έρεισμα, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δέν είχε κομιστεί σ'
αύτέ; τίς «κριτικές», πού δέν είναι μόνον άντιφατικέ; μεταξύ τους,
αλλά θ' απευθύνονταν τό ίδιο καί μέ τόν ίδιο τρόπο σέ όποιοδή-
ποτε άλλο σταλινικό κόμμα στήν εξουσία, αρχίζοντας από κείνο
τής ΕΣΣΔ. 'Ανώφελο νά επιμένει κανείς γιά τό τί μπορούν νά
έχουν σάν τραγικά μπουφόνικο οί κριτικές γιά τήν απουσία δημο-
κρατίας στή Γιουγκοσλαβία, δταν γίνονται από τούς άνθρώπου ;
τής Κομινφόρμ πού μιλάνε σχετικά γνωρίζοντας τό θέμα.

Θά ήταν ηλίθιο νά πάρει κανείς στά σοδαρά τήν επιχειρηματο-
λογία τής άπόφαση; τής Κομινφόρμ. 'Όπως δλες οί ίδεολογικέ; εκ-
δηλώσει; τοϋ σταλινισμού, τό επιφανειακό του κείμενο δέν εχει
παρά μιά μακρινή καί καθαρά συμβολική σχέση μέ τό πραγματικό
Ι. Βλ,
παρακάτω,
«Ή
ρήξη μέ τή
Μόσχα».
24
του περιεχόμενο πού ενυπάρχει σ αυτό μόνο μέ λανθάνοντα τρό-
πο. Στήν πραγματικότητα ή άπόφαση πρέπει νά έρμηνευτεί μέ τόν
έξής τρόπο: ή καθοδήγηση τοϋ Γιουγκοσλαβικού Κ.Κ. μάς ξεφεύ-
γει, θά 'πρεπε νά τήν αλλάξουμε' έλάχιστε; πιθανότητες ύπάρχουν
νά επιχειρηθεί αυτή
ή
αλλαγή χωρίς ρήξη (γι' αυτό ξεσκεπάζουμε
τή σύγκρουση' ή πολιτική «δημόσια» κριτική, χωρίς τή συμφωνία
τών ένδιαφεοόμενων, είναι τό ύπέρτατο «ειρηνικό» μέσο)' δέν
αποκλείεται τό Γιουγκοσλαδικό Κ.Κ. νά υποταχθεί (γι' αυτό δέν
κόδουμε ακόμη δλες τίς γέφυρες κι άφήνουμε νά εννοηθεί πώς
ή
ανόρθωση αυτού τοϋ κόμματος είναι δυνατή ϋπό όρισμένους
δρους' αυτή δμως είναι ή λιγότερο πιθανή προοπτική)' στήν περί-
πτωση δμως πού οί Γιουγκοσλάβοι διατηρήσουν τή στάση τους, θά
περάσουμε στήν πιό βίαια δυνατή επίθεση (τής δποίας μπήγουμε
σήμερα τούς πασσάλους (Jάζοντας τό δάχτυλο σέ μιά σειρά από
παρεκκλίσεις, κάθε μιά «πό τίς όποίες, δπως γνωρίζουμε, δδηγεί
κατευθείαν στό «φασισμό»).
Ή

άπόφαση τής Κομινφόρμ δίνει τόν
τόνο στήν πολεμική τών σταλινικών όργάνων στή διάρκεια αυτή;
τής πρώτης περιόδου: τό στύλ τών επιθέσεων γίνεται δλο καί πιό
δίαιο, τό Γιουγκοσλαδικό Κομμουνιστικό Κόμμα δμως δέν θεωρεί-
ται ακόμη σάν ανεπανόρθωτα χαμένο.
Στή διάρκεια αύτή; τής ίδιας περιόδου, πού καλύπτει τούς δυό
τρείς πρώτους μήνες τής ρήξης,
ή
αντίδραση τής γιουγκοσλαδική;
γραφειοκρατίας είναι καθαρά αμυντική' ή στάση της είναι εκδηλα
στενάχωρη κι άνιχνευτική. Οί τιτοϊκοί περιορίζονται ν' άπωθήσουν
τίς κατηγορίες τής Κομινφόρμ, δηλαδή άπλά νά τίς αρνηθούν. Μά-
ταια θά έψαχνε κανείς στίς άπαντήσε«; τους μιά επιχειρηματολογία
η
κάποια ύλικά δεδομένα.
Ή
κατάσταση ανατρέπεται έντελώτ, γιά νά τό πούμε έτσι, στή
διάρκεια τής έπομένης περιόδου (πού αρχίζει μέ τό χειμώνα τοϋ
1948). Οί επιθέσει; τής Κομινφόρμ, άκολουθώντατ τό δρόμο τής
κανονικής ανάπτυξη; τής σταλινικής πολεμικής, φτάνουν
στό-
ζενίθ
ταυτίζοντας τόν τιτοϊσμό μέ τό φασισμό, τό χαρακτηρισμό τής τι-
τοϊκής καθοδήγησης σάν «συμμορία κατασκόπων, προδοτών καί
δολοφόνων», ακόμη καί «τροτσκιστών» καί στό έξής, δταν εχει
διενεργηθεί αυτή ή θεμελιακή αναγωγή,
ή
ύπόθεση Τίτο ισοδυναμεί
γιά τό σταλινισμό μέ μιά αστυνομική ύπόθεση. Στό έξής δέν πρό-
κειται πιά νά γίνεται κριτική στίς γιουγκοσλαδικές παρεκκλίσεις

η
πάλη εναντίον τους, αλλά νά μπαίνει ζήτημα δτι οί ήγέτες τοϋ
Γιουγκοσλαβικού Κ.Κ. ανήκουν από τό 1941 (άν όχι νωρίτερα), σέ
διάφορες ίμπεριαλιστικέ; άστυνομϊε; καί νά δίνεται ή απαραίτητη
τελετουργική λαμπρότητα στήν αναγνώριση αυτού τού γεγονότος
μέσα από «δίκες» πού βασίζονται στίς αUΘόρμητες όμολογίες τών
25
ΜΕΡΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΕθΟΔΟΥ
Τό πιό σημαντικό ύλικό πού διαθέτουμε γιά νά μελετήσουμε τό
γιουγκοσλαβικό ζήτημα είναι τό σύνολο τών 'κειμένων καί τών ντο-
κουμέντων πού δημοσιεύτηκαν από τά δύο αντίδικα μέρη. Γιά νά
μπορέσει νά εκτιμήσει κανείς τήν αξία αύτή; τής εγγραφης τεκμη-
ρίωσης, γιά νά δεί μέ ποιό τρόπο είναι δυνατή ή χρησιμοποίησή
της, μάς χρειάζεται νά τήν τοποθετήσουμε στό πλαίσιό της καί νά
δούμε πώς εχει εξελιχτεί.
Γνωρίζουμε πώς
ή
έκρηξη τής ρωσογιουγκοσλαδικής κρίσης
ύπήρξε, τόσο γιά τό μεγάλο κοινό δσο καί γιά τούς «είδικούτ;» τής
πολιτικής, μιά αστραπή στόν άνέφελο ουρανό. Μέχρι τήν 28η
'Ιούνη 1948, τίποτε δέν έδειχνε νά ταράζει τήν ειδυλλιακή άρμονία
τών σχέσεων ανάμεσα στή σταλινική εκκλησία καί τήν πρωτότοκη
καί ευνοούμενη κόρη της.
Ή
άπόφαση τής Κομινφόρμ, πρώτη
ανοιχτή εκφραση τής πάλης πού, δπως γνωρίζουμε, τώρα, συνεχι-
ζόταν εδώ κι αρκετό καιρό στά παρασκήνια
1,
διατηρούσε εναν
«πολιτικό» τόνο' κριτικάριζε τό Κ.Κ. Γιουγκοσλαδϊα; γιά μία

σειρά «παρεκκλίσεις» (υποτίμηση τοϋ ρόλου τής ΕΣΣΔ, εκκαθά-
ριση τού Κομμουνιστικού Κόμματος σέ όφελος τοϋ Λαϊκού Μέτω-
, που, κατάργηση τής «δημοκρατίας» στό Κομμουνιστικό Κόμμα καί
στή χώρα, τυχοδιωκτική κι «εξτρεμιστική» πολιτική στήν εκκαθά-
ριση τού καπιταλισμού καί ταυτόχρονη εγκατάλειψη τής πάλης τών
τάξεών στήν ϋπαιθρο πού κατέληγε στήν ενίσχυση των κουλάκων),
αποκαλούσε τόν Τίτο καί τόν Τζίλας ϋπεύθυνου; γι' αύτέ; τίς πα-
ρεκκλίσεις κι έντέλλονταν στό γιουγκοσλαδικό Κ.Κ. ν' αλλάξει
σύγχρονα τήν πολιτική του καί τήν καθοδήγησή του. 'Εννοείται,
κανένα έρεισμα, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δέν είχε κομιστεί σ'
αύτέ; τίς «κριτικές», πού δέν είναι μόνον άντιφατικέ; μεταξύ τους,
αλλά θ' απευθύνονταν τό ίδιο καί μέ τόν ίδιο τρόπο σέ όποιοδή-
ποτε άλλο σταλινικό κόμμα στήν εξουσία, αρχίζοντας από κείνο
τής ΕΣΣΔ. 'Ανώφελο νά επιμένει κανείς γιά τό τί μπορούν νά
έχουν σάν τραγικά μπουφόνικο οί κριτικές γιά τήν απουσία δημο-
κρατίας στή Γιουγκοσλαβία, δταν γίνονται από τούς άνθρώπου ;
τής Κομινφόρμ πού μιλάνε σχετικά γνωρίζοντας τό θέμα.
Θά ήταν ηλίθιο νά πάρει κανείς στά σοδαρά τήν επιχειρηματο-
λογία τής άπόφαση; τής Κομινφόρμ. 'Όπως δλες οί ίδεολογικέ; εκ-
δηλώσει; τοϋ σταλινισμού, τό επιφανειακό του κείμενο δέν εχει
παρά μιά μακρινή καί καθαρά συμβολική σχέση μέ τό πραγματικό
Ι. Βλ,
παρακάτω,
«Ή
ρήξη μέ τή
Μόσχα».
24
του περιεχόμενο πού ενυπάρχει σ αυτό μόνο μέ λανθάνοντα τρό-
πο. Στήν πραγματικότητα ή άπόφαση πρέπει νά έρμηνευτεί μέ τόν
έξής τρόπο: ή καθοδήγηση τοϋ Γιουγκοσλαβικού Κ.Κ. μάς ξεφεύ-

γει, θά 'πρεπε νά τήν αλλάξουμε' έλάχιστε; πιθανότητες ύπάρχουν
νά επιχειρηθεί αυτή
ή
αλλαγή χωρίς ρήξη (γι' αυτό ξεσκεπάζουμε
τή σύγκρουση' ή πολιτική «δημόσια» κριτική, χωρίς τή συμφωνία
τών ένδιαφεοόμενων, είναι τό ύπέρτατο «ειρηνικό» μέσο)' δέν
αποκλείεται τό Γιουγκοσλαδικό Κ.Κ. νά υποταχθεί (γι' αυτό δέν
κόδουμε ακόμη δλες τίς γέφυρες κι άφήνουμε νά εννοηθεί πώς
ή
ανόρθωση αυτού τοϋ κόμματος είναι δυνατή ϋπό όρισμένους
δρους' αυτή δμως είναι ή λιγότερο πιθανή προοπτική)' στήν περί-
πτωση δμως πού οί Γιουγκοσλάβοι διατηρήσουν τή στάση τους, θά
περάσουμε στήν πιό βίαια δυνατή επίθεση (τής δποίας μπήγουμε
σήμερα τούς πασσάλους (Jάζοντας τό δάχτυλο σέ μιά σειρά από
παρεκκλίσεις, κάθε μιά «πό τίς όποίες, δπως γνωρίζουμε, δδηγεί
κατευθείαν στό «φασισμό»).
Ή
άπόφαση τής Κομινφόρμ δίνει τόν
τόνο στήν πολεμική τών σταλινικών όργάνων στή διάρκεια αυτή;
τής πρώτης περιόδου: τό στύλ τών επιθέσεων γίνεται δλο καί πιό
δίαιο, τό Γιουγκοσλαδικό Κομμουνιστικό Κόμμα δμως δέν θεωρεί-
ται ακόμη σάν ανεπανόρθωτα χαμένο.
Στή διάρκεια αύτή; τής ίδιας περιόδου, πού καλύπτει τούς δυό
τρείς πρώτους μήνες τής ρήξης,
ή
αντίδραση τής γιουγκοσλαδική;
γραφειοκρατίας είναι καθαρά αμυντική' ή στάση της είναι εκδηλα
στενάχωρη κι άνιχνευτική. Οί τιτοϊκοί περιορίζονται ν' άπωθήσουν
τίς κατηγορίες τής Κομινφόρμ, δηλαδή άπλά νά τίς αρνηθούν. Μά-
ταια θά έψαχνε κανείς στίς άπαντήσε«; τους μιά επιχειρηματολογία

η
κάποια ύλικά δεδομένα.
Ή
κατάσταση ανατρέπεται έντελώτ, γιά νά τό πούμε έτσι, στή
διάρκεια τής έπομένης περιόδου (πού αρχίζει μέ τό χειμώνα τοϋ
1948). Οί επιθέσει; τής Κομινφόρμ, άκολουθώντατ τό δρόμο τής
κανονικής ανάπτυξη; τής σταλινικής πολεμικής, φτάνουν
στό-
ζενίθ
ταυτίζοντας τόν τιτοϊσμό μέ τό φασισμό, τό χαρακτηρισμό τής τι-
τοϊκής καθοδήγησης σάν «συμμορία κατασκόπων, προδοτών καί
δολοφόνων», ακόμη καί «τροτσκιστών» καί στό έξής, δταν εχει
διενεργηθεί αυτή ή θεμελιακή αναγωγή,
ή
ύπόθεση Τίτο ισοδυναμεί
γιά τό σταλινισμό μέ μιά αστυνομική ύπόθεση. Στό έξής δέν πρό-
κειται πιά νά γίνεται κριτική στίς γιουγκοσλαδικές παρεκκλίσεις
η
πάλη εναντίον τους, αλλά νά μπαίνει ζήτημα δτι οί ήγέτες τοϋ
Γιουγκοσλαβικού Κ.Κ. ανήκουν από τό 1941 (άν όχι νωρίτερα), σέ
διάφορες ίμπεριαλιστικέ; άστυνομϊε; καί νά δίνεται ή απαραίτητη
τελετουργική λαμπρότητα στήν αναγνώριση αυτού τού γεγονότος
μέσα από «δίκες» πού βασίζονται στίς αUΘόρμητες όμολογίες τών
25
κατηγορουμένων, όμολογίες τών όποιων ή αυθεντικότητα θά έχει
σφραγιστεί μέ τό αίμα τών Ιδιων τών καταδικασμένων.
Ή
Γιουγ-
κοσλαδία θά είναι άπό δώ καί πέρα μιά φασιστική χώρα, μέχρι
τήν ήμέρα πού οί ίστορικές δυνάμεις

(τών
όποιων, δπως γνωρίζου-
με,
ό
ρωσικός στρατός είναι
ή
φιλόπονη μαμή), θά επιτρέψουν νά
ξεφορτωθεί ή χώρα τούς πουλημένους στόν ιμπεριαλισμό ήγέτες
της.
Είναι ακριδώς στή διάρκεια αυτή; τής δεύτερης περιόδου πού
ή τιτοϊκή γραφειοκρατία περνάει στήν αντεπίθεση στό ιδεολογικό
επίπεδο καί πού σταματάει ν' απορρίπτει άπλά τίς έπιθέσευ; τής
Κομινφόρμ γιά ν' ανταποδώσει τίς κατηγορίες στόν αντίπαλο. 'Από
τή στιγμή' αυτή καί μετά παρίσταται κανείς στήν ανάπτυξη μιάς
καθαρής τιτοϊκής ιδεολογίdς,tής όποίας τό ένδιαφέρον συνίσταται
στό δτι είναι ή σχεδόν φυσιολογική καί καθολική έκφραση κάθε
εκμεταλλεύτριας γραφειοκρατίας πού παλεύει πάνω σέ μιά «εθνι-
κή» δάση ενάντια σ' ενα γραφειοκρατικό ιμπεριαλισμό>,
ό όποίος
τείνει νά τήν ύποτάξει.
Ή
ανάλυση αυτής τής Ιδεολογίας είναι ένα
έργο Ιδιαίτερης σημασίας, καί θά ξαναγυρίσουμε σ' αυτήν διεξοδι-
κά. Έδώ σημειώνουμε άπλά πώς ό χαρακτήρας τής φενάκης γίνε-
ται όλοφάνερος δταν διαπιστώνεται πώς σέ καμιά στιγμή, τώρα
δπως καί πρίν,
ή
γιουγκοσλαδική γραφειοκρατία δέν άπαντάει
πραγματικά στίς κατηγορίες πού τής έχουν καταφερθεί
η

πού θά
μπορούσαν νά τής καταφερθούν: καμιά ένδειξη γιά τό επίπεδο
ζωής τών Γιουγκοσλάδων εργατών κι αγροτών, γιά παράδειγμα,
καί γιά κείνο των
γραφειοκρατών
καμία ένδειξη γιά τήν κατα-
νομή τού εθνικού είσοδήματοτ καμιά πραγματική ένδειξη γιά τήν
«πρόοδο» τής παραγωγήξ καμιά εξήγηση γιά τή δομή τών σχέ-
σεων παραγωγής, γιά τή διαχείριση, γιά παράδειγμα, τής παραγω-
γής, γιά τόν πραγματικό ρόλο τών συνδικάτων
ή
τών «λαϊκών»
επιτροπών -καί στή συνέχεια γιά δλα τά ζητήματα δσο καί νά εί-
ναι ελάχιστα σημαντικά.
Ή
γιουγκοσλαδική γραφειοκρατία ακο-
λουθεί έτσι τό παράδειγμα πού δόθηκε εδώ καί περισσότερο άπό
είκοσι χρόνια σ' αυτό τό χώρο από τόν μεγαλύτερο της, τή ρωσική
γραφειοκρατία, άποκρύδοντω; σ' δλο τό μέτρο τού δυνατού τήν
κοινωνική πραγματικότητα από τά μάτια τοϋ παγκόσμιου εργατι-
κού κοινού. ElΥ.α.ili~αρο πώς αυτή
ή
σιωπήε~~ z:wLε:ίι'fλωττη
από τίς όιι:ολογίες' γιατι.ΤΓθZfμΠσρoυσέ-ν-ά 9ΤξναΧ-ΨΡ_ξi~τή_γ.ιουγ-
κoσλ~~"y"ραφειoκρατιαάΠό"'τ6-ΎΊΓδTϊμoσιE'~σει τίςjIχ-εtικές-μέ τό
.Ιπ~~εδQ_ζωiι~trΚ·έζ;"ΎrάJtαραδειγμα,(iΎ ~αitJ_ξ.ςJ_ίς.:-στατι-
στικές προέκυπτε έστωμrιΧ'αυξησηι Ο%'-αυτού τοϋ επιπέδου ζ~fJs;;
.
~ ~


~ _

-


2. Θά έξηγηθούμε παρακάτω γι' αύτόν τόν δρο.
26
Πρέπει νά συνάγουμε πώς τά επίσημα ντοκουμέντα τής γιουγ-
κοσλαδική; γραφειοκρατίας δέν είναι χρησιμοποιήσιμα, δπως δλα
τά ντοκουμέντα τής σύγχρονης γραφειοκρατίας, παρά μόνο αν
παρθεί υπόψη κυρίως ό παοαπλανητικόξ χαρακτήρας τους. είναι
φανερό πώς μέσα από τήν παραπλάνηση καί πολύ συχνά από τό
γεγονός τής ϊδια; τής παραπλάνησης, ή πραγματικότητα καταφέρ-
νει νά εισχωρήσει στίς πιό οϋσιαστιεέ; της σψεις, αν δχι στίς λε-
πτομέριές της. είναι δμως αδύνατο νά τίς χρησιμοποιήσει κανείς
χωρίς νά τίς αναλύσει καί χωρίς ν' αναρωτηθεί ποιά συμφέροντα
προορίζονται νά ύπηρετήσουν καί σύμφωνα μέ ποιά μέθοδο. Στήν
πολιτική δέν ύπάρχουν δλάκες πού πιστεύουν σέ μιά άπλή προφο-
ρική δεδαίωση.
είναι απαραίτητο νά όλοκληρώσουμε αϋτέ; τίς σκέψεις μέ μιά
γενική θεώρηση. Δέν θά σφυρηλατήσουμε μιά αντίληψη τής γρα-
φειοκρατίας μέ άφετηρία τή μελέτη τής γιουγκοσλαδικής περίπτω-
σης. Θ' αναλύσουμε τή γιουγποσλαδική περίπτωση μέ δάση μιά
αντίληψη τής γραφειοκρατίας πού έχουμε κιόλας.
Ή
άνοδοι; τής
γιουγκοσλαδική; γραφειοκρατίας στήν εξουσία,
ή
ρήξη της μέ τή
Μόσχα, δέν είναι παρά οί ίδιάζουσε; έκδηλώσεις μιάς γενικής δια-

δικασίας πού έπιδεδαιώνεται εδώ καί τριάντα χρόνια' δέν μπο-
ρούν νά κατανοηθούν παρά σάν αναπόσπαστα μέρη αυτού τοϋ
συνόλου καί μόνο μ' αυτό τόν δρο
ή
ανάλυσή του επιτρέπει τήν
έμδάθυνση καί τόν εμπλουτισμό μιάς γενικής άντϊληψη; τής γρα-
φειοκρατίας. "Ας άφήσουμε στούς μικροαστούς δημοσιογράφους
τήν δήθεν «άντικειμενικότητά» τους καί τήν δήθεν «έλλειψη προ-
καταλήψεών» τους, πού στήν πραγματικότητα είναι μόνον
ή
συνει-
δητή
ή
άσυνείδητη κάλυψη ένό; καταπληκτικού συνόλου από τίς
πιό. χοντροειδείς καί πρωτόγονες προκαταλήψεις. Γιά μάς, δέν
μπαίνει ζήτημα ν' ανακαλύψουμε θαμπωμένοι πώς ό Τίτο κατά-
στρεψε τήν αστική τάξη στή Γιουγκοσλαδϊα, ούτε πώς τό έπραξε μέ
τή δοήθεια των Γιουγκοσλάδων εργαζομένων' αυτή .τήν ανακά-
λυψη δέν περιμέναμε τό καλοκαίρι τοϋ
1948 γιά νά τήν κάνουμε.
Τό ζήτημα είναι νά φέρουμε σ' αvtΙhαράσταση τήν αντίληψή μας
γιά τή γραφειοκρατία μέ τά γεγονότα, καί, αν αυτά έπιδεδαιώνουν,
νά δούμε πώς μπορούμε στό φώς τους νά τήν αναπτύξουμε καί νά
τήν εμπλουτίσουμε. Τά σκέτα γεγονότα δμω; δέν
υπάρχουν
τά γε-
γονότα έχουν σημασία μόνο σέ σχέση μέ μιά ερμηνεία, κι ή δάση
αύτή; τής ερμηνείας δέν μπορεί νά δοθεί παρά μόνο από μιά συν-
ολική αντίληψη τοϋ σύγχρονου κόσμου .
27