THIẾT KẾ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HÌNH CHỮ NHẬT, HÌNH VUÔNG
NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH LỚP 3
Dương Thanh Huyền1
1. Khoa Sư phạm. Email: ,
TĨM TẮT
Bài viết trình bày lại một số đặc điểm của dạy học môn Toán theo định hướng phát triển
năng lực người học. Từ đó đề xuất cách thiết kế tình huống dạy học cho một bài học cụ thể
trong chương trình Tốn bậc Tiểu học theo định hướng này nhằm giúp người đọc có cái nhìn
rõ hơn về dạy học phát triển năng lực trong mơn Tốn.
Từ khóa: dạy học định hướng phát triển năng lực, hình chữ nhật, hình vng.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Xu hướng phát triển của xã hội ngày nay đặt ra nhiệm vụ cho nền giáo dục nước ta không
chỉ cung cấp kiến thức, kĩ năng một cách máy móc mà cịn phải giúp học sinh có khả năng vận
dụng linh hoạt chúng nhằm giải quyết vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Giúp học sinh không
chỉ phát triển các năng lực chuyên môn, năng lực giao tiếp và hợp tác mà còn biết tổng hợp các
kiến thức, kĩ năng đã biết để tự hình thành, tìm tịi kiến thức, kĩ năng mới khi cần thiết, từ đó
hình thành được năng lực tự học tập suốt đời.
Ở trường phổ thông, mơn Tốn đóng một vai trị rất quan trọng, đây là một môn học không thể
thiếu trong các nền Giáo dục trên Thế giới và có nhiều đóng góp quan trọng trong các ngành nghề,
lĩnh vực khác nhau. Khi xây dựng chương trình Giáo dục phổ thơng 2018 Bộ Giáo dục và Đào tạo
mong muốn không phải đào tạo ra các nhà Toán học, những con người giải toán thành thạo, mà mong
muốn giúp học sinh thông qua việc học mơn Tốn hình thành được các năng lực tốn học cho bản
thân. Do đó, bên cạnh việc cung cấp các kiến thức, kĩ năng toán học cơ bản cho học sinh, người dạy
còn phải tạo điều kiện cho học sinh được trải nghiệm, thực hành, vận dụng toán học vào thực tiễn,
giải quyết được các tình huống phát sinh trong chính cuộc sống, nghề nghiệp của học sinh sau này.
Hình học là một phân mơn có nhiều ứng dụng trong thực tiễn của Toán học, đặc biệt việc
xác định được hình dạng của các vật là một năng lực khơng thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày
của con người. Trong đó, hình chữ nhật và hình vng là 2 trong các loại hình phẳng dễ dàng tìm
thấy ở khắp nơi xung quanh chúng ta. Chính vì vậy, bài viết dưới đây bên cạnh việc trình bày lại
các đặc điểm của dạy học mơn Tốn theo định hướng phát triển năng lực người học, sẽ thiết kế 1
tình huống dạy học bài Hình chữ nhật – Hình vng nhằm phát triển năng lực cho học sinh lớp 3.

2. NỘI DUNG
2.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học
Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về khái niệm năng lực. Theo Bernd Meier, Nguyễn
Văn Cường (2014):
740


“Năng lực là khả năng thực hiện thành công và có trách nhiệm các nhiệm vụ, giải quyết
các vấn đề trong các tình huống xác định cũng như trong các tình huống thay đổi trên cơ sở huy
động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí khác như động cơ, ý chí, quan
niệm, giá trị…, suy nghĩ thấu đáo và sự sẵn sàng hành động.” (Bernd Meier và nvc., 2014)
Theo Chương trình Giáo dục phổ thơng tổng thể 2018, năng lực được hiểu là:“thuộc tính
cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và q trình học tập, rèn luyện, cho phép
con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng
thú, niềm tin, ý chí,... thực hiện thành cơng một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong
muốn trong những điều kiện cụ thể.” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018).
Ngoài ra Chương trình Giáo dục phổ thơng tổng thể 2018 cũng đưa ra bộ 5 phẩm chất và
10 năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh với các yêu cầu cần đạt được thay đổi
phù hợp với từng bậc học. Cụ thể:
- 5 phẩm chất gồm: nhân ái, yêu nước, trách nhiệm, trung thực, chăm chỉ;
- 3 năng lực chung gồm: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng
lực giải quyết vấn đề và sáng tạo;
- 7 năng lực đặc thù gồm: năng lực tốn học, năng lực ngơn ngữ, năng lực thẩm mỹ, năng
lực thể chất, năng lực tin học, năng lực khoa học, năng lực cơng nghệ.
Trong đó, năng lực chung là năng lực được hình thành và phát triển qua tất cả các môn
học, năng lực đặc thù được hình thành và phát triển qua các mơn học cụ thể như Toán học,
Tiếng Việt, Ngoại ngữ, Âm nhạc, Vẽ,…
Bên cạnh đó, Chương trình Giáo dục phổ thơng mơn Tốn 2018 cũng đề cập đến 5 thành
phần năng lực cụ thể của năng lực toán học: năng lực tư duy và lập luận toán học, năng lực giao
tiếp tốn học, năng lực mơ hình hóa tốn học, năng lực sử dụng cơng cụ, phương tiện học tốn,

năng lực giải quyết vấn đề toán học. Và đối với bậc học Tiểu học, yêu cầu cần đạt của năng lực
toán học được đề nghị chỉ ở mức đơn giản để phù hợp với q trình phát triển tâm sinh lí, nhận
thức ở trẻ, tạo nền tảng cho học sinh phát triển các năng lực này ở các bậc học tiếp theo.
Như vậy, có thể hiểu dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học là dạy học thông
qua hoạt động và bằng hoạt động. Giáo viên tạo cơ hội cho học sinh được tự tìm tịi, trải nghiệm
với sự hứng thú, đam mê, tinh thần trách nhiệm nhằm hình thành kiến thức, kĩ năng, niềm tin và
đặc biệt là khả năng vận dụng vào thực tiễn thông qua các hoạt động được xây dựng trong một môi
trường khuyến khích sự tương tác tích cực giữa học sinh với học sinh, học sinh với giáo viên.
2.2. Đặc điểm của dạy học mơn Tốn theo định hướng phát triển năng lực
Theo Đỗ Đức Thái (2020), dạy học mơn Tốn theo theo định hướng phát triển năng lực
nhấn mạnh các đặc điểm sau:
“- Năng lực Tốn học khơng chỉ bao hàm kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo mà còn cả động cơ,
thái độ, hứng thú và niềm tin trong học toán. Muốn có năng lực tốn học học sinh phải rèn
luyện, thực hành, trải nghiệm trong học tập mơn Tốn.
- Nhấn mạnh đến kết quả đầu ra, dựa trên những gì người học làm được (có tính đến khả
năng thực tế của học sinh). Khuyến khích người học tìm tịi, khám phá tri thức toán học và vận
dụng vào thực tiễn. Đích cuối cùng cần đạt là phải hình thành được năng lực học tập mơn Tốn
ở học sinh.
741


- Nhấn mạnh đến cách học, yếu tố tự học của người học. Giáo viên là người hướng dẫn
và thiết kế, còn học sinh phải tự xây dựng kiến thức và hiểu biết tốn học của riêng mình.
- Xây dựng mơi trường dạy học tương tác tích cực. Phối hợp các hoạt động của học sinh
giữa các cá nhân, cặp đơi, nhóm hoặc hoạt động chung của cả lớp và hoạt động tương tác giữa
giáo viên và học sinh trong q trình dạy học mơn Tốn.
- Khuyến khích việc học ứng dụng cơng nghệ, thiết bị dạy học mơn Tốn (đặc biệt là ứng
dụng công nghệ và thiết bị dạy học hiện đại) nhằm tối ưu hóa việc phát huy năng lực của người
học.” (Đỗ Đức Thái, đtđ., nha., tnb., đđb., hml. và tnn., 2020)
2.3. Thiết kế tình huống dạy học Hình chữ nhật – Hình vng lớp 3 nhằm phát triển

năng lực cho học sinh
Trong bài viết này, tôi đề xuất một ví dụ minh họa cho việc dạy học theo định hướng phát triển
năng lực người học thông qua bài “Hình chữ nhật. Hình vng” thuộc chương trình Tốn lớp 3.
2.3.1. Tình huống dạy học Hình chữ nhật – Hình vng lớp 3 nhằm phát triển năng lực
cho học sinh
Yêu cầu cần đạt:
a. Năng lực Toán học
- Nêu được đặc điểm về cạnh, góc của hình chữ nhật, hình vng.
- Chọn ra được hình vng, hình chữ nhật trong các hình cho sẵn và tìm ra được các vật
có dạng hình vng, hình chữ nhật trong thực tiễn thơng qua việc kiểm tra đặc điểm cạnh, góc
của hình/vật.
- Sử dụng được thước thẳng, êke hay các vật dụng thay thế phù hợp để đo độ dài các cạnh
và kiểm tra các góc của hình vng, hình chữ nhật.
b. Năng lực chung:
- Tự chủ và tự học: tự tìm được đặc điểm của hình vng, hình chữ nhật thơng qua hoạt
động mua khung cửa sổ.
- Giao tiếp và hợp tác: hỗ trợ và hợp tác với các thành viên trong nhóm để mua được
khung cửa sổ đúng yêu cầu và tìm được nhiều vật có dạnh hình vng, hình chữ nhật nhất có
thể, cũng như ghi lại được số đo các cạnh của chúng trong thời gian quy định.
c. Phẩm chất:
- Trách nhiệm: tất cả các thành viên đều tham gia, giúp đỡ các thành viên trong nhóm hồn
thành nhiệm vụ mua khung cửa sổ, tìm các vật có dạng hình chữ nhật, hình vng trong lớp học.
- Trung thực: ghi đúng và chính xác kết quả, các ý kiến của từng thành viên khi tham gia
các hoạt động nhóm.
Chuẩn bị của giáo viên:
- Bộ ơ cửa sổ:

742



- Bộ khung cửa sổ:

- Phiếu học tập số 1:
Họ và tên:
Bài 1. a. Chọn ra hình vng trong số các hình sau, giải thích rõ vì sao cho đó là hình vng:

b. Chọn ra hình chữ nhật trong số các hình sau, giải thích rõ vì sao cho đó là hình chữ nhật:
Họ và tên học sinh đánh giá:
Nhận xét, đánh giá:
- Phiếu học tập số 2:
Tổ:
Yêu cầu: tìm các vật có dạng hình vng, hình chữ nhật có trong lớp học. Nêu rõ độ dài cạnh
của các vật có dạng hình vng, hình chữ nhật tìm được.
Thời gian: 5 phút.
STT
1
2
3
…

Tên thành viên

Nhiệm vụ
Tên, hình dạng và số đo các cạnh của các vật tìm được:
Tên, hình dạng và số đo các cạnh của các vật tìm được:
Tên, hình dạng và số đo các cạnh của các vật tìm được:

Hoạt động dạy học chủ yếu:
Hoạt động mở đầu (2 phút):
Mục tiêu: Ơn lại cho học sinh hình dạng của hình vng, hình chữ nhật.

- u cầu học sinh chọn ra ơ cửa sổ có dạng hình vng và hình chữ nhật trong số các ô
cửa sổ cho sẵn trên bảng.

743


- Giáo viên nhận xét và đánh giá.
Hoạt động hình thành kiến thức mới (22 phút):
Mục tiêu: học sinh tự tìm ra được đặc điểm về cạnh, góc của hình vng, hình chữ nhật.
- Giáo viên đưa ra tình huống cho học sinh: Một ngôi nhà vừa xây xong, các ơ cửa sổ
trong nhà đều có hình dạng như trên bảng.

+ Yêu cầu học sinh mua các khung cửa sổ về để lắp vừa vào các ô cửa sổ trong ngơi nhà trên.
Các khung cửa sổ ở ngồi tiệm có như sau:

+ Giáo viên phát cho mỗi nhóm 1 bộ khung cửa sổ giống nhau (như hình trên). Yêu cầu
học sinh thảo luận nhóm trong vịng 15 phút và ghi vào giấy ý kiến của từng thành viên trong
nhóm. Chốt lại cách giải quyết nhóm lựa chọn và ghi rõ lí do vì sao chọn khung cửa sổ đó.
Lưu ý: Chỉ cho phép chọn tối đa 2 lần đối với mỗi ô cửa sổ. Nếu cần phải thay đổi khung
cửa, cần ghi rõ trong bài của nhóm là đổi khung cửa sổ nào, vì sao phải đổi.
- Sau phần trình bày của các nhóm, giáo viên yêu cầu học sinh rút ra đặc điểm giúp chọn
được khung cửa sổ hình vng, hình chữ nhật vừa với ơ cửa sổ trong nhà. (7 phút)
- Giáo viên nhận xét, đánh giá và hệ thống lại đặc điểm của hình vng, hình chữ nhật:
+ Hình vng có 4 góc vng và 4 cạnh có độ dài bằng nhau.
+ Hình chữ nhật có 4 góc vng và có 2 cạnh dài có độ dài bằng nhau, 2 cạnh ngắn có độ
dài bằng nhau.
+ Độ dài cạnh dài của hình chữ nhật gọi là chiều dài, độ dài cạnh ngắn của hình chữ nhật
gọi là cạnh ngắn.
- Yêu cầu học sinh kiểm tra và chọn lại các khung cửa sổ có hình dạng là hình chữ nhật,
hình vng. Giải thích rõ vì sao chọn như vậy.

Lưu ý: ở hoạt động này học sinh chỉ cần chọn được các khung cửa sổ là hình vng, hình
chữ nhật và không cần vừa với ô cửa sổ trong nhà.
Hoạt động luyện tập – thực hành (16 phút):
1. (8 phút) Hoạt động cá nhân: tìm hình vng, hình chữ nhật trong các hình cho trước
- Giáo viên phát phiếu học tập 1 cho học sinh làm.
744


a. Chọn ra hình vng trong số các hình sau, giải thích rõ vì sao cho đó là hình vng:

b. Chọn ra hình chữ nhật trong số các hình sau, giải thích rõ vì sao cho đó là hình chữ nhật:

- Yêu cầu học sinh trình bày kết quả bài làm.
- Giáo viên nhận xét, chốt đáp án và cho học sinh đổi chéo phiếu học tập để đánh giá theo.
2. (8 phút) Thi đua theo tổ: tìm các vật có dạng hình vng, hình chữ nhật trong thực tiễn
- u cầu mỗi tổ tự tìm các vật có dạng hình vng, hình chữ nhật có trong lớp học. Nêu
rõ độ dài cạnh của các vật có dạng hình vng, hình chữ nhật tìm được. Tổ nào tìm được chính
xác và nhiều vật nhất trong thời gian 5 phút sẽ là tổ chiến thắng.
- Ghi kết quả tìm được vào phiếu học tập số 2.
- Yêu cầu các tổ trình bày kết quả và cho cả lớp tiến hành kiểm tra, nhận xét, đánh giá.
- Công bố tổ thắng cuộc thi, phát phần thưởng.
Lưu ý về cách chuẩn bị bộ khung cửa sổ: các khung cửa sổ được chuẩn bị cần phải có đủ
các kích thước lớn/nhỏ hơn ơ cửa sổ khơng nhiều và góc của một số khung cửa sổ có số đo chỉ
gần bằng 90°. Điều này rất quan trọng vì sẽ tạo điều kiện buộc học sinh không thể chỉ quan sát
bằng mắt mà phải thay đổi chiến lược chọn khung cửa sổ. Tạo cơ sở để học sinh nghĩ đến kiểm
tra cạnh và góc của hình.
2.3.2. Phân tích tình huống dạy học
Với tình huống dạy học như trên, giáo viên không chỉ giúp học sinh phát triển được năng
lực tốn học, mà cịn tạo cơ hội giúp học sinh tự tìm tịi, khám phá kiến thức, kĩ năng tốn học
và phát huy được sự tích cực, năng lực tự học, khả năng vận dụng toán học vào thực tiễn cho

học sinh. Cụ thể tình huống dạy học trên đã giúp phát triển được các biểu hiện của các năng lực
chung, năng lực toán học như sau:
- Năng lực tư duy và lập luận toán học: Trong tình huống dạy học trên, với việc cho học
sinh xác định trước hình dạng của ơ cửa sổ hình chữ nhật, hình vng và sau đó u cầu học
sinh tìm mua khung cửa sổ vừa với các ô cửa sổ đó, giáo viên giúp học sinh phát triển được khả
năng quan sát, tìm kiếm sự tương đồng và sự khác biệt trong các khung cửa sổ khi so sánh với
ô cửa sổ có sẵn. Từ đó, giúp học sinh biết phải tập trung vào đặc điểm nào để mua được khung
cửa sổ như yêu cầu. Đồng thời với các yêu cầu phải giải thích cho sự lựa chọn khi mua sắm,
hay câu trả lời của mình ở bài tập 1 giáo viên đã tạo cơ hội để học sinh phát triển được khả năng
nêu lí lẽ trước khi đi đến kết luận.
745


- Năng lực mơ hình hóa tốn học của học sinh được phát triển thông qua hoạt động mua
khung cửa sổ. Từ một vấn đề nảy sinh trong thực tiễn đời sống hằng ngày, mua khung cửa sổ,
học sinh xác định được mơ hình tốn học để giải quyết vấn đề này. Đó là học sinh sẽ phải xác
định được hình dạng, kích thước của ơ cửa sổ để đi mua khung cửa sổ vừa với nó. Trong trường
hợp này là mua khung cửa sổ hình chữ nhật, hình vng.
- Năng lực giao tiếp toán học thể hiện qua việc nghe hiểu yêu cầu của giáo viên, đọc hiểu,
tóm tắt được các nội dung trọng tâm của tình huống. Từ đó tìm cách giải quyết vấn đề và sử dụng
ngơn ngữ tốn học kết hợp ngơn ngữ thơng thường nêu ra giải pháp, ý tưởng của nhóm khi lập
luận, giải quyết vấn đề mua khung cửa sổ, hay trả lời cho các câu hỏi của giáo viên đưa ra.
- Năng lực sử dụng cơng cụ, phương tiện học tốn được giáo viên tạo cơ hội phát triển cho
học sinh qua hai hoạt động mua khung cửa sổ và tìm vật thật. Trong hoạt động mua khung cửa
sổ, học sinh được tự do lựa chọn cơng cụ, phương tiện thích hợp để kiểm tra độ dài của các
cạnh ở các khung cửa sổ và ơ cửa sổ trong q trình mua sắm của nhóm. Ở hoạt động tìm các
vật thật có dạng hình chữ nhật, hình vng học sinh phát huy được năng lực sử dụng thước
thẳng để đo độ dài cạnh các vật mà mình tìm được.
- Năng lực tự chủ và tự học; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Hoạt động mua khung
cửa sổ giúp học sinh nhận ra ích lợi của các kiến thức, kĩ năng toán học đã được học, cách vận

dụng vào giải quyết tình huống nào trong thực tiễn mà khơng phải chỉ có máy móc giải các bài
tập tốn. Cụ thể thơng qua việc huy động kiến thức, kĩ năng tốn học đã học (dùng êke kiểm tra
góc vng, góc khơng vuông; đo độ dài đoạn thẳng cho trước) học sinh thành cơng giải quyết vấn
đề có thể gặp ngồi cuộc sống (mua 1 món đồ vật về treo trên tường mà khơng thể ướm thử vì
vật cần mua ở ngồi cửa tiệm) bằng cách xác định hình dạng, kích cỡ chính xác của vật định mua
và nơi sẽ treo vật. Từ đó, học sinh tự khám phá ra cách nhận biết hình vng, hình chữ nhật một
cách chính xác thơng qua đặc điểm về cạnh, góc của hình mà khơng chỉ quan sát hình dạng của
chúng. Quá trình hình thành khả năng tự học cho học sinh là một quá trình lâu dài, khơng dễ dàng
nhưng với những tiết học được thiết kế như trên sẽ là những bước đầu tiên, đặt cơ sở cho khả
năng tự học, tự quan sát, tìm tịi kiến thức mới từ các kiến thức cũ cho học sinh.
- Năng lực giao tiếp và hợp tác: Qua 2 hoạt động nhóm, mua khung cửa sổ và tìm vật thật
có dạng hình chữ nhật, hình vng, giúp học sinh nhận ra mục đích của việc hợp tác và để hoàn
thành được yêu cầu của giáo viên học sinh cũng cần lựa chọn một thái độ làm việc nhóm tích
cực. Chẳng hạn ở hoạt động mua khung cửa sổ, đây là một hoạt động mới lạ đối với học sinh
lớp 3, vì vậy các em cần có sự giúp đỡ từ người khác để tìm kiếm được giải pháp phù hợp trong
thời gian 15 phút. Hay ở hoạt động theo tổ để tìm được nhiều vật có dạng hình chữ nhật, hình
vng nhất chỉ trong thời gian 5 phút, đòi hỏi các học sinh phải hỗ trợ và cùng giúp đỡ, tham
gia vào hoạt động của tổ. Đây là một năng lực rất quan trọng và luôn được đòi hỏi trong các
hoạt động xã hội, ngành nghề ngày nay.
3. KẾT LUẬN
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học là xu hướng của các nền giáo dục
hiện nay. Định hướng này nhấn mạnh vào khả năng vận dụng, tổng hợp kiến thức, kĩ năng vào
giải quyết thành công các vấn đề với một thái độ tích cực, tự tin, có trách nhiệm đặc biệt là các
746


vấn đề thực tiễn. Bài viết đã thiết kế tình huống dạy học nội dung Hình chữ nhật - Hình vng
trong mơn Tốn lớp 3 theo định hướng này. Thơng qua đó tác giả hi vọng người đọc sẽ có cái
nhìn rõ ràng hơn về việc xây dựng một tình huống dạy học theo định hướng phát triển năng lực
người học, từ đó giúp người đọc có thể tự xây dựng được các tình huống dạy học cho riêng mình.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình Giáo dục phổ thơng - Chương trình tổng thể ban hành
kèm thơng tư ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông. Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, ngày
26/12/2018.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình Giáo dục phổ thơng – Chương trình mơn Tốn ban
hành kèm thơng tư ban hành Chương trình Giáo dục phổ thơng. Thơng tư số 32/2018/TT-BGDĐT,
ngày 26/12/2018.
3. Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường (2014). Lí luận dạy học hiện đại - cơ sở đổi mới mục tiêu, nội
dung và phương pháp dạy học. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.
4. Vũ Quốc Chung (2020). Thiết kế bài soạn mơn Tốn phát triển năng lực học sinh Tiểu học. Hà Nội:
Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.
5. Hà Huy Khoái, Lê Anh Vinh, Nguyễn Áng, Vũ Văn Dương, Nguyễn Minh Hải, Hoàng Quế Hường
và Bùi Bá Mạnh (2021). Toán lớp 3 tập 1. Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
6. Đỗ Đức Thái, Đỗ Tiến Đạt, Nguyễn Hoài Anh, Trần Ngọc Bích, Đỗ Đức Bình, Hồng Mai Lê và
Trần Thúy Ngà (2020). Dạy học phát triển năng lực mơn Tốn Tiểu học. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại
học Sư phạm.

747