TĂNG CƯỜNG GIẢNG DẠY BẰNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
TÌNH HUỐNG CHO SINH VIÊN
Nhâm Văn Sơn1
1. Viện Đào tạo Sau đại học. Email:
TĨM TẮT
Phương pháp nghiên cứu tình huống là một phương pháp giảng dạy được áp dụng phổ
biến hiện nay. Có rất nhiều tài liệu hướng dẫn giảng dạy và biên soạn tình huống cho phương
pháp giảng dạy này từ các trang tìm kiếm trên Internet và các tài liệu đã được xuất bản. Do
vậy, trong bài viết này chỉ trình bày một số đặc điểm căn bản của phương pháp nghiên cứu tình
huống và những yêu cầu đối với người dạy cũng như người học.
Từ khoá: Giảng dạy, người dạy, người học, phương pháp nghiên cứu.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Đổi mới phương pháp giảng dạy cho sinh viên ở các trường đại học nhằm bắt kịp với xu
thế mới của xã hội và đáp ứng nhu cầu thị trường đang là vấn đề cấp bách trong mục tiêu đổi
mới giáo dục đại học toàn diện ở Việt Nam. Trong những năm qua, giảng dạy bằng phương
pháp nghiên cứu tình huống đã được áp dụng ở nhiều trường đại học và mang lại sự hứng thú
cho sinh viên; phát triển tư duy phản biện (critical thinking); năng lực phát hiện và giải quyết
vấn đề dựa trên khả năng suy luận, sáng tạo để đưa ra các quyết định từ các tình huống trong
thực tiễn cuộc sống và cơng việc.
Tác giả đã tham gia các khoá tập huấn ISW tại trường Đại học Thủ Dầu Một và thực hành
biên soạn tình huống, giảng dạy bằng phương pháp nghiên cứu tình huống trao đổi nghiệp vụ
cho sinh viên.
Bài nghiên cứu này tóm tắt các kinh nghiệm giảng dạy bằng phương pháp nghiên cứu
tình huống cho sinh viên.
2. NỘI DUNG
2.1. Khái niệm, phương pháp nghiên cứu tình huống
Trên góc độ lý thuyết, phương pháp nghiên cứu tình huống được sử dụng khi: (1) vấn đề cần
nghiên cứu là mới, chưa có các lý thuyết và nghiên cứu trước đó; và (2) khi vấn đề nghiên cứu là
một quá trình kéo dài, chẳng hạn quá trình xây dựng, lựa chọn và thực thi các loại chiến lược cạnh
tranh của một doanh nghiệp. Tuy nhiên cũng cần hết sức thận trọng khi sử dụng các kết quả từ
nghiên cứu tình huống để khái qt hóa cho các trường hợp tương tự (Vũ Thế Dũng, 2004).

- “Tình huống là một hồn cảnh thực tế trong đó một viên chức hay nhà quản lý công
hoặc tư phải đưa ra quyết định… Các tình huống tóm tắt những áp lực và khía cạnh khác nhau
112


mà viên chức hay nhà quản lý đó phải cân nhắc khi ra quyết định, và với những thông tin thường
khơng hồn chỉnh hoặc mâu thuẫn vào lúc đó” (Comez-Ibanez, 1986).
- Tình huống là một câu chuyện, có cốt chuyện và nhân vật, liên hệ đến một hoàn cảnh cụ
thể, từ góc độ cá nhân hay nhóm, và thường là hành động chưa hồn chỉnh. Đó là một câu chuyện
cụ thể và chi tiết, chuyển nét sống động và phức tạp của đời thực vào lớp học.” (Boehrer, 1995).
Có thể nói phương pháp nghiên cứu tình huống là một phương pháp giảng dạy mà nhờ
vào đó các sinh viên và giảng viên tham gia thảo luận về các vấn đề (kinh doanh) đã gặp. Các
tình huống này thường được trình bày dưới dạng viết và được đúc kết từ kinh nghiệm của các
nhà thực hành. Yêu cầu của một tình huống là cần được đọc kỹ, nghiên cứu sâu sắc và đưa ra
thảo luận trong nhóm hay lớp học (Paul Dell’Aniello, 2001).
Phương pháp nghiên cứu tình huống là một kỹ thuật giảng dạy trong đó những thành tố
chính của một tình huống nghiên cứu được trình bày cho sinh viên với mục đích minh họa hoặc
tạo kinh nghiệm giải quyết vấn đề.
Phương pháp nghiên cứu tình huống là một phương pháp giảng dạy dựa vào những ví dụ
thực tế (Marsick, 1990), được dùng để thúc đẩy hành động, tăng trưởng và phát triển (Galbraith
& Zelenak, 1991).
Tóm lại, từ các định nghĩa trên, có thể thấy phương pháp này địi hỏi những người tham
gia (sinh viên và giảng viên) vừa nắm vững lý thuyết vừa cập nhật, thậm chí trải nghiệm thực
tế mới thành công được. Giữa phương pháp nghiên cứu tình huống và phương pháp truyền
thống có sự phân biệt như sau (bảng 1).
Bảng 1: Phân biệt giữa phương pháp nghiên cứu tình huống và phương pháp truyền thống
Phương pháp nghiên cứu tình huống
Chương trình thạc sĩ*
Giảng viên = Xúc tác
Dựa trên thực tế

Nhận xét vấn đề
Dùng phương pháp gợi hỏi
Tình trạng hỗn độn/ loạn

Phương pháp truyền thống
Chương trình cử nhân
Giảng viên = Chuyên gia
Bài tập giả định
Câu trả lời từ trên đưa xuống
Giải pháp vững chắc
Trật tự

Ở đây chúng ta nhận thấy vai trò của giảng viên đặc biệt được nhấn mạnh cũng như quyết
định đến sự thành công của phương pháp này. Có một số thuật ngữ thể hiện vai trò của giảng
viên để chúng ta dễ dàng hình dung như: hoạt náo viên, 2 cái tai và 1 cái miệng, sự nhún nhường
nhưng khôn khéo, tảng băng trơi hay con vịt,…
Tuy nhiên, các yếu tố văn hóa, giáo dục, giao tiếp và thái độ của sinh viên, đặc điểm môn
học, kiến thức và kinh nghiệm của học viên,...… có vai trị khơng nhỏ trong sự xem xét của
chúng ta. Như bảng 1 cho thấy phương pháp nghiên cứu tình huống phù hợp nhất với chương
trình đào tạo thạc sĩ, trong khi đó chương trình cử nhân lại có một số hạn chế nhất định. Các
sinh viên có hạn chế nhất định về kinh nghiệm thực tiễn đối với vấn đề trong tình huống, điều
này dẫn đến những lưu ý ở mục 2.
2.2. Vài nét về phương pháp nghiên cứu tình huống
Sự hiểu biết ln có giới hạn và ngay cả phương pháp cũng có hạn chế nhất định, phương
pháp nghiên cứu tình huống sẽ là một sự lựa chọn hữu ích với những đặc điểm cần quan tâm:
113


2.2.1. Ưu điểm của phương pháp giảng dạy truyền thống
- Tăng khả năng tương tác, quá trình tương tác giữa các sinh viên tham gia thảo luận tình

huống trong các nhóm giúp sinh viên có cơ hội rèn luyện nhiều kỹ năng mềm, qua đó nâng cao
khả năng làm việc và hiệu quả công việc. Cái mà ngày nay chúng ta gọi là trí tuệ xã hội được
rèn luyện thơng qua quá trình tương tác này.
- Phương pháp học, Sinh viên được trực tiếp nắm bắt vấn đề, huy động và tự tìm kiếm
kiến thức từ các tài liệu tham khảo để có thể giải quyết được vấn đề như mong muốn, qua đó
có thể hình thành phương pháp làm việc khoa học, phục vụ cho nhiều môn học khác.
- Học cách suy nghĩ, Kinh nghiệm là tài sản quý giá và hữu ích cho mọi người. Sinh viên
tham gia thảo luận tình huống sẽ biết thêm và ghi nhớ nhiều sự kiện có thực trong xã hội, hịa
mình vào trong mơi trường làm việc của những nhân vật, đóng vai các nhân vật và suy nghĩ
theo tư duy của người khác – một kỹ năng tư duy đa chiều. Đây chính là sự hấp dẫn mà phương
pháp mang lại cho người học và kể cả người dạy.
- Học cách ra quyết định khi không chắc chắn. Đối với các nhà quản trị và kinh tế điều
này hoàn toàn hữu ích, các vấn đề quản trị mà các nhà quản lý phải giải quyết hồn tồn thiếu
thơng tin và việc ra quyết định không bao giờ là quá sớm. Sinh viên khơng chỉ có những khả
năng mà hơn thế phương pháp nghiên cứu tình huống cịn tạo ra những đức tính! Đó là sự quyết
đốn, tự tin và nhạy cảm cao.
- “Thực tế ln hồn hảo!” Một tình huống được sử dụng bởi nhiều đối tượng sinh viên
khác nhau sẽ được nghiên cứu và phân tích dưới nhiều góc độ và tạo ra nhiều cơ hội học hỏi
lẫn nhau cho các sinh viên. Einstein luôn đặt cùng một câu hỏi cho nhiều sinh viên và các câu
trả lời nhận được hoàn toàn khác nhau!
2.2.2. Các hạn chế khi áp dụng phương pháp nghiên cứu tình huống
- Khơng phải là hình thức kỳ diệu. Có thể thấy phương pháp nghiên cứu tình huống nên được
sử dụng như là một phương pháp phối hợp hơn là tự thân nó trong q trình giảng dạy. Bởi vì có
nhiều yếu tố ảnh hưởng và quyết định sự thành công cho việc sử dụng thuần túy một phương pháp
giảng dạy nào đó. Nhưng có thể nói phương pháp này thật sự hấp dẫn cả người học lẫn giảng viên.
- Đòi hỏi sự cống hiến chân thành. Việc sử dụng phương pháp này vào trong các bài học
nhằm truyền đạt thông tin và vén màn các cơ hội hơn là truyền thụ kiến thức. Đòi hỏi ở người dạy
và người học sự cởi mở chân thành trong học hỏi và chia sẻ kiến thức cũng như lĩnh hội tri thức.
- Không phải một ngày một buổi mà học được. Các giảng viên có nhiều kinh nghiệm thực
hành dễ dàng ứng dụng phương pháp hơn các giảng viên mới vào nghề, bởi vì ở phương pháp

này câu trả lời ln quan trọng và những người có nhiều kinh nghiệm thường sáng tạo hơn!
- Không phải là một cơng thức đảm bảo thành cơng trong mọi hồn cảnh. Kinh nghiệm
cho thấy chỉ một số học phần hoặc một phần nội dung là có thể áp dụng phương pháp nghiên
cứu tình huống để truyền tải kiến thức và thực hành kỹ năng. Phần sau sẽ giới thiệu thêm về
những kinh nghiệm này.
- Không tự vận hành được. Kinh nghiệm cũng cho thấy phương pháp này không thể được
thực hiện một cách tự nhiên như là giao khoán cho sinh viên được. Giảng viên phải có nhiều sự
chuẩn bị chu đáo trước, trong và cả sau khi triển khai nghiên cứu tình huống.
114


2.2.3. Một số lư ý khi biên soạn tình huống
Hầu hết các khóa học được dẫn dắt bằng nghiên cứu tình huống phải có các tình huống
được đưa vào thảo luận. Vậy tình huống ở đâu?
Một tình huống mà chúng ta sử dụng hiện tại dễ dàng có được từ các giáo trình tham khảo
hay qua mạng Internet của các trường đại học. Số khác là được các giảng viên tự biên soạn dựa
trên sự nỗ lực cá nhân. Ngoài ra, thật hữu ích nếu có một chương trình tài trợ cho giảng viên
biên soạn tình huống của các trường đại học. Rất tiếc là các chương trình như vậy hầu như
khơng có trong kế hoạch ngân sách của nhà trường.
Như vậy, các giảng viên có nhiệm vụ biên soạn tình huống phù hợp với mơn học của
mình, đồng thời họ cần tranh thủ tối đa sự hỗ trợ của nhà trường và các doanh nghiệp trong quá
trình thực hành phương pháp này. Và cuối cùng, biên soạn được một tình huống tốt (khơng giả
tạo) cũng là một kinh nghiệm quý giá mà chỉ những ai “dấn thân vào” mới trải nghiệm được.
Phương pháp được triển khai không như là một màn kịch mà giảng viên là diễn viên
chính, ngược lại các sinh viên phải thực sự thâm nhập vào tình huống bằng cách đọc thật kỹ
trước khi bắt đầu thảo luận. Cần phân công các công việc cho mỗi cá nhân trong nhóm để tìm
kiếm tài liệu nhằm làm rõ các vấn đề về mặt lý thuyết, sau đó phổ biến cho cả nhóm để hình
thành nền tảng kiến thức chung. Khi đó người học sẽ chủ động tìm kiếm các vấn đề và tự giải
quyết vấn đề tốt hơn, họ có được câu trả lời riêng cho mình mà khơng phụ thuộc vào câu trả lời
mang tính “đúng/sai” của giáo viên. Phương pháp này giúp thử nghiệm một cuộc phân tích, chứ

khơng phải thử nghiệm một phương tiện truyền tải giúp truyền đạt khái niệm, và tạo ra nhu cầu
hành động chứ khơng phải nhu cầu tìm ra câu trả lời đúng (không phải bài tập).
2.3. Một số đặc điểm cần lưu ý
Những kinh nghiệm thực hành giảng dạy bằng tình huống mà tác giả tích lũy được trong
những năm qua dựa trên kinh nghiệm giảng dạy và nhiều năm tham gia hướng dẫn sinh viên
thực tập tại các cơ quan, trường học cũng như các thông tin ln được cập nhật về tình hình
giảng dạy và học tập của sinh viên. Đó là nền tảng vững chắc để tác giả tự tin khi giảng dạy
bằng phương pháp nghiên cứu tình huống này.
Các đặc điểm cần lưu ý ở đây là từ kinh nghiệm biên soạn và giảng dạy của tác giả. Do
đó, có một vài giới hạn cần lưu ý.
- Như ở trên đã trình bày, đối tượng lý tưởng của phương pháp nghiên cứu tình huống là
những người đã có đủ kiến thức cơ bản và kinh nghiệm thực tiễn. Cho nên với sinh viên đại
học phải kết hợp với 1 số phương pháp khác. Có nghĩa là trong quá trình giảng dạy, phương
pháp nghiên cứu tình huống như là giải pháp hỗ trợ cho giải pháp truyền thống.
- Quy mô lớp học thường quá lớn (hơn 40 sinh viên) do đó phải chia thành các nhóm từ
5 đến 7 sinh viên, tức là từ 7 đến 10 nhóm cùng tham gia thảo luận. Ngồi ra thời gian bố trí
cho học phần rất hạn chế, thời gian ở lớp chỉ đủ để cho các nhóm trình bày ý kiến. Do đó, địi
hỏi giảng viên phải phổ biến tình huống trước cho lớp, yêu cầu sinh viên đọc kỹ tình huống từ
2 đến 3 lần trước khi bắt đầu tham gia thảo luận. Và cuối cùng, giảng viên rất vất vả để kiểm
sốt tình hình cho đến khi tất cả các nhóm được phát biểu và tranh luận xong.
- Nếu các tình huống là có sẵn từ giáo trình nước ngồi và được dịch ra thì có nên biên soạn
lại tình huống cho phù hợp với bối cảnh và đối tượng khơng? Theo tác giả thì khơng nên thay
115


đổi, tuy nhiên cần có những chú thích những điểm khác biệt để sinh viên nắm bắt vấn đề tốt hơn.
- Các tình huống khơng nên sử dụng qua nhiều khóa, liên tục. Tốt nhất là có nhiều tình huống
để thay đổi giữa các khóa, các ngành. Và giảng viên nên biên soạn thêm các tình huống mới.
- Đặc điểm của các học phần tác giả được phân công giảng dạy có nội dung lý thuyết
nhiều. Vậy nên phương pháp nghiên cứu tình huống sẽ phát huy “tác dụng phụ”, làm cho việc

truyền đạt và nắm bắt kiến thức sinh động và đầy đủ hơn.
- Không phải sinh viên nào cũng có thái độ học tập cầu thị và chăm chỉ. Do đó giảng viên
phải thực sự nhẫn nại vào bao dung. Bù lại một số trong những sinh viên “cứng đầu” lại là
những thành viên tham gia thảo luận và đóng góp ý kiến tốt hơn các sinh viên chăm chỉ.
- Sự linh hoạt là cần thiết cho mỗi khóa học hay ngành học khác nhau. Giảng viên phải
thực sự ngạc nhiên về sự sáng tạo của sinh viên, những cũng đừng chán nản vì sinh viên làm
việc đối phó. Chính phương pháp nghiên cứu tình huống đã triệt tiêu tâm lý học tập mang tính
đối phó của sinh viên.
- Giảng viên nên tiến hành biên soạn những tình huống để phục vụ cho công tác giảng
dạy. Việc biên soạn một tình huống khơng dễ dàng, địi hỏi phải đầu tư cả thời gian và công
sức. Tuy nhiên, lợi ích lâu dài của hoạt động này là rất lớn vì nó đảm bảo tính liên tục và ổn
định cho việc phát triển thành chương trình tình huống để giảng dạy trong dài hạn.
- Giảng viên nên tìm hiểu về cách áp dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong
nghiên cứu các ngành khoa học xã hội. Từ đó, giảng viên có thể hướng dẫn và khuyến khích
sinh viên thực hiện những đề tài NCKH dựa theo phương pháp nghiên cứu tình huống bên cạnh
các phương pháp khác.
3. KẾT LUẬN
Có nhiều phương pháp giảng dạy hiện đại mang lại hiệu quả cao cho người học và tránh
được các hạn chế của phương pháp truyền thống cũng như phù hợp với đặc điểm của đối tượng
sinh viên. Giảng dạy bằng phương pháp nghiên cứu tình huống đã được nghiên cứu và vận dụng
rộng khắp trong các trường đại học. Nó có hai lợi ích chủ yếu: (1) tạo cơ hội gia tăng kiến thức
thực tế cho giảng viên, (2) dễ dàng và lôi cuốn sinh viên nắm bắt và vận dụng kiến thức. Tuy
nhiên, để tổ chức giảng dạy tốt môn học bằng phương pháp nghiên cứu tình huống địi hỏi người
giảng viên phải đầu tư thời gian và công sức gấp nhiều lần phương pháp truyền thống.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đặng Văn Đức (2012), Lí luận dạy học địa lí, phần đại cương, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội.
2. Nguyễn Thị Phương Hoa (2010), Sử dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy môn giáo dục
học tại trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đề tài cấp Đại học quốc gia.
3. Trương Minh Hoà (2017), Nghiên cứu tình huống và việc áp dụng trong giảng dạy sinh viên ngành
Thư viện - Thông tin tại các trường đại học ở Việt Nam, Tạp chí Thư viện Việt Nam, 1, 40-47.

4. Nguyễn Đức Tuấn (2017), Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học địa lý kinh tế Việt nam
nhằm phát triển tư duy cho sinh viên, ngày truy cập 25/4/2022.

116