CHUYÊN ĐỀ TRÁI ĐẤT
CÁC DẠNG BÀI TẬP NÂNG CAO TRONG CHUYÊN ĐỀ TRÁI ĐẤT
Trái Đất, hành tinh đặc biệt nhất trong hệ Mặt Trời, luôn chứa đựng nhiều điều lý thú. Đặc
biệt hình dạng, vị trí, độ nghiêng của trục quay, vận động tự quay quanh mình và quay quanh M ặt
trời... của Trái đất đã tạo ra nhiều hệ quả đối với các hiện tượng địa lý và các quá trình tự nhiên đã
và đang diễn ra trên bề mặt đất, nơi loài người đang sinh sống.
Chuyên đề Trái Đất, một trong các chuyên đề của chương trình địa lý tự nhiên đại cương mà
trong trong nội dung chuyên sâu của chương trình chúng ta bắt gặp một khối lượng lớn về kiến
thức, hệ thống các câu hỏi hay nhiều vấn đề liên quan.
? Chúng ta biết Trái Đất có dạng hình cầu, nhưng tại sao người ở cực Nam của Trái Đất không
bị rơi ra khỏi Trái Đất.
? Trái Đất có dạng hình cầu, dẹt ở 2 cực nhưng tại sao nước ở đại dương không dồn về 2 cực.
? Vì sao Trái Đất tự quay quanh trục hết 23h56’48’’ nhưng thời gian m ột ngày đêm l ại 24h?
? Tại sao chỉ có ở xích đạo mới có ngày, đêm ln dài bằng nhau trong suốt năm.
? Tại sao đường chí tuyến lại là 2 vĩ tuyến 23027’B và 23027’N mà không phải là các vĩ tuyến
khác. Hai vòng cực là các vĩ tuyến 66033’B và 66033’N mà không phải là các vĩ tuyến khác ?
? Tại sao Trái Đất lại phình ra ở vùng xích đạo.
? Tại sao người ta chọn xích đạo làm sân bay tàu vũ trụ.
? Tại sao chúng ta không cảm thấy Trái Đất chuyển động.
? Tại sao biểu hiện mùa của vùng nội chí tuyến khơng giống vùng ơn đới.
..............
Hình dạng, kích thước Trái Đất cùng việc Trái Đất tham gia vào nhiều loại vận động trong vũ
trụ, với hai vận động chính ảnh hưởng đến các hiện tượng địa lí trên Trái Đất đó là vận động tự
quay quanh trục của Trái Đất và quay quanh Mặt Trời.
Hệ quả của 2 vận động chính này đã xuất hiện các dạng bài tốn tính giờ, tính góc nhập xạ,
tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh, tính số giờ chiếu sáng, tính ngày dài...., tính vĩ đ ộ địa lý, kinh đ ộ,
tính tọa độ địa lý.
Sau đây chỉ xin minh họa 1 số dạng bài tập được áp dụng trong chuyên đề.
1/ Dạng bài tốn tính giờ:
a)
Cho kinh độ tính giờ:

Bước 1: Tính múi giờ
+ Dựa vào kinh độ xác định múi giờ các nước:
Múi giờ = kinh độ / 15.
Kinh độ Đơng thì ( +), kinh độ Tây thì (- )
+ Ví dụ: Biết thành phố Los Angesles ( HK) ở 1200 T. Thành phố này ở múi giờ số mấy?
1200/ 15 = 8. Vì ở kinh độ Tây nên Los Angesles ở múi giờ - 8
Tương tự Việt Nam 1050Đ = 7
Bước 2: Tính khoảng cách chênh lệch giữa 2 múi giờ
Bước 3: Tính giờ
Bước 4: Tính ngày.
b)
Cho múi giờ à tính giờ:
+ Lấy giờ của địa điểm cho trước cộng với khoảng cách múi giờ
+ Chú ý quy luật đổi ngày.
2/ Dạng bài tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh ở các vĩ độ trong vùng n ội chí tuy ến.
+ Xác định số ngày Mặt Trời di chuyển giữa 2 đường chí tuyến:
Từ 21/3 à 22/6 : 93 ngày
Từ 22/6 à 23/9 : 93 ngày
1


-







Từ 23/9 à 22/12 : 90 ngày

Từ 22/12 à 21/3 : 89 ngày.
+ Cơng thức tổng qt để tính Mặt Trời lên thiên đỉnh
Ví dụ: Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh của địa điểm A có A0 vĩ
Bước 1: Đổi vĩ độ của A ra giây (1)
Bước 2: Tính số ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh từ Xích đạo đến vĩ độ A bằng cách lấy (1):
908 (BBC) hoặc (1): 938 (NBC) (2)
Bước 3: Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh
Ở BBC lần 1: 21/3 + (2)
2: 23/9 - (2)
Ở NBC lần 1: 23/9 + (2)
2: 21/3 - (2)
Chú ý : + Các tháng có 31 ngày : tháng I, III , V, VII, VIII, X, XII.
+ Các tháng có 30 ngày : tháng IV, VI, IX, XI.
+ Tháng II chỉ có 28 ngày, năm nhuận có 29 ngày.
3/ Dạng bài tốn tính góc nhập xạ:
Gọi bán cầu chếch về phía Mặt Trời là bán cầu mùa hạ.
Bán cầu chếch xa Mặt Trời là bán cầu mùa đông.
Các ký hiệu:
+ h0 : góc nhập xạ tại vĩ độ cần tính
+ φ : vĩ độ cần tính góc nhập xạ
+ α : vĩ độ Mặt Trời lên thiên đỉnh có góc nhập xạ = 900
Vào hai ngày 21/3 và 23/9 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích Đạo, khơng bán cầu nào ngả về
phía Mặt Trời
àh0 = 900 - φ
Ÿ Từ 21/3 à 23/9
+ Với bán cầu mùa hạ (BBC): h0 = 900 – (φ - α)
- φ thuộc vùng nội chí tuyến (φ < α)
à h0 = 900 – (α –φ)
- φ thuộc vùng ngoại chí tuyến (φ > α)
à h0 = 900 – (φ - α)

+ Với bán cầu mùa đông ( NBC): h0 = 900 – (φ + α)
Ÿ Từ 23/9 à 21/3 (năm sau) cũng tương tự như trên, lúc này bán cầu mùa hạ là (NBC), bán
cầu mùa đơng là (BBC)
4/ Dạng bài tính giờ chiếu sáng:
Áp dụng cơng thức tính giờ chiếu sáng
(1800 – K). 24
180
- Trong đó K = Arscostgφ.tgα
φ: vĩ độ địa lý, α: vĩ độ Mặt Trời lên thiên đỉnh
- Điều kiện φ, α cùng 1 bán cầu.
- Nếu φ, α khác bán cầu thì có cách tính như sau:
Ÿ Cách 1: Thay tgφ = tg(-φ)
Ÿ Cách 2:
* Số giờ chiếu sáng của bán cầu này bằng thời gian ban đêm của bán cầu kia.
* Số giờ chiếu sáng ở φ = 24h – số giờ ban đêm φ
2


5/ Dạng bài tìm tọa độ địa lý:
+ Tọa độ địa lý của một điểm chính là vĩ độ và kinh độ của điểm đó
Ví dụ: A(φ0B, δ0Đ)
+ Nắm các dữ kiện tính vĩ độ, kinh độ.
MỘT SỐ BÀI TẬP ÁP DỤNG
Câu 1:
Hội “ Thầy giáo không biên giới” tại London đã gởi một bản fax vào lúc 22 gi ờ ngày
19.11.2011 để chúc mừng “ Ngày nhà giáo Việt Nam ” . Hai gi ờ sau, bản fax được chuy ển đến S ở
Giáo dục – Đào tạo Thừa Thiên Huế .
Hỏi Sở Giáo dục – Đào tạo Thừa Thiên Huế đã nhận bản fax đó vào gi ờ nào, ngày nào?
Hướng dẫn: 7 giờ ngày 20.11.2011.
Câu 2:

Lễ hội Festival Huế năm 2012 khai mạc vào lúc 19giờ ngày 7.4.2012,
được truyền hình trực tiếp. Hãy tính giờ, ngày các địa điểm xem truyền hình trực tiếp lễ khai mạc.
Địa điểm
Kếptao
Niu Đêli
Thượng
LaHabana
Honolulu
0
0
0
(18 Đ)
(77 Đ)
Hải
( 82 22’T)
( 157049’T)
( 1210Đ)
Giờ
?
?
?
?
?
Ngày...
?
?
?
?
?
Hướng dẫn:

Địa điểm

Kếptao
(180Đ)

Niu Đêli
(770Đ)

Giờ
Ngày...

13h
7.4.2012

17h
7.4.2012

Thượng
Hải
( 1210Đ)
20h
7.4.2012

LaHabana
( 820 22’T)

Honolulu
( 157049’T)

6h

7.4.2012

1h
7.4.2012

Câu 3:
Tỉnh Thừa Thiên Huế có vĩ độ địa lí từ 15059’30”B đến 160 44’30”B. Xác định thời gian Mặt
Trời lên thiên đỉnh ở tỉnh Thừa Thiên Huế.
Hướng dẫn:
Tỉnh Thừa Thiên Huế nằm từ vĩ độ 150 59’30”B đến 16044’30”B nên trong năm có 2 lần Mặt
Trời lên thiên đỉnh.
Lần 1 từ xuân phân (21/3) tới hạ chí (22/6) - từ xích đạo tới chí tuyến Bắc- hết 93 ngày
Lần 2 từ hạ chí (22.6) về thu phân (23/9) - từ chí tuyến Bắc về xích đạo -hết 93 ngày
Mỗi ngày Mặt Trời di chuyển được quãng đường (1 góc) là 23027’/93 ngày 0015’8’’
Thời gian Mặt Trời di chuyển từ xích đạo tới vĩ độ 15059’30”B và vĩ độ 15059’30”B về xích
đạo hết: 15059’30”/ 0015’8’’= 63 ngày.
Tương tự mặt Trời di chuyển từ xích đạo tới vĩ độ 16044’30”B hết 66 ngày,
vậy Mặt Trời lên thiên đỉnh tại tỉnh Thừa Thiên Huế trong khoảng thời gian:
Lần 1 Từ 23/5 đến 26/5
Lần 2 Từ 19/7 đến 22/7
Câu 4:
Ngày 4 tháng 1 và ngày 13 tháng 6 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở vĩ độ nào?
Hướng dẫn:
a)
Ngày 4/1:
+ Mặt Trời di chuyển từ CTN lên XĐ (22/12 đến 21/3 ) hết 89 ngày.
+ Một ngày Mặt Trời di chuyển được 1 góc: 0015’48’’.
3



+ Từ ngày 22/12 đến ngày 4/1 Mặt Trời di chuyển được 1 góc:
0015’48’’x13 ngày = 3025’
+ Vậy ngày 4/1 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở vĩ độ:
23027’ – 3025’ = 20002’ N
b)
Ngày 13/6:
Tương tự trên ngày 13/6 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở vĩ độ 21009’B
Câu 5:
Tính góc nhập xạ tại một điểm A có vĩ độ 20o N vào ngày 22/12 và 22/6.
Hướng dẫn:
Áp dụng cơng thức tính góc nhập xạ cho bán cầu mùa hạ và bán cầu mùa đơng. Ta có:
hA22/12 = 900- (23027’- 200)
= 86033’

hA22/6

= 900- (200+ 23027’)
= 46033’

Câu 6:
Địa điểm A có góc nhập xạ lúc 12h vào ngày 22/6 là 73054’
Địa điểm B có góc nhập xạ lúc 12h vào ngày 22/12 là 58028’
Hãy xác định vĩ độ địa lý của A và B.
Hướng dẫn:
+ Xác định vĩ độ A:
Ngày 22/6 Mặt trời chiếu thẳng góc với CTB nên góc nhập xạ CTB là 900.
Với góc nhập xạ là 730 54’ A có thể thuộc vùng nội chí tuyến BBC hoặc ngoại chí tuyến ở
BBC:
* A nằm nội chí tuyến (φ < α )
hA

= 90 - (α -φ )
0
73 54’ = 900- 23027’+ φ
Vậy φ = 7021’B
* A nằm ngoại chí tuyến (φ > α )
hA
= 90 - (φ - α)
0
73 54’ = 900+23027’- φ
Vậy φ = 39033’B
+ Xác định vĩ độ B:
Ngày 22/12 Mặt trời chiếu thẳng góc với CTN nên góc nhập xạ CTN là 900,
Với góc nhập xạ là 580 28’ B có thể thuộc vùng nội chí tuyến BBC hoặc ngoại chí tuyến ở
NBC:
* B nằm nội chí tuyến BBC và B thuộc bán cầu mùa đông
hB
= 90 - (φ+ α) = 90 – φ - α
0
58 28’ = 900- 23027’- φ
Nên φ = 8005’B
* B nằm ngoại chí tuyến NBC (φ > α)
hB
= 90 - (φ - α)
0
58 28’ = 900+23027’- φ
Nên φ = 54059’N
Câu 7:
Giờ địa phương của Hà nội là 12 giờ, cùng lúc đó giờ địa phương của Hải phịng là
12giờ3’24”.Tính độ lệch kinh độ, kinh độ Hải phòng ( kinh độ Hà nội là 105052’Đ).
4



Độ lệch giờ 12g 3’24” - 12g = 3’24”
à Độ lệch kinh
= 51’
Nếu kinh độ của Hà Nội là 105o52’Đ thì kinh độ Hải phịng:
105o52’ +51’ = 106o 43’Đ
Câu 8:
Hai địa điểm A,B cùng nằm về phía Nam của đường chí tuyến Bắc. A cách chí tuyến Bắc 8 037’,
B cách chí tuyến Bắc 40018’.
Khi đồng hồ ở A chỉ 11giờ40’ ngày 8/8/2012 thì ở B lúc đó 20giờ51’48’’ngày 7/8/2012. Thủ đơ
Ln Đơn lúc đó là 5giờ ngày 8/8/2012.
a)
Tìm tọa độ địa lý của 2 điểm A,B.
b)
Tính góc nhập xạ ở A,B vào các ngày 22/6 & 22/12.
c)
Tính số giờ chiếu sáng vào các ngày 22/6 & 22/12 của A, B.
d)
Tính thời gian mặt trời lên thiên đỉnh tại hai địa điểm A và B.
Hướng dẫn:
a)
Tọa độ địa lý A(14050’B, 1000Đ), B( 16051’N, 122003’T).
b)
Tính góc nhập xạ
+ Vào ngày 22/6:
hA = 81023’
hB = 49042’
+ Vào ngày 22/12:
hA = 51043’

hB = 83024’
c)
Tính giờ chiếu sáng
+ Ngày 22/6
Ở A = (1800 – Arscos(tg14030’ .tg23027’) ) 24
180
= 12h 51’31’’
Ở B = (1800 – Arscos(tg(-16051’).tg23027’) ) 24
180
= 10h59’36’’
+ Ngày 22/12
Ở A = (1800 – Arscos(tg(-14030’).tg23027’) 24
180
= 11h8’28’’
Ở B = (1800 – Arscos(tg16051’ .tg23027’) 24
180
=13h0’23’’
d)
Ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh ở A,B.
Thời gian Mặt Trời lên thiên đỉnh tại hai điểm A và B:
+ Mặt Trời di chuyển từ Xích Đạo lên chí tuyến Bắc mất 93 ngày, mỗi ngày Mặt Trời di chuyển
được một góc 0015’8’’.
Tại A , từ 00 đến 14050’ mất thời gian: 14050’ : 0015’08’’ = 59 ngày.
Mặt trời lên thiên đỉnh lần một vào ngày : 21/03 + 59 ngày = 19/05
Mặt trời lên thiên đỉnh lần hai vào ngày : 23/09 - 59 ngày = 26/07
5


+ Mặt Trời di chuyển từ Xích Đạo về chí tuyến Nam mất 90 ngày, mỗi ngày Mặt Trời di chuyển
được một góc 0015’38’’.

Tại B, từ 00 đến 16051’ mất thời gian:
16051’ : 0015’38’’ = 65 ngày.
Mặt trời lên thiên đỉnh lần một vào ngày: 23/09 + 65 ngày = 27/11
Mặt trời lên thiên đỉnh lần hai vào ngày: 21/03 - 65 ngày = 16/01
Câu 9:
Xác định tọa độ của hai điểm A và B khi biết:
Khi giờ gốc là 20h ngày 15/8/2012 thì ở các địa điểm đó lần lượt là 5g30’ngày 16/8/2012 và
14g15’ ngày 15/8/2012.
Góc nhập xạ tại A vào lúc 12g ngày 22/6 là 61003’, và góc nhập xạ vào lúc 12g ngày 22/12 tại
B là 49027’.
Hướng dẫn:
+ Xác định kinh độ:
Kinh độ A:
A có giờ sớm hơn giờ gốc nên A ở kinh độ Đơng.
A có giờ sớm hơn giờ gốc: 9g30’.
Kinh độ A: 9g30’ x 150 =
1420 30’ Đ
Kinh độ B:
B có giờ muộn hơn giờ gốc nên B ở kinh độ Tây.
B có giờ muộn hơn giờ gốc: 5g45’
Kinh độ B: 5g45’ x 150 =
860 15’ T
+ Xác định vĩ độ:
Vĩ độ A:
Ngày 22/6 Mặt trờ chiếu thẳng góc CTB nên góc nhập xạ CTB =900
Với góc nhập xạ là 610 03’, có 2 trường hợp xẩy ra:
A thuộc vùng nội chí tuyến của NBC
61003’ = 900 - ( φ + α)
61003’ = 900 - φ - 230 27’
φ = 50 30’N

A thuộc vùng ngoại chí tuyến của BBC
61003’ = 900 - ( φ - α)
φ = 900 - 61003’ + 230 27’ = 520 24’B
Vĩ độ B: tương tự trên
B thuộc vùng nội chí tuyến của BBC
49027’ = 900 - ( φ + α)
= 900 - φ - 230 27’
φ
= 900 - 49027’- 230 27’ = 170 06’B
B thuộc vùng ngoại chí tuyến của NBC
49027’ = 900 - ( φ - α)
φ = 900 - 49027’ +230 27’ = 640 N
Tọa độ địa lý của A:
A(5030’N, 1420 30’Đ)
A(52024’B, 1420 30’Đ)
Tọa độ địa lý của B:
B(170 06’B, 860 15’T)
B(640 00’N, 860 15’T)
6


Câu 10:
Cho 3 địa điểm sau:
Thành phố Cà Mau:
9011’B
Thành phố Huế:
26024’B
Thành phố Lạng Sơn: 21050’B
a) Hãy tính góc nhập xạ ở Lạng Sơn & Cà Mau khi Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Huế.
b) Xác định phạm vi Mặt Trời không mọc và không lặn trong ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Huế

Hướng dẫn:
a) Góc nhập xạ ở Lạng Sơn và Cà Mau khi Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Huế
hLạngSơn = 900- 21050’+16024’ = 84034’
htpCaMau = 900- 16024’+ 9011’ = 82047’
b) Phạm vi trên Trái Đất mà Mặt Trời không mọc, không lặn khi Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Huế
+ Tia sáng Mặt Trời đến được sau cực Bắc và trước cực Nam
900- 16024’ = 73036’
+ Phạm vi Mặt Trời không lặn 900B đến 73036’B.
+ Phạm vi Mặt Trời không mọc 900N đến 73036’N.
Câu 11:
Cho rằng Trái Đất là hình cầu, bán kính trung bình là 6366 km. Một đài quan sát ở đỉnh núi Bạch
Mã có độ cao tuyệt đối là 1400m. Tính độ dài lý tưởng có thể quan sát trên bi ển Đơng?
Hướng dẫn:
+ Vẽ hình

+ Cách tính:
Gọi D là tầm quan sát lý tưởng của đài quan sát.
Ta có:
D2 = (r+ h)2- r2
D =
D =
D = 133,5km
Câu 12:
Cùng một lúc tại địa điểm A là 5 giờ và tại địa điểm B là 9 giờ
a) Tìm hiệu số kinh độ của 2 địa điểm A và B.
b) Giả sử vĩ độ A và B đều 320. Tìm độ dài cung vĩ tuyến nối A và B ( Cho bán kính Trái đất là
6370km).
Hướng dẫn:
a) Hiệu số kinh độ của 2 địa điểm A,B
– Hai địa điểm A, B chênh nhau: 9g – 5g = 4g

Mỗi múi giờ ứng với 150 kinh tuyến
– Hiệu số kinh độ của 2 địa điểm A,B là: 150x4 = 600
b) Độ dài cung vĩ tuyến nối 2 điểm A,B
Bán kính vĩ tuyến 320 đi qua 2 địa điểm A.B là
r = Rcos320
Chu vi vòng vĩ tuyến 320 là D = 2πr = 2πR cos320
Độ dài cung vĩ tuyến A, B:
d=Dα
7


360
(trong đó α là góc chắn cung A,B)
d = 2πR cos320.60
360
= 3,1416.6370.0,848
3
= 5656,723 km.

8


Câu 1. Trình bày hệ quả chuyển động xung quanh Mặt Trời của Trái Đất.
Đáp án
– Chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời
+ Hiện tượng Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu lúc 12 giờ trưa (tia sáng mặt trời chiếu thẳng góc
với tiếp tuyến bề mặt đất) được gọi là Mặt Trời lên thiên đỉnh.
+ Ở Trái Đất, ta thấy hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh chỉ lần lượt xảy ra tại các địa
điểm từ vĩ tuyến 23°27 N (ngày 22-12) cho tới 23°27 B (ngày 22-6) rồi lại xuống vĩ tuyến
23°27 N. Điều này làm ta có ảo giác là Mặt Trời di chuyển. Nhưng trong thực tế, không

phải Mặt Trời di chuyển mà là Trái Đất chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời.
Chuyển động khơng có thực đó của Mặt Trời được gọi là chuyển động biểu kiến hằng năm
của Mặt Trời.
– Hiện tượng mùa
+ Mùa là một phần thời gian của năm, nhưng có những đặc điểm riêng về
+ Nguyên nhân sinh ra các mùa là do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo của
Trái Đất và trong suốt năm, trục Trái Đất khơng đổi phương trong khơng gian, nên có thời
kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều
đó làm cho thời gian chiếu sáng và sự thu nhận lượng bức xạ Mặt Trời ở mỗi bán cầu có
sự thay đổi luân phiên trong năm.
+ Người ta chia một năm ra bốn mùa: xuân, hạ thu, đông.
+ Các nước theo dương lịch ở bán cầu bắc lấy bốn ngày: xuân phân (21-3), hạ chí (22-6),
thu phân (23-9) và đơng chí (22-12) là bốn ngày khởi đầu của bốn mùa. Ở bán cầu Nam,
bốn mùa diễn ra ngược với bán cầu bắc.
+ Nước ta và một số nước châu Á quen dùng âm – dương lịch, thời gian bắt đầu của các
mùa được tính sớm hơn khoảng 45 ngày.
• Mùa xuân từ ngày 4 hoặc ngày 5 tháng 2 (lập xuân) đến ngày 5 hoặc ngày 6 tháng 5 (lập
hạ).
• Mùa hạ từ ngày 5 hoặc 6 tháng 5 (lập hạ) đến ngày 7 hoặc ngày 8 tháng 8 (lập thu).
• Mùa thu từ ngày 7 hoặc ngày 8 tháng 8 (lập thu) đến ngày 7 hoặc ngày
8 tháng 8 (lập đơng).
• Mùa đồng từ ngày 7 hoặc ngày 8 tháng 8 (lập đông) đến ngày 4 hoặc ngày 5 tháng 2 (lập
xuân).
– Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ
+ Trong khoảng thời gian từ ngày 21-3 đến ngày 23-9, bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời,
nên bán cầu Bắc có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất
trong bóng tối; đó là mùa xn và mùa hạ của bán cầu Bắc, ngày dài hơn đêm. ở bán cầu
Nam thì ngược lại, đó là mùa thu và mùa đông, đêm dài hơn ngày.
+ Trong khoảng thời gian từ ngày 23-9 đến ngày 21-3, bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời,
nên bán cầu này có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất

trong bóng tối; đó là mùa xn và mùa hạ của bán cầu Nam, ngày dài hơn đêm. ở bán cầu
Bắc thì ngược lại, thời gian này là mùa thu và mùa đông, đêm dài hơn ngày.
+ Riêng hai ngày 21-3 và ngày 23-9, Mặt Trời chiếu thẳng góc xuống Xích đạo lúc 12 giờ
trưa nên thời gian chiếu sáng cho hai bán cầu là như nhau; vì thế ngày dài bằng đêm trên
tồn thế giới.
+ Ở Xích đạo, quanh năm có độ dài ngày và đêm bằng nhau. Càng xa Xích đạo, độ dài
ngày và đêm càng chênh lệch nhiều. Từ vịng cực về phía cực, có hiện tượng ngày hoặc
đêm dài suốt 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực). Càng
gần cực, số ngày, đêm địa cực càng tăng, ở hai cực, sô” ngày hoặc đêm dài 24 giờ kéo dài
suốt sáu tháng.
9


>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi câu hỏi lý thuyết chuyên đề khí quyển - Địa lý 10
(Phần 1)
Câu 2. Chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời là gì? Hãy vẽ hình biểu diễn
chuyển động biểu kiến của Mặt Trời trong năm và giải thích.
Đáp án
a) Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời trong năm
Trong một năm, tia sáng mặt trời lần lượt chiếu thẳng góc với mặt đất ở các địa điểm trong
khu vực giữa hai chí tuyến. Điều đó làm ta có cảm giác là Mặt Trời di chuyển. Nhưng
trong thực tế, không phải là Mặt Trời di chuyển, mà là Trái Đất chuyển động tịnh tiến
xung quanh Mặt Trời. Chuyển động khơng có thực đó của Mặt Trời được gọi là chuyển
động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời.
b) Vẽ hình và giải thích
– Vẽ hình:
Đường biểu diễn chuyển động biểu kiến của Mặt Trời trong một năm

– Giải thích:
+ Ngày 21-3, tia sáng Mặt Trời chiếu thẳng góc vào Xích đạo và chuyển dần lên phía Bắc

bán cầu.
+ Tới ngày 22-6, tia sáng Mặt Trời chiếu thẳng góc vào chí tuyến Bắc (23°27 B) rồi di
chuyển về Xích đạo.
+ Tới ngày 23-9, tia sáng Mặt Trời chiếu thẳng góc vào Xích đạo lần 2 rồi di chuyển về
phía Nam bán cầu.
+ Tới ngày 22-12, tia sáng Mặt Trời chiếu thẳng góc vào chí tuyến Nam (23°27 N) rồi di
chuyển về Xích đạo và cứ như thế tiếp diễn, nên chúng ta có ảo tưởng là Mặt Trời di
chuyển giữa hai chí tuyến.
+ Thực tế: Trái Đất chuyển động xung quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và có hướng
khơng đổi hợp với mặt phẳng quỹ đạo một góc 66°33. Vì thế, tia sáng mặt trời chiếu thẳng
góc tại các địa điểm trong phạm vi giữa hai chí tuyến.
Câu 3. Hãy vẽ đường chuyển động biểu kiến của Mặt Trời qua các tháng trong năm
và trình bày nội dung hình vẽ.
Đáp án
a) Vẽ đường chuyển động biểu kiến của Mặt Trời qua các tháng trong năm Xem hình võ ở
câu 2.
b) Nội dung hình vẽ
– Mặt Trời chỉ di chuyển trong khu vực nội chí tuyến.
– Tại 23°27 B và 23°27 N: Mặt Trời lên thiên đỉnh 1 lần trong năm.
– Từ 23°27 B đến 23°27 N: Mặt Trời lên thiên đỉnh 2 lần trong năm.
– Khu vực ngoại chí tuyến: khơng có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh.
Câu 4. Dựa vào hình 6.3 trang 29 SGK Địa lí 10 NC, hãy trả lời các câu sau:
a) Xác định khu vực nào trên Trái Đất có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh mỗi
10


năm hai lần? Khu vực nào chỉ một lần? Khu vực ngoại chí tuyến có hiện tượng Mặt
Trời lên thiên đỉnh không? Tại sao?
b) Ngày 13-6 và ngày 26-5 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở các vĩ độ nào? Hãy giải thích.
Đáp án

a) Khu vực nội chí tuyến trong một năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.
– Tại chí tuyến Bắc (23°27 B) và chí tuyến Nam (23°27 N) trong một năm chỉ có một lần
Mặt Trời lên thiên đỉnh.
+ Ngày 22-6 (hạ chí), Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc.
+ Ngày 22-12 (đơng chí), Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam.
– Khu vực ngoại chí tuyến khơng có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh. Vì trục Trái Đất
nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo (mặt phẳng chứa quỹ đạo Trái Đất) một góc = 66°33. Để
tạo góc 90° thì góc phụ phải là 23°27, trong khi đó các địa điểm ở ngoại chí tuyến đều có
vĩ độ lớn hơn 23°27.
b) Ngày 13-6 và ngày 26-5 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở các vĩ độ
– Ngày 13—6: Ngày 21-3, từ Xích đạo Mặt Trời di chuyển lên chí tuyến Bắc (22-6) mất
93 ngày. Như vậy, trong một ngày Mặt Trời chuyển động biểu kiến được 1 góc 0°15 7.
Ngày 13-6, Mặt Trời cách Xích đạo tính từ ngày xuân phân là 84 ngày. Trong 84 ngày Mặt
Trời di chuyển được 0°15 7 X 84 ngày = 21°9 48. Đó chính là vĩ độ Mặt Trời lên thiên
đỉnh trong ngày 13-6.
– Ngày 26-5: Mặt Trời cách Xích đạo tính từ ngày xuân phân (21-3) là 67 ngày. Trong 67
ngày Mặt Trời chuyển động được 0°15 7 X 67 ngày = 16°52 49. Đó chính là vĩ độ Mặt
Trời lên thiên đỉnh trong ngày 26-5.
>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi Địa lý 10 chuyên đề vũ trụ. Hệ Mặt Trời và Trái
Đất. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục Trái Đất (tiếp)
Câu 5. Thế nào gọi là Mặt Trời lên thiên đỉnh? Chuyển động biểu kiến của
Đáp án
– Khi góc nhập xạ bằng 90° (tia sáng mặt trời chiếu thẳng góc xuống mặt đất), lúc đó Mặt
Trời lên thiên đỉnh.
– Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời là chuyển động khơng có thật. Trong năm, người ta
thấy Mặt Trời chuyển động giữa hai chí tuyến, thật ra là Mặt Trời đứng n cịn Trái Đất
chuyển động xung quanh Mặt Trời và trục Trái Đất ln nghiêng trên mặt phẳng quỹ đạo
một góc 66°33 dẫn đến hiện tượng Mặt Trời lần lượt chiếu thẳng góc ở các địa điểm khác
nhau từ chí tuyến Nam lên chí tuyến Bắc và ngược lại.
Câu 6. Nếu Trái Đất chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời nhưng khơng tự

quay quanh trục thì sẽ có những hiện tượng gì xảy ra trên bề mặt Trái Đất?
Đáp án
– Trái Đất vẫn có ngày và đêm. Một năm chỉ có một ngày và một đêm.
– Ngày dài sáu tháng, đêm dài sáu tháng.
– Ban ngày, mặt đất sẽ tích tụ một lượng nhiệt rất lớn và nóng lên dữ dội. Ban đêm trở nên
rất lạnh.
– Sự chênh lệch nhiệt độ rất lớn giữa ngày và đêm gây ra sự chênh lệch rất lớn về khí áp
giữa hai nửa cầu ngày và đêm. Từ đó, hình thành những luồng gió cực mạnh.
– Bề mặt Trái Đất sẽ khơng cịn sự sống.
Câu 7. Giả sử Trái Đất không tự quay quanh trục mà đứng yên trong quá trình
chuyển động quanh Mặt Trời thì hiện tượng ngày đêm có diễn ra trên Trái Đất hay
khơng? Giải thích.
Đáp án
11


Nếu Trái Đất không tự quay quanh trục mà đứng yên trong quá trình chuyển động quanh
Mặt Trời thì trên Trái Đất vẫn có ngày và đêm. Tại mọi địa điểm trên Trái Đất khi ấy sẽ chỉ
có một ngày và một đêm. Vì, trong suốt quá trình chuyển động trên quỹ đạo quanh Mặt
Trời, trục Trái Đất luôn nghiêng và không đổi phương trong không gian.
Câu 8. Giả sử trục Trái Đất thẳng góc với mặt phẳng quỹ đạo và Trái Đất vẫn ln tự
quay quanh trục, khi đó hiện tượng ngày đêm trên Trái Đất sẽ như thế nào? Tại
sao?
Đáp án
* Hiện tượng ngày đêm trên Trái Đất
– Trên Trái Đất vẫn có ngày và đêm luân phiên nhau.
– Mọi nơi trên Trái Đất đều có độ dài ngày và đêm bằng nhau.
– Độ dài ngày và đêm của tất cả mọi nơi trên Trái Đất đều là 24 giờ.
– Những địa phương cùng nằm trên một đường kinh tuyến sẽ có ngày và đêm cùng một
lúc.

* Giải thích
– Do Trái Đất hình khối cầu.
– Do Trái Đất vẫn luôn tự quay quanh trục và chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời, trục
Trái Đất luôn thẳng đứng.
– Do trục Trái Đất trùng với đường phân chia sáng tối, tất cả mọi nơi trên Trái Đất đều có
phần diện tích được chiếu sáng và che khuất bằng nhau.
– Những địa phương cùng nằm trên một đường kinh tuyến sẽ được chiếu sáng và che
khuất cùng một lúc.
>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi Địa lý 10 chuyên đề vũ trụ. Hệ Mặt Trời và Trái
Đất. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục Trái Đất
Câu 9. Tại sao sự chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời lại tạo ra các mùa trong
năm?
Đáp án
Vì, trong quá trình chuyển động trên quỹ đạo quanh Mặt Trời, trục Trái Đất ln nghiêng
và khơng đổi phương trong khơng gian, nên có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời,
có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều đó làm cho thời gian chiếu sáng và sự
thu nhận lượng bức xạ Mặt Trời ở mỗi bán cầu có sự thay đổi luân phiên trong năm, gây
nên những đặc điểm riêng về thời tiết và khí hậu trong từng thời kì của năm, tạo nên các
mùa.
Câu 10. Vì sao Bắc bán cầu thời gian nửa năm mùa nóng và thời gần nửa năm mùa
lạnh không bằng nhau?
Đáp án
Ớ Bắc bán cầu thời gian nửa năm mùa nóng và thời gian nửa năm mùa lạnh không bằng
nhau do:
– Trục Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo một góc 66 33 và khơng đổi phương
trong khơng gian.
– Quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời là hình elip gần tròn mà Mặt Trời là một tiêu điểm,
nên:
+ Khi Bắc bán cầu ngả về phía Mặt Trời (mùa nóng ở Bắc bán cầu) thì Trái Đất xa Mặt
Trời nhất (tháng 7), lúc đó lực hút giữa hai thiên thể là bé nhất, vận tốc của Trái Đất trên

quỹ đạo chậm nhất, mùa nóng kéo dài đến 186 ngày.
+ Khi Nam bán cầu ngả về phía Mặt Trời (mùa nóng ở Nam bán cầu hay mùa lạnh ở Bắc
bán cầu) thì Trái Đất gần Mặt Trời nhất (tháng 1), lúc đó lực hút giữa hai thiên thể là lớn
12


nhất, vận tốc của Trái Đất trên quỹ đạo nhanh nhất, mùa lạnh ở Bắc bán cầu chỉ kéo dài
đến 179 hoặc 180 ngày (năm nhuận).
Như vậy, nửa năm mùa nóng và nửa năm mùa lạnh ở Bắc bán cầu chênh nhau 6 đến 7
ngày.
Câu 11. Vẽ hình và phân tích hiện tượng lệch hướng chuyển động của các vật thể do
vận động tự quay quanh trục của Trái Đất.
Đáp án
* Vẽ hình:
Sự lệch hướng chuyển động của các vật thể trên bề mặt Trái Đất

* Phân tích:
– Do Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng từ tây sang đông với vận tốc dài khác nhau ở
các vĩ độ nên mọi vật thể chuyển động trên bề mặt Trái Đất sẽ bị lệch hướng so với hướng
ban đầu.
– Lực làm các vật chuyển động trên bề mặt Trái Đất bị lệch hướng như thế được gọi là lực
Coriolis.
– Ở bán cầu Bắc, nếu nhìn xi theo hướng chuyển động thì vật chuyển động sẽ bị lệch về
bên phải, cịn ở bán cầu Nam, vật chuyển động sẽ bị lệch về bên trái.
– Lực Coriolis tác động mạnh tới hướng chuyển động của các khối khí, các dịng biển,
dịng sơng, đường đạn bay trên bề mặt đất,…
Câu 12. Chứng minh sự tác động của lực Coriolis đến các dòng biển và dịng chảy
của sơng.
Đáp án
* Tác động của lực Coriolis đến các dịng biển

– Những dịng biển chảy từ Xích đạo về phía bắc (hải lưu Gơn strim hay cịn gọi là “d0fng
vịnh”, Bắc Đại Tây Dương, Cư-rô-si-vô, Bắc Thái Bình Dương) đều bị lệch sang phía
Đơng và chảy theo hướng tây nam – đơng hắc.
– Những dịng biển chảy từ Xích đạo về phía nam (dương lưu tín phong Nam Đại Tây
Dương chảy ven bờ đông Bra-xin, Ma-đa-ga-xca, Đông úc,…) càng chảy về phía nam
càng lệch về phía đơng, đến vĩ tuyến 40 – 50° Nam thì lệch
hẳn về phía đơng
– Các dịng biển chảy từ phía đơng sang phía tây dọc Xích đạo ở các đại dương, càng về
phía tây càng tỏa rộng ra. Phần trên Xích đạo, các nhánh bị lệch về phải chảy lên phía bắc.
Phần dưới Xích đạo, lệch về trái và chảy về phía nam.
* Tác động của lực Coriolis đến các dòng chảy của sông: Trong mỗi con sông ở bán cầu
Bắc, áp lực của dịng chảy lên bờ phải của sơng mạnh hơn so với bờ trái, cịn ở bán cầu
Nam thì ngược lại.
Câu 13. Nêu tác động của lực Coriolis đến hồn lưu khí quyển.
13


Đáp án
– Khơng khí trên mặt đất ở Xích đạo bị đốt nóng, nở ra và bay lên cao, đến một độ cao nào
đó thì bị lạnh đi. Do ở phía dưới vẫn có các dịng khí đi lên, nên khí lạnh này khơng hạ
xuống được mà phải đi về phía hai cực và bị lệch về phía đơng do tác dụng của lực
Coriolis. Tới khoảng vĩ độ 30° – 35°, độ lệch đã lên đến 90( so với kinh tuyến, các dịng
khí chuyển động song song với vĩ tuyến. Tại đây, khơng khí đã lạnh hẳn, hạ xuống rất
nhanh, tạo ra các vùng áp cao ở bên dưới và hình thành nên đai áp cao cận nhiệt đới. Với
sự xuất hiện của đai áp cao này làm phát sinh các đai hoang mạc cận nhiệt trên các lục địa
và vùng lặng gió trên các đại dương.
– Do sự chênh lệch về khí áp nên có gió thổi từ hai khu áp cao cận nhiệt đới về phía Xích
đạo và phía hai cực.
+ Các luồng gió thổi về phía Xích đạo dọc theo chiều kinh tuyến nhưng dưới tác động của
lực Coriolis các luồng gió này bị lệch hướng và thổi theo hướng đông bắc – tây nam ở bán

cầu Bắc và đông nam – tây bắc ở bán cầu Nam. Gió này gọi là gió Mậu dịch (Tín phong).
+ Các luồng gió thổi từ các khu áp cao cận nhiệt về phía cực bị lực Coriolis làm lệch về
phía đông, đến khoảng vĩ độ 45° – 50° hầu như thổi theo hướng tây
– đơng, tạo thành đai gió Tây (gió Tây ơn đới).
+ Các luồng gió thổi từ áp cao cực về phía Xích đạo cũng chịu sự tác động của lực
Coriolis, đến các vĩ độ 65° đã có phương song song với vĩ tuyến và thổi theo hướng từ
đơng và tây, nên được gọi là gió Đơng (gió Đơng cực).
+ Vùng ơn đới nằm giữa đai gió Đơng và đai gió Tây là vịng đai lặng gió. ở đây, gió thổi
đến từ hai phía Bắc và Nam ngược hướng nhau là nguyên nhân động lực để hình thành đai
áp thấp ôn đới.
>> Xem thêm: Đề ôn luyện học sinh giỏi Địa lý 10 bài một số hình thức chủ yếu của
tổ chức lãnh thổ công nghiệp
Câu 14. Phân tích tác động của lực Coriolis đến hướng chuyển động của gió và dịng
biển trên Trái Đất.
Đáp án
– Khi Trái Đất tự quay quanh trục, mọi địa điểm thuộc các vĩ độ khác nhau ở bề mặt Trái
Đất (trừ 2 cực) đều có vận tốc dài khác nhau và hướng chuyển động từ tây sang đông. Do
vậy, các vật thể chuyển động trên bề mặt Trái Đất sẽ bị lệch so với hướng ban đầu (vì phải
giữ nguyên chuyển động thẳng hướng theo qn tính). Lực làm lệch hướng đó được gọi là
lực Coriolis. Ở bán cầu Bắc, vật thể chuyển động bị lệch về bên phải, ở bán cầu Nam bị
lệch về bên trái theo hướng chuyển động.
– Tác động của lực Coriolis đến sự chuyển động của gió:
+ Gió Mậu dịch: thổi từ các cao áp ở hai chí tuyến về Xích đạo, ở bán cầu Bắc bị lệch về
bên phải nên có hướng đơng bắc, ở bán cầu Nam lệch về bên trái có hướng đơng nam.
+ Gió Tây ơn đới: thổi từ các khu áp cao chí tuyến về phía áp thấp ơn đới, ở bán cầu Bắc
lệch sang phải có hướng tây nam, ở bán cầu Nam có hướng tây bắc.
+ Gió Đơng cực: thổi từ áp cao cực về áp thấp ôn đới, ở bán cầu Bắc có hướng đơng bắc, ở
bán cầu Nam có hướng đơng nam.
– Tác động của lực Coriolis đến sự chuyển động của dòng biển: Do ảnh hưởng của lực này
nên hướng chảy của các hoàn lưu ở bán cầu Bắc sẽ thuận chiều kim đồng hồ (lệch phải)

như dịng biển nóng Gơn strim, dịng biển lạnh Canari,… cịn ở bán cầu Nam sẽ ngược
chiều kim đồng hồ (lệch trái) như dịng biển lạnh Belgela, dịng biển nóng Braxin,…
14


Câu 15. Một điện tín đánh từ TP. Hồ Chí Minh (Việt Nam – múi giờ thứ 7) lúc 7 giờ
ngày 2/4/2014, 1 giờ sau trao cho người nhận tại Washington (Hoa Kì — múi giờ số
19). Hỏi người nhận vào thời điểm nào?
Đáp án
Washington và TP. Hồ Chí Minh chênh lệch nhau: 19-7=12 (múi giờ).
Khi TP. Hồ Chí Minh là 7 giờ ngày 2/4/2014 thì Washington sẽ là 19 giờ ngày 1/4/2014.
Một giờ sau trao cho người nhận thư, lúc đó là:
19 + 1 = 20 giờ ngày 01/4/2014
Câu 16. Một Việt kiều ở tại thủ đô Luân Đôn gọi điện về gia đình ở Việt Nam lúc 23
giờ ngày 02/9/2015, hỏi gia đình ở Việt Nam nhận cuộc điện đó vào thời
Đáp án
>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi Địa lý 10 chuyên đề vũ trụ. Hệ Mặt Trời và Trái
Đất. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục Trái Đất
Thời điểm gia đình ở Việt Nam nhận được cuộc điện thoại là lúc 6 giờ ngày 03/9/2015.
Câu 17. Một máy bay khởi hành, cất cánh từ TP. Hồ Chí Minh (Việt Nam) lúc 5 giờ
sáng ngày 06/4/2014, đến Béc-lin (Đức) lúc 10 giờ sáng ngày 06/4/2014. Như vậy máy
bay đã bay mất mấy giờ? Biết tại Béc-lin (Đức) là múi giờ số 1.
Đáp án
– TP. Hồ Chí Minh (Việt Nam) thuộc múi giờ số 7, Béc-lin (Đức) múi giờ số 1, Điều đó
cho thấy Việt Nam sớm hơn Đức 6 giờ.
– Khi máy bay đến Đức lúc 10 giờ sáng ngày 06/4/2014 nghĩa là ở Việt Nam tương ứng
với 16 giờ ngày 06/4/2014.
– Như vậy, thời gian máy bay bay từ TP. Hồ Chí Minh đến Đức mất 11 giờ.
Câu 18. Tính giờ trên Trái Đất.
a) Một trận bóng đá ở Anh tổ chức vào lúc 15 giờ ngày 08-3-2009, được truyền hình

trực tiếp. Tính giờ truyền hình trực tiếp tại các kinh độ ở các quốc gia trong bảng sau
đây:
Vị trí
Việt Nam
Anh
Nga
Ơ-xtrây-li-a Hoa Kì
Kinh độ

105°Đ

Giờ

0°

45°Đ

105°Đ

120°T

15 giờ

Ngày/tháng
08-3
b) ở Việt Nam vào giờ nào trong ngày 08-3 thì các địa điểm khác trên Trái Đất có
cùng ngày 08-3 nhưng giờ lại khác nhau? Giải thích tại sao?
Đáp án
a) Giờ truyền hình trực tiếp tại các quốc gia trong bảng
Vị trí

Việt Nam
Anh
Nga
ơ-xtrây-li-a
Hoa Kì
Kinh độ

105°Đ

0°

45°Đ

105°Đ

120°T

Giờ

22 giờ

15 giờ

18 giờ

1 giờ

7 giờ

Ngày/tháng

08-3
08-3
08-3
09-3
03-3
b) Ở Việt Nam vào thời điểm 18 giờ ngày 08-3-2014 thì mọi nơi trên Trái Đất có cùng
ngày 08-3 nhưng có giờ khác nhau.
15


Vì, Việt Nam ở múi giờ số 7 mà múi giờ số 12 là nơi có ngày sớm nhất. Vậy ldc đó múi
giờ sơ’ 12 là 18 + 5 = 23 giờ ngày 03-3. Cịn múi giờ số 13 có ngày ưễ nhất, lúc đó là 0 giờ
ngày 08-3.
Câu 19. Một trận đá bóng giao hữu giữa Pháp và Bra-xin diễn ra lúc 15 giờ 30 phút ngày
28/02/2008 tại Bra-xin (45°T). Các nước đều có truyền hình trực tiếp trận đấu này, hãy
tính giờ truyền hình trực tiếp ở các nước sau:
Nước
Kinh độ
Việt Nam
105°Đ
Anh
0°
LB Nga (Moscow)
45°Đ
Hoa Kì (Los Angeles)
120°T
Achentina (Buenos Aires)
60°T
Nam Phi (Johannesburg)
30°T

Gambia
15°T
Trung Quốc (Bắc Kinh)
120°Đ
>> Xem thêm: Đề số 2 – bộ đề ôn thi học sinh giỏi Địa lý 10 chuyên đề hệ quả chuyển
động xung quanh Mặt Trời
Nước

Đáp án
Kinh độ
Múi giờ

Giờ

Ngày, tháng, năm

Bra-xin

45°T

21

15 giờ 30′

28/02/2008

Việt Nam

105°Đ


7

01 giờ 30′

29/02/2008

Anh

0°

18 giờ 30′

28/02/2008

LB Nga (Moscow)

45°Đ

3

21 giờ 30’

28/02/2008

Hoa Kì (Los Angeles)

120°T

16


10 giờ 30

28/02/2008

Achentina (Buenos Aires)

60°T

20

14 giờ 30′

28/02/2008

Nam Phi (Johannesburg)

30°T

2

20 giờ 30′

28/02/2008

Gambia

15°T

23


17 giờ 30’

28/02/2008

Trung Quốc (Bắc Kinh)
120°Đ
8
02 giờ 30′
29/02/2008
Câu 20. Lễ hội pháo hoa quốc tế khai mạc tại Đà Nẵng lúc 19 giờ ngày 27/3/2009 và được
truyền hình trực tiếp. Hãy tính giờ truyền hình trực tiếp tại các kinh độ ở các quốc gia
trong bảng sau:
Vị trí
ơxtrâylia Hoa Kỳ LB Nga Philippin Braxin
Zambia
Kinh độ

150°T

120°T

45°Đ

120°58’Đ 60°T

15°T

Giờ
Ngày/tháng
Vị trí


Ơxtrâylỉa Hoa Kì

Đáp án
LB Nga
Philippin
16

Braxin

Zambia


Kinh độ

150°T

120°T

45°Đ

120°58 Đ 60°T

15°T

Giờ

22 giờ

4 giờ


15 giờ

20 giờ

11 giờ

8 giờ

Ngày/tháng 2/3/2009 27/3/2009 27/3/2009 27/3/2009 27/3/2009 27/3/2009
Câu 21. Một trận bóng đá giải vô định thế giới ở Hàn Quốc diễn ra vào lúc 13 giờ ngày
01-6-2002 được truyền hình trực tiếp. Tính giờ truyền hình trực tiếp tại các kinh độ của
các quốc gia sau:
Hàn
Việt
LB
Hoa
Vị trí
Anh
Ơxtrâylia Achentina
Quốc
Nam
Nga
Kì
Kinh độ

120°Đ

Giờ


13 giờ

105°Đ 0°

45°Đ 150°Đ

60°T

120°T

Ngày/tháng 01/6/2002
Vị trí

Hàn
Quốc

Việt
Nam

Đáp án
LB
Hoa
Anh
Ơxtrâylia Achentina
Nga
Kì

Kinh độ

120°Đ


105°Đ

0°

45°Đ

150°Đ

60°T

120°T

Giờ

13 giờ

12 giờ

5 giờ 8 giờ

15 giờ

1 giờ

21 giờ

01/6

01/6 01/6


01/6

01/6

31/5

Ngày/tháng 01/6

Câu 11. Giải thích tại sao vào ngày hạ chí (22/6) chưa phải là ngày nóng nhất trong
năm ở nửa cầu Bắc?
Đáp án
– Ánh sáng Mặt Trời khi chiếu xuống mặt đất phải đi qua lớp khí quyển. Khơng khí chỉ
hấp thụ được một lượng nhiệt nhỏ. Sau khi mặt đất hấp thụ phần lớn lượng nhiệt của ánh
sáng Mặt Trời khơng khí nóng lên nhờ nhiệt từ mặt đất (gọi là bức xạ mặt đất).
– Khơng khí nóng lên khơng phải do trực tiếp thu nhận nhiệt từ ánh sáng mặt trời mà gián
tiếp qua bức xạ mặt đất.
– Nếu mặt đất tích được một lượng nhiệt lớn của Mặt Trời thì nó mới nóng lên và có khả
năng bức xạ một lượng nhiệt lớn ra không gian.
– Trong một ngày Mặt Trời lên cao nhất lúc giữa trưa. Góc chiếu trên mặt đất lớn nhất.
Lúc đó, mặt đất sẽ hấp thụ được một lượng nhiệt nhiệt lớn nhất, nhưng nhiệt độ khơng khí
chưa phải là cao nhất. Vì mặt đất phải tích đủ một lượng nhiệt lớn mới bức xạ nhiệt lớn
nhất. Do đó, thời gian vào khoảng từ lúc 13 giờ nhiệt độ khơng khí mới đạt đến mức cao
nhất.
– Trong một năm nhiệt độ khơng khí thay đổi tùy theo lượng nhiệt của mặt đất tích lũy
được. Chính vì vậy sau ngày hạ chí, ở nửa cầu Bắc mặt đất sau khi tích lũy nhiều nhiệt,
nhiệt độ tăng cao, nên thời kì nóng nhất trong năm phải vào vài tuần sau ngày hạ chí.
Câu 12. Vẽ quỹ đạo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Giải thích tại sao có
sự khác nhau về độ dài của các thời kì nóng và lạnh ở mỗi bán cầu?


17


b) Giải thích
– Hiện tượng: thời kì nóng ở Bắc bán cầu dài hơn thời kì nóng ở Nam bán cầu.
– Giải thích:
+ Từ ngày 21-3 đến ngày 23 – 9 là thời kì nóng ở bán cầu Bắc. Trái Đất chuyển động trên
quỹ đạo ở xa Mặt Trời hơn so với thời gian từ ngày 23-9 đến ngày 21-3. Do vậy, sức hút
của Mặt Trời yếu hơn, vận tốc Trái Đất giảm, Trái Đất chuyển động trong 186 ngày đêm
để đi hết chặng đường này.
+ Từ ngày 23-9 đến ngày 21 – 3 là thời kì nóng ở bán cầu Nam. Trái Đất di chuyển trên
quỹ đạo ở gần Mặt Trời hơn, sức hút của Mặt Trời mạnh hơn, nên vận tốc của Trái Đất
tăng. Trái Đất chỉ cần 179 ngày đêm để thực hiện quãng đường còn lại.
Câu 13. Vì sao có hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau trên Trái Đất?
Đáp án
Có hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau trên Trái Đất là do:
Vì Trái Đất có dạng hình cầu và ln tự quay quanh trục nên có hiện tượng luân phiên
ngày đêm trên Trái Đất.
Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời thì trục Trái Đất ln nghiêng với mặt phẳng quỹ
đạo một góc 66 độ 33 ‘ và không đổi phương, do vậy nên:
– Từ ngày 21-3 đến ngày 23-9, Bắc bán cầu ngả về phía Mặt Trời, đường phân chia sáng
tối nằm ở phía sau Địa Cực Bắc và phía trước Địa Cực Nam, do vậy nửa cầu Bắc có góc
nhập xạ lớn hơn, nhận được nhiều nhiệt hơn nửa cầu Nam, nên Bắc bán cầu là mùa nóng,
có ngày dài hơn đêm. Cịn ở Nam bán cầu là mùa lạnh, có đêm dài hơn ngày. Vào ngày
22-6, hiện tượng trên đạt tới cực đại.
– Từ ngày 23-9 đến ngày 21-3 năm sau, Nam bán cầu ngả về phía Mặt Trời, hiện tượng
diễn ra ngược lại. Nam bán cầu là mùa nóng, có ngày dài, đêm ngắn; còn Bắc bán cầu là
mùa lạnh, có ngày ngắn, đêm dài. Vào ngày 22-12, hiện tượng trên đạt tới cực đại.
– Ở Xích đạo, quanh năm có độ dài ngày đêm bằng nhau và bằng 12 giờ.
– Càng xa Xích đạo, độ dài ngày và đêm càng chênh lệch nhiều. Từ vịng cực về phía cực,

có hiện tượng ngày hoặc đêm dài 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực). Càng gần cực, số
ngày, đêm địa cực càng tăng, ở hai cực, số ngày hoặc đêm dài 24 giờ kéo dài suốt sáu
tháng.
Câu 14. Trình bày chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời.
Đáp án
– Hiện tượng Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu lúc 12 giờ trưa (tia sáng mặt trời
chiếu thẳng góc với tiếp tuyến bề mặt đất) được gọi là Mặt Trời lên thiên đỉnh.
– Trong một năm, những tia sáng mặt trời chỉ lần lượt chiếu thẳng góc với mặt đất tại các
địa điểm trong khu vực giữa hai chí tuyến khiến người ta cảm thấy Mặt Trời như di chuyển
giữa hai chí tuyến. Nhưng trong thực tế, khơng phải Mặt Trời di chuyển mà là Trái Đất
18


chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời. Chuyển động khơng có thực đó của Mặt Trời
được gọi là chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời.
– Hiện tượng này xảy ra như sau:
+ Ngày 21-3, Mặt Trời ở Xích đạo, tia sáng mặt trời chiếu vng góc với tiếp tuyến của bề
mặt đất tại Xích đạo (Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo).
+ Sau ngày 21-3, Mặt Trời chuyển động dần lên chí tuyến Bắc và lên thiên đỉnh ở chí
tuyến Bắc vào ngày 22-6.
+ Sau ngày 22-6, Mặt Trời chuyển động dần về Xích đạo, lên thiên đỉnh ở Xích đạo vào
ngày 23-9.
+ Sau ngày 23-9, Mặt Trời từ Xích đạo chuyển động dần xuống chí tuyến Nam và lên
thiên đỉnh ở chí tuyến Nam vào ngày 22-12.
+ Sau ngày 22-12, Mặt Trời lại chuyển động dần về Xích đạo, rồi lại lên chí tuyến Bắc,…
đó là hiện tượng chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời giữa hai chí tuyến.
+ Như vậy, Mặt Trời chỉ lên thiên đỉnh một lần tại chí tuyến Bắc vào ngày 22-6 và chí
tuyến Nam vào ngày 22-12; Mặt Trời lên thiên đỉnh hai lần tại các địa điểm trong khu vực
nội chí chuyển; khu vực ngoại chí tuyến khơng có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh.
>> Xem thêm: Đề thi chọn lọc luyện học sinh giỏi Địa lý 10 chuyên đề ngưng đọng

hơi nước trong khí quyển. Mưa (tiếp theo)
Câu 15. Mùa là gì? Nguyên nhân nào sinh ra mùa? Nêu đặc điểm của các mùa trong
năm.
Đáp án
– Mùa là một phần thời gian của năm, nhưng có những đặc điểm riêng về thời tiết và khí
hậu.
– Nguyên nhân sinh ra mùa là do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo của Trái
Đất và trong suốt năm, trục Trái Đất không đổi phương trong không gian, nên có thời kì
bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều đó
làm cho thời gian chiếu sáng và sự thu nhận lượng bức xạ Mặt Trời ở mỗi bán cầu có sự
thay đổi luân phiên trong năm, gây nên những đặc điểm riêng về thời tiết và khí hậu trong
từng thời kì của năm tạo nên các mùa.
– Đặc điểm: Mỗi năm có 4 mùa xuân, hạ thu, đông nhưng thời gian.bắt đầu và kết thúc cho
mỗi mùa khác nhau ở các vùng sử dụng dương lịch và âm lịch. Mùa ở hai nửa cầu cũng
trái ngược nhau.
+ Mùa xuân từ ngày 21/3 đến ngày 22/6 (bán cầu Bắc, sử dụng Dương lịch): tiết trời ấm
áp vì Mặt Trời bắt đầu di chuyển biểu kiến lên chí tuyến Bắc, nhiệt độ tăng dần nhưng vì
mới bắt đầu nên chưa tích lũy nên nhiệt độ chưa cao.
+ Mùa hạ từ ngày 22/6 đến ngày 23/9: thời tiết nóng bức vì góc nhập xạ lớn, nhiệt lượng
được tích lũy nhiều.
+ Mùa thu từ ngày 23/9 đến ngày 22/12: tiết trời mát mẻ vì tuy góc nhập xạ giảm nhưng
cịn lượng nhiệt dự trữ trong mùa hạ.
+ Mùa đông từ ngày 22/12 đến ngày 23/3: tiết trời lạnh lẽo vì góc nhập xạ nhỏ, mặt đất đã
tiêu hao hết lượng nhiệt dự trữ.
Câu 16. Trình bày sự phân chia các mùa trong năm.
Đáp án
– Ở bán cầu Bắc, các nước ơn đới có sự phân hóa khí hậu ra bốn mùa rõ rệt. Theo dương
lịch, thời gian và đặc điểm các mùa như sau:
+ Mùa xuân: từ ngày 21-3 đến ngày 22 – 6. Mặt Trời di chuyển dần từ Xích đạo lên chí
tuyến Bắc, lượng nhiệt dần dần tăng lên, ngày cũng dài thêm ra. Mặt đất mới bắt đầu tích

19


lũy nhiệt, nên nhiệt độ chưa cao.
+ Mùa hạ: từ ngày 22-6 đến ngày 23 – 9. Lúc này, Mặt Trời từ chí tuyến Bắc chuyển dần
về phía Xích đạo. Mặt đất vừa tích lũy nhiệt qua mùa xuân, lại nhận thêm được một lượng
bức xạ lớn nên rất nóng, nhiệt độ tăng cao.
+ Mùa thu: từ ngày 23-9 đến ngày 22 – 12. Lúc này, Mặt Trời bắt đầu di chuyển về chí
tuyến Nam, lượng bức xạ tuy có giảm, nhưng mặt đất vẫn còn lượng nhiệt dự trữ trong
mùa trước, nên nhiệt độ vẫn chưa thấp lắm.
+ Mùa đông: từ ngày 22 – 12 đến ngày 21 – 3. Lúc này, Mặt Trời đã từ chí tuyến Nam trở
về Xích đạo, lượng nhiệt tuy có tăng lên chút ít, nhưng Mặt đất đã tiêu hao hết lượng nhiệt
dữ trữ nên trở nên rất lạnh.
– Những nước nằm trong vùng giữa hai chí tuyến, quanh năm hầu như lúc nào nhiệt độ
cũng cao, sự phân hóa ra 4 mùa không rõ rệt. ở bán cầu Nam, bốn mùa diễn ra ngược với
bán cầu Bắc.
– Nước ta và một số nước châu Á quen dùng âm – dương lịch, thời gian bắt đầu của các
mùa được tính sớm hơn khoảng 45 ngày.
+ Mùa xuân từ ngày 4 hoặc ngày 5-2 (lập xuân) đến ngày 5 hoặc ngày 6 – 5 (lập hạ)
+ Mùa hạ là ngày 5 hoặc ngày 6-5 (lập hạ) đến ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập thu).
+ Mùa thu từ ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập thu) đến ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập đông).
+ Mùa đông từ ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập đông) đến ngày 4 hoặc ngày 5 – 2 (lập xuân).
– Như vậy, các ngày xn phân, hạ chí, thu phân, đơng chí là bốn ngày khởi đầu của bốn
mùa ở các nước ôn đới và đồng thời cũng là bốn ngày giữa mùa ở các nước sử dụng âm –
dương lịch.
>> Xem thêm: Bộ đề câu hỏi ôn thi học sinh giỏi phần vai trò, đặc điểm và các nhân
tố ảnh hưởng đến phát triển, và phân bố ngành giao thông vận tải (Đề số 3)
Câu 17. Tại sao tiết trời vào mùa xuân ấm áp, mùa hạ nóng bức, mùa thu mát mẻ cịn
mùa đơng thì lạnh lẽo?
Đáp án

Người ta chia một năm ra bốn mùa. Ở các nước thuộc vĩ độ trung bình thì bốn mùa thay
đổi rõ rệt. Ở bán cầu Bắc:
– Mùa xuân từ ngày 21-3 đến ngày 22-6, tiết trời ấm vì Mặt Trời bắt đầu di chuyển từ Xích
đạo lên chí tuyến Bắc, lượng nhiệt tăng dần vì mới bắt đầu tích lũy, nên nhiệt độ chưa cao.
– Mùa hạ từ ngày 22-6 đến ngày 23-9, tiết trời nóng bức vì góc nhập xạ lớn, nhiệt được
tích lũy nhiều.
– Mùa thu từ ngày 23-9 đến ngày 22-12, tiết trời mát mẻ vì tuy góc nhập xạ giảm xuống
nhưng còn lượng nhiệt dự trữ trong mùa hạ.
– Mùa đông từ ngày 22-12 đến ngày 21-3, tiết trời lạnh lẽo vì góc nhập xạ nhỏ, mặt đất đã
tiêu hao hết lượng nhiệt dự trữ.
Câu 18. Tại sao trên Trái Đất có các mùa xn, hạ, thu, đơng? Mùa ở Bắc bán cầu và
Nam bán cầu lại trái ngược nhau?
Đáp án
a) Nguyên nhân sinh ra các mùa là do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo của
Trái Đất và trong suốt năm, trục Trái Đất không đổi phương trong khơng gian, nên có thời
kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều
đó làm cho thời gian chiếu sáng và sự thu nhận lượng bức xạ Mặt Trời ở mỗi bán cầu có
sự thay đổi luân phiên trong năm.
– Người ta chia một năm ra bốn mùa: xuân, hạ thu, đông. Ở bán cầu Bắc, thời gian bắt đầu
và kết thúc các mùa của các nước theo dương lịch và một số nước quen dùng âm – dương
20


lịch ở châu Á không giống nhau.
– Các nước theo dương lịch ở bán cầu bắc lấy bốn ngày: xuân phân (21-3), hạ chí (22-6),
thu phân (23-9) và đơng chí (22-12) là bốn ngày khởi đầu của bốn mùa. Ở bán cầu Nam,
bốn mùa diễn ra ngược với bán cầu bắc.
– Nước ta và một số nước châu Á quen dùng âm – dương lịch, thời gian bắt đầu của các
mùa được tính sớm hơn khoảng 45 ngày.
+ Mùa xuân từ ngày 4 hoặc ngày 5-2 (lập xuân) đến ngày 5 hoặc ngày 6-5 (lập hạ).

+ Mùa hạ từ ngày 5 hoặc ngày 6-5 (lập hạ) đến ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập thu).
+ Mùa thu từ ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập thu) đến ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập đông).
+ Mùa đông từ ngày 7 hoặc ngày 8-8 (lập đông) đến ngày 4 hoặc ngày 5-2 (lập xuân).
b) Mùa ở Bắc bán cầu và Nam bán cầu trái ngược nhau là do
– Trong khoảng thời gian từ ngày 21-3 đến ngày 23-9, bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời,
nên bán cầu Bắc có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất
trong bóng tối; đó là mùa xuân và mùa hạ của bán cầu Bắc. Ở bán cầu Nam thì ngược lại,
đó là mùa thu và mùa đông.
– Trong khoảng thời gian từ ngày 23-9 đến ngày 21-3, bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời,
nên bán cầu này có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất
trong bóng tối; đó là mùa xn và mùa hạ của bán cầu Nam. Ở bán cầu Bắc thì ngược lại,
thời gian này là mùa thu và mùa đông.
Câu 19. Dựa vào bảng dưới đây, hãy cho biết cách tính ngày bắt đầu các mùa ở nửa
cầu Bắc theo âm – dương lịch chênh lệch với ngày bắt đầu các mùa theo dương lịch
là bao nhiêu ngày:
Tính theo âm – dương
Mùa
Tính theo dương lịch
lịch
Từ ngày 4-5 tháng 2
dương lịch (lập xuân) đến
ngày 5-6 tháng 5 dương
lịch (lập hạ)

Mùa xuân

Từ ngày 21-3 (xuân
phân) đến ngày 22-6 (hạ
chí)


Mùa hạ

Từ ngày 5-6 tháng 5
Từ ngày 22-6 (hạ chí)
dương lịch (lập hạ) đến
đến ngày 23-9 (thu phân) ngày 7-8 tháng 8 dương
lịch (lập thu)

Mùa thu

Từ ngày 23-9 (thu
phân) đến ngày 22-12
(đơng chí)

Mùa đơng

Từ ngày 7-8 tháng 8
dương lịch (lập thu đến
ngày 7-8 tháng 11 dương
lịch (lập đồng)

Từ ngày 7-8 tháng 11
Từ ngày 22-12 (đơng chí
dương lịch (lập đơng)
đến ngày 21-3 (xn
đến ngày 4-5 tháng 2
phân)
dương lịch (lập xuân)
Đáp án


a) Theo dương lịch
– Mùa xuân từ ngày 21-3 đến ngày 22-6 gồm có 93 ngày.
– Mùa hạ từ ngày 22-6 đến ngày 23-9 gồm có 93 ngày.
– Mùa thu từ ngày 23-9 đến ngày 22-12 gồm có 90 ngày.
21


– Mùa đông từ ngày 22-12 đên ngày 21-3 gồm có 89 ngày.
b) Theo âm — dương lịch (tính theo ngày của dương lịch)
— Mùa xuân từ ngày 4-5 tháng 2 (lập xuân) đến ngày 5—6 tháng 5 (lập hạ) gồm có 91
ngày.
– Mùa hạ từ ngày 5-6 tháng 5 (lập hạ) đến ngày 7—8 tháng 8 (lập thu) gồm có 93 ngày.
– Mùa thu từ ngày 7-8 tháng 8 (lập thu) đến ngày 7-8 tháng 11 (lập đông) gồm có 93 ngày.
– Mùa đơng từ ngày 7-8 tháng 11 (lập đông) đến ngày 4-5 tháng 2 (lập xuân) gồm có 88
ngày.
c) Sự chênh lệch ngày giữa các mùa giữa dương lịch và âm – dương lịch
>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi môn Địa lý lớp 10 phần địa lý ngành thương mại
Số ngày của
Số ngày của âm
dương lịch
– dương lịch
Chênh lệch ngày giữa
dương lịch – dương lịch
Mùa xuân
93
91
Nhiều hơn 2 ngày
Mùa hạ
93
93

Bằng nhau
Mùa thu
90
93
Ít hơn 3 ngày
Mùa đơng
89
88
Nhiều hơn 1 ngày
Câu 20. Những vị trí nào ở bề mặt Trái Đất có hiện tượng Mặt Trời mọc chính Đơng,
lặn chính Tây? Hiện tượng này xuất hiện vào ngày nào trong năm?
Đáp án
– Hiện tượng Mặt Trời mọc và lặn là một loại chuyển động biểu kiến diễn ra hằng ngày, đó
là hệ quả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất. Tuy nhiên không phải tất cả mọi
nơi trên Trái Đất đều quan sát thấy Mặt Trời mọc chính Đơng và lặn chính Tây.
– Đứng trên bề mặt Trái Đất nhìn về hướng Bắc dang thẳng hai tay ra hai bên, tay phải
người quan sát là hướng đông, tay trái là hướng tây. Khi Mặt Trời mọc chính Đơng vào
sáng sớm và lặn chính Tây vào chiều tà thì lúc giữa trưa (12 giờ) Mặt Trời phải ở đỉnh đầu
người quan sát.
– Vì thế, chỉ trong khu vực có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh (tia sáng mặt trời tạo góc
nhập xạ bằng 90° lúc 12 giờ trưa) thì mới thấy Mặt Trời mọc.
– Tuy nhiên, không phải ngày nào tại các địa điểm trong khu vực nội chí tuyến cũng thấy
hiện tượng này, mà chỉ đúng ngày tại địa điểm đó có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh thì
mới thấy Mặt Trời mọc chính Đơng và lặn chính Tây.
– Từ đó, dễ dàng thấy tại Xích đạo có hai ngày Mặt Trời mọc chính Đơng và lặn chính
Tây. Đó là ngày xn phân (21-3) và ngày thu phân (23-9). Ở chí tuyến Bắc, hiện tượng
này chỉ xảy ra 1 ngày, đó là ngày hạ chí (22-6). Ở chí tuyến Nam, hiện tượng này chỉ xảy
ra 1 ngày, đó là ngày đơng chí (22-12).
– Những địa điểm khác trong nội chí tuyến sẽ có hai ngày quan sát thấy Mặt Trời mọc
chính Đơng và lặn chính Tây – là hai ngày mặt trời lên thiên đỉnh tại địa điểm đó.

– Các địa điểm ở vùng ngoại chí tuyến khơng bao giờ có hiện tượng Mặt Trời mọc ở chính
Đơng và lặn ở chính Tây.
Câu 21. Vào những ngày nào tại Xích đạo, người ta quan sát thấy Mặt Trời mọc ở
hướng chính Đơng và lặn ở hướng chính Tây? Nguyên nhân?
Đáp án
– Ngày Xuân phân (21-3) và Thu phân (23-9).
– Nguyên nhân: vì vào hai ngày này:
+ Trái Đất di chuyển đến những vị trí trung gian ở hai đầu mút của quỹ đạo chuyển động.
22


+ Trục nghiêng của Trái Đất không quay đầu về phía Mặt Trời, ánh sáng Mặt Trời chiếu
thẳng góc trên mặt đất ở Xích đạo.
Câu 22. Trình bày mối quan hệ giữa chuyển động biểu kiến của Mặt Trời với hiện
tượng ngày đêm và hiện tượng mùa diễn ra trong năm dương lịch trên hai nửa cầu
của Trái Đất. Chỉ ra nguyên nhân của mối quan hệ đó.
Đáp án
* Mối quan hệ
– Trong năm dương lịch, Mặt Trời chuyển động biểu kiến trong vùng nội chí tuyến của
Trái Đất (23°27 B – 23°27 N).
– Khi Mặt Trời chuyển động biểu kiến lên bán cầu nào thì bán cầu đó nhận được nhiều
nhiệt hơn, vùng được chiếu sáng trong ngày lớn hơn vùng khuất trong bóng tối Cho nên
bán cầu đó có ngày dài hơn đêm và ở thời kì nóng. Bán cầu đối diện hiện tượng ngược lại,
đêm dài hơn ngày và ở thời kì mùa lạnh.
* Nguyên nhân của mối quan hệ đó
Trái Đất hình cầu tự quay quanh trục tưởng tượng và quay quanh Mặt Trời theo quỹ đạo
hình elip. Trong khi quay quanh Mặt Trời, trục Trái Đất tạo với mặt phẳng quỹ đạo một
góc 66(,33 và khơng đổi hướng. Cho nên trong năm khi thì bán cầu này ngả về phía Mặt
Trời, bán cầu kia xa Mặt Trời hơn làm cho ta có ảo giác Mặt Trời di chuyển. Góc nhập xạ
và đường phân chia sáng tối trên Trái Đất có sự thay đổi tương ứng.

Câu 23. Trình bày nguyên nhân và hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo
vĩ độ.
Đáp án
– Do trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương trong khi chuyển động quanh Mặt Trời
nên tùy vị trí Trái Đất trên quỹ đạo mà ngày, đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ.
– Mùa theo dương lịch và độ dài ngày, đêm ở hai bán cầu trái ngược nhau. Ở bán cầu bắc:
+ Mùa xuân: Ngày dài hơn đêm. Song, ngày càng dài và đêm càng ngắn khi Mặt Trời càng
gần chí tuyến Bắc. Riêng ngày 21-3 thời gian ban ngày bằng thời gian ban đêm, bằng 12
giờ ở mọi nơi.
+ Mùa hạ: Ngày vẫn dài hơn đêm, nhưng khi Mặt Trời càng gần Xích đạo thì ngày càng
ngắn dần, đêm càng dài dần. Ngày 22-6 có thời gian ban ngày dài nhất, thời gian ban đêm
ngắn nhất trong năm.
+ Mùa thu: Ngày ngắn hơn đêm. Mặt Trời càng xuống gần chí tuyến Nam ngày càng ngắn,
đêm càng dài. Riêng ngày 23-9 thời gian ban ngày bằng thời gian ban đêm, bằng 12 giờ ở
mọi nơi.
+ Mùa đông: Ngày vẫn ngắn hơn đêm. Khi Mặt Trời càng gần Xích đạo thì ngày dài dần,
đêm ngắn dần. Ngày 22-12 có thời gian ban ngày ngắn nhất, thời gian ban đêm dài nhất
trong năm.
– Ở Xích đạo, quanh năm có thời gian ngày và đêm bằng nhau. Càng xa Xích đạo, thời
gian ngày và đêm càng chênh lệch nhiều. Từ vòng cực về phía cực có hiện tượng ngày
hoặc đêm dài suốt 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực). Càng gần cực, số ngày, đêm đó
càng tăng. Riêng ở hai cực có sáu tháng ngày, sáu tháng đêm.
>> Xem thêm: Đề ôn học sinh giỏi lớp 10 môn Địa lý phần các chủng tộc, ngôn ngữ
và tôn giáo
Câu 24. Hiện tượng chênh lệch độ dài ngày – đêm trong các ngày 21/3, 2216, 23/9,
22/12 ở Xích đạo, các chí tuyến và các vòng cực diễn ra như thế nào? Tại sao?
Đáp án
23



* Ở Xích đạo: tất cả các ngày (21-3, 22-6, 23-9, 22-12) đều có số giờ chiếu sáng là 12 giờ.
Do trục Trái Đất và mặt phẳng phân chia sáng tơi ln ln gặp
* Ở các chí tuyến và các vịng cực:
– Ngày 21-3 và ngày 23-9 đều có số giờ chiếu sáng trong ngày là 12 giờ. Do vào các ngày
này, Trái Đất hướng cả hai nửa cầu về phía Mặt Trời như nhau, tia sáng mặt trời ln chiếu
vng góc với Xích đạo, nên mọi nơi đều có số giờ chiếu sáng như nhau (12 giờ), ngày và
đêm dài bằng nhau.
– Ngày 22-6 và 22-12, sô” giờ chiếu sáng trên các chí tuyến và các vịng cực ở hai nửa cầu
trái ngược nhau.
– Ngày 22-6:
+ Chí tuyến Bắc: số giờ chiếu sáng trong ngày là 13,5 giờ, ngày dài hơn đêm. Chí tuyến
Nam, số giờ chiếu sáng trong ngày là 10,5 giờ, đêm dài hơn ngày.
+ Ở vòng cực Bắc, sô” giờ chiếu sáng trong ngày là 24 giờ, khơng có đêm. Ớ vịng cực
Nam, số giờ chiếu sáng trong ngày là 0 giờ, khơng có ngày.
+ Ngun nhân: ngày 22-6, nửa cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, diện tích chiếu sáng lớn
hơn diện tích khuất trong bóng tối, nên ngày dài hơn đêm. Nửa cầu Nam lúc này chếch xa
phía Mặt Trời nên diện tích chiếu sáng ít hơn diện tích khuất trong bóng tối, đêm dài hơn
ngày. Vịng cực Bắc hồn tồn nằm trước đường phân chia sáng tối, nên có hiện tượng
ngày dài 24 giờ. Trong khi đó, vịng cực Nam hồn tồn nằm sau đường phân chia sáng tối
nên có hiện tượng đêm dài 24 giờ.
– Ngày 22-12: hiện tượng chênh lệch ngày đêm ở các chí tuyến và vịng cực diễn ra
ngƯỢc lại với ngày 22-6.
Câu 25. Giải thích tại sao nhiệt độ trung bình của bán cầu Bắc vào thời kì Trái Đất ở
xa Mặt Trời cao hơn thời kì Trái Đất ở gần Mặt Trời.
Đáp án
>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi Địa lý 10 chuyên đề vũ trụ. Hệ Mặt Trời và Trái
Đất. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục Trái Đất (tiếp)
– Thời kì Trái Đất ở xa Mặt Trời bán cầu Bắc chúc về phía Mặt Trời.
– Góc nhập xạ lớn.
– Thời gian ban ngày dài hơn ban đêm.

Câu 26. Hiện tượng đêm trắng là gì? Hiện tượng đêm trắng thường xảy ra ở những
nơi nào trên Trái Đất và giải thích nguyên nhân?
Đáp án
– Hiện tượng đêm trắng là hiện tượng đêm chưa buông xuống thì đã có bình minh (đêm
chưa đầy nửa tiếng).
– Hiện tượng này chỉ xảy ra ở các vùng vĩ độ cao vào mùa hè, khi ngày dài hơn đêm rõ rệt.
– Nguyên nhân là do trục Trái Đất nghiêng trên mặt phẳng quỹ đạo trong quá trình vận
động của Trái Đất quanh Mặt Trời sinh ra.
Câu 27. Có phải ngày 21-3 và ngày 23-9 là ngày tất cả vĩ tuyến (địa điểm) trên Trái
Đất đều có ngày dài bằng đêm, nên ở tất cả vĩ tuyến đều có góc chiếu sáng như nhau
và sẽ nhận được lượng nhiệt như nhau phải khơng? Vì sao?
Đáp án
Ngày 21-3 và ngày 23-9 là ngày tất cả các vĩ tuyến đều có thời gian ngày bằng thời gian
đêm, nhưng các vĩ tuyến không thể có góc chiếu sáng như nhau được vì Trái Đất hình cầu,
do góc chiếu sáng khác nhau nên khơng thể nhận được lượng nhiệt như nhau được.
24


Câu 28. Vì sao ở cực Bắc có 6 tháng ngày, 6 tháng đêm nhưng thời gian giữa ngày và đêm
không bằng nhau? Hãy cho biết những thay đổi của góc chiếu sáng Mặt Trời diễn ra trên
Trái Đất.
Đáp án
a) Ớ cực Bắc có 6 tháng ngày, 6 tháng đêm nhưng thời gian giữa ngày và đêm không bằng
nhau là do:
– Nói 6 tháng ngày và 6 tháng đêm là cách nói trịn tháng, thực tế ở cực Bắc có thời gian
dài 186 ngày, thời gian đêm chỉ dài có 179 ngày.
– Có hiện tượng đó là vì từ ngày 21-3 đến ngày 23-9 do Trái ở xa Mặt Trời, chịu sức hút
nhỏ hơn, vận tốc chuyển động trên quỹ đạo giảm, nên cực Bắc có số ngày là 186 ngày.
Từ ngày 23-9 đến ngày 21-3 năm sau. Vì Trái Đất ở gần Mặt Trời chịu lực hút của Mặt
Trời lớn nên vận tốc chuyển động trên quỹ đạo lớn, do đó đêm ở cực Bắc chỉ có 179 ngày.

b) Những thay đổi của góc chiếu sáng Mặt Trời diễn ra trên Trái Đất
Góc chiếu sáng của Mặt Trời tới Trái Đất thay đổi:
– Theo vĩ độ: vĩ độ càng cao, góc chiếu sáng càng nhỏ.
– Theo mùa: cùng một vĩ độ, mùa hạ góc chiếu sáng lớn, mùa đơng góc chiếu sáng nhỏ.
– Theo ngày: buổi sáng, góc chiếu sáng nhỏ và lớn dần tới 12 giờ trưa, sau đó lại nhỏ dần
về chiều.
– Theo địa hình: cùng một ngọn núi, sườn núi ngược chiều với góc chiếu sáng thường có
góc chiếu sáng lớn, sườn núi cùng chiều với ánh sáng thường có góc chiếu sáng nhỏ.
>> Xem thêm: Đề thi học sinh giỏi lớp 10 môn Địa lý phần sinh quyển. Các nhân tố
ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố của sinh vật
Câu 29. Tại sao ở Việt Nam vào mùa đơng (ví dụ tháng giêng), lúc giữa trưa Mặt Trời
khơng bao giờ đứng bóng mà chếch về phía nam. Chỉ về mùa hạ mơi có Mặt Trời
đứng bóng hai lần?
Đáp án
– Khi Mặt Trời đứng bóng là lúc các tia sáng mặt trời chiếu vng góc với mặt đất vào lúc
giữa trưa. Hiện tượng này chỉ xảy ra ở vùng nội chí tuyến.
– Nước ta nằm giữa Xích đạo và chí tuyến Bắc, vì vậy ở bất kì nơi nào trên đất nước ta
trong một năm cũng thấy Mặt Trời đứng bóng hai lần vào mùa hạ từ ngày 23, 24 tháng 4
đến ngày 20, 21 tháng 8. Đây là thời gian Mặt Trời chuyển động từ Cà Mau lên chí tuyến
Bắc.
– Từ ngày 20, 21 tháng 8 đến ngày 23, 24 tháng 4 là thời kì Mặt Trời chuyển động biểu
kiến từ Cà Mau xuống chí tuyến Nam. Do đó vào thời kì này, ta thấy Mặt Trời chếch về
phía nam lúc giữa trưa. Mặt Trời càng di động biểu kiến xuống chí tuyến Nam thì độ
chếch đó càng lớn.
Câu 30. Góc tới (góc nhập xạ) là gì? Nêu ý nghĩa của góc tới.
Gợi ý làm bài
– Góc tới là góc hợp bởi tia sáng mặt trời và tiếp tuyến với bề mặt Trái Đất tại điểm đó.
Góc tới là góc biểu hiện độ cao của Mặt Trời so với Trái Đất.
– Ý nghĩa:
+ Cho biết lượng ánh sáng và lượng nhiệt đem đến mặt đất. Góc tới càng lớn thì lượng ánh

sáng và lượng nhiệt nhận được càng lớn.
+ Cho biết độ cao của Mặt Trời so với mặt đất.
Câu 31. Nếu trong q trình chuyển động, trục của Trái Đất vng góc với mặt
phẳng quỹ đạo thì hiện tượng gì xảy ra?
Đáp án
25