BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY NGUYÊN

TS. NGUYỄN VĂN NAM

BÀI GIẢNG
BỆNH CÂY CHUYÊN KHOA

ĐĂK LĂK, 2011


Mục lục
MỞ ĐẦU..................................................................................................................
I. Một số phương thức phân loại bệnh hại trên cây trồng....................................
II. Các loại tài liệu liên quan đến bệnh hại trên cây trồng...................................
Chương I: Bệnh hại trên cây lương thực...............................................................
I. Bệnh hại trên cây lúa ...........................................................................................
1.1. Một số nghiên cứu bệnh hại trên cây lúa............................................................
1.2. Một số bệnh hại do nấm......................................................................................
1.2.1. Bệnh Đạo ôn.....................................................................................................
1.2.2. Bệnh Khô vằn...................................................................................................
1.2.3. Một số bệnh nấm khác ....................................................................................
1.3. Một số bệnh hại do vi khuẩn ..............................................................................
1.3.1. Bệnh bạc lá lúa ................................................................................................
1.3.2. Một số bệnh vi khuẩn khác .............................................................................
1.4. Một số bệnh virus gây hại trên cây lúa...............................................................
1.4.1. Bệnh Tungo......................................................................................................
1.4.2. Một số bệnh vi rus khác...................................................................................
1.5. Một số bệnh tuyến trùng gây hại trên cây lúa ....................................................
1.6. Một số bệnh sinh lí..............................................................................................
II. Bệnh hại ngô .......................................................................................................

2.1. Một số thông tin chung về cây ngô.....................................................................
2.2. Một số nghiên cứu về bệnh hại trên cây ngô......................................................
2.3. Một số bệnh hại do nấm gây ra...........................................................................
2.3.1. Bệnh đốm lá lớn ..............................................................................................
2.3.2. Bệnh đốm lá nhỏ..............................................................................................
2.3.3. Bệnh gỉ sắt........................................................................................................
2.3.4. Bệnh khô vằn...................................................................................................
2.4. Một số bệnh do vi khuẩn ....................................................................................
2.4.1. Bệnh thối thân..................................................................................................
2.5. Một số bệnh do virus...........................................................................................
2.5.1. Bệnh khảm lá ngô............................................................................................
2.5.2. Bệnh khảm lùn cây..........................................................................................
2.6. Bệnh do tuyến trùng...........................................................................................
2.6.1. Tuyến trùng Pratylenchus gây hại trên cây ngô..............................................
2.7. Một số bệnh khác trên cây ngô...........................................................................
III. Bệnh hại trên cây khoai lang............................................................................
IV. Bệnh hại trên cây đậu xanh..............................................................................
Chương II: Bệnh hại trên cây công nghiệp dài ngày .........................................
I. Bệnh hại trên cây cà phê.....................................................................................
1.1. Bệnh gỉ sắt..........................................................................................................
1.2. Bệnh khô cành khô quả......................................................................................
1.3. Bệnh nấm hồng...................................................................................................
1.4. Các bệnh hại rễ...................................................................................................
1.4.1. Tuyến trùng gây hại.........................................................................................
1.4.1.1. Radopholus gây hại trên cây cà phê..............................................................
1.4.1.2. Pratylenchus gây hại trên cây cà phê............................................................
1.4.2. Bệnh lỡ cỗ rễ....................................................................................................
II. Bệnh hại trên cây cao su.....................................................................................
2.1. Bệnh phấn trắng..................................................................................................


i

Trang
1
1
1
2
2
2
3
3
5
5
6
6
7
7
8
9
9
10
12
12
12
15
15
15
16
16
17

17
17
17
17
18
18
19
21
23
25
25
25
30
32
32
32
34
34
38
34
40


2.2. Bệnh loét sọc mặt cạo.........................................................................................
2.3. Bệnh thối rễ trắng...............................................................................................
2.4. Bệnh nấm hồng...................................................................................................
III. Bệnh hại trên cây hồ tiêu..................................................................................
3.1. Bệnh vàng lá chết chậm......................................................................................
3.2. Bệnh vàng lá chết nhanh.....................................................................................
3.3. Bệnh xoăn lùn.....................................................................................................

3.4. Bệnh nấm hồng...................................................................................................
3.5. Một số bệnh hại trên lá........................................................................................
IV. Bệnh hại ca cao..................................................................................................
4.1. Bệnh do nấm Phytophthora................................................................................
4.1. Bệnh khô cành....................................................................................................
4.2. Bệnh nấm hồng...................................................................................................
4.3. Bệnh thối nhũn bên trong trái.............................................................................
4.4. Một số bệnh hại khác..........................................................................................
Chương III: Bệnh hại trên cây công nghiệp ngắn ngày.......................................
I. Bệnh hại trên cây bông........................................................................................
1.1. Bệnh lở cỗ rễ.......................................................................................................
1.2. Bệnh thán thư trên cây bông...............................................................................
1.3. Bệnh xanh lùn trên cây bông..............................................................................
1.4. Bệnh mốc trắng...................................................................................................
1.5. Bệnh cháy lá .......................................................................................................
II. Bệnh hại trên cây mía.........................................................................................
III. Bệnh hại trên cây đậu phộng............................................................................
2.1. Bệnh đốm lá........................................................................................................
2.2. Bệnh héo xanh cây lạc........................................................................................
IV. Bệnh hại trên cây đậu tương.............................................................................
Chương IV: Bệnh hại trên cây rau.........................................................................
I. Một số bệnh chung...............................................................................................
II. Bệnh hại bắp cải.................................................................................................
2.1. Bệnh sưng rễ.......................................................................................................
2.2. Bệnh thối hạch....................................................................................................
2.3. Bệnh thối nhũn....................................................................................................
III. Bệnh hại cà chua................................................................................................
IV. Bệnh hại ớt.........................................................................................................
V. Bệnh hại hành....................................................................................................
VI. Bệnh hại trên bầu, bí, dưa chuột....................................................................

Chương V. Bệnh hại trên cây ăn quả....................................................................
I. Bệnh hại trên cây bơ.............................................................................................
1.1. Bệnh thán thư......................................................................................................
II. Bệnh hại trên cây chuối......................................................................................
2.1. Bệnh héo Fusarium.............................................................................................
2.2. Bệnh chùn ngọn..................................................................................................
III. Bệnh hại trên cây cam......................................................................................
IV. Bệnh hại trên cây đu đủ....................................................................................
V. Bệnh hại trên xoài...............................................................................................
VI. Bệnh hại trên cây sầu riêng..............................................................................
Chương VI. Bệnh hại khác trên cây trồng.............................................................
I. Bệnh hại trên cây cảnh.........................................................................................
II. Một số bệnh do nấm trong đất gây ra...............................................................

ii

42
43
43
44
45
48
49
50
50
51
51
53
53
54

54
56
56
56
57
57
58
59
59
60
61
63
65
76
76
76
76
77
78
80
83
85
87
94
94
94
95
95
95
96

102
102
106
114
114
115


III. Bệnh hại cây rừng..............................................................................................
Tài liệu tham khảo...................................................................................................

iii

116
121


MỞ ĐẦU
I. Một số phương thức phân loại bệnh hại trên cây trồng
1.1. Phân loại dựa vào cây kí chủ
Chúng ta có thể dựa vào cây kí chủ để phân loại bệnh hại trên cây trồng nông
nghiệp
- Bệnh hại trên cây lương thực như: Lúa, Ngơ, Khoai lang, Khoai mì...
- Bệnh hại trên cây công nghiệp lâu năm như: Cà phê, Cao su, Ca cao, Tiêu,
Điều...
- Bệnh hại trên cây cơng nghiệp ngắn ngày như: Bơng vải, Mía, Đậu tương,
Đậu phộng...
- Bệnh hại trên cây ăn quả như: Cam, Sầu riêng, Chuối, Đu đủ...
- Bệnh hại trên cây rau như: Bắp cải, Cà chua...
Trên từng loại cây kí chủ, bệnh hại được phân chia theo từng loại kí sinh hay bộ

phận của cây trồng
Trên cây lúa người ta phân chia bệnh hại do virus, vi khuẩn, nấm, tuyến trùng,
bệnh sinh lí...
Trong từng đối tượng gây hại chúng ta có thể phân loại đối tượng gây hại trên
các bộ phận của cây kí chủ như bệnh hại trên lá, bệnh hại trên thân cành, bệnh hại trên
hoa quả, bệnh hại trên rễ, củ...
1.2. Phân loại dựa vào kí sinh gây hại
Dựa vào kí sinh gây hại, chúng ta phân loại bệnh hại trên cây trồng theo kí sinh
gây hại như bệnh virus, bệnh vi khuẩn, bệnh nấm, bệnh tuyến trùng, bệnh do
mycoplasma, thực vật thượng đẳng kí sinh...Trong từng nhóm người ta nghiên cứu
bệnh hại trên từng loại cây kí chủ và từng bộ phận của cây trồng
1.3. Phân loại dựa vào nguồn gốc phát sinh
Bệnh phát sinh từ đất, bệnh từ hạt giống, bệnh từ các bộ phận khí sinh, bệnh
trong vườn ươm...
II. Các tài liệu liên quan đến bệnh cây chuyên khoa
- Giáo trình bệnh cây
- Tài liệu chuyên sâu về các kí sinh, tác nhân gây hại cây trồng
• Vi khuẩn gây bệnh cây
• Virus gây bệnh cây
• Tuyến trùng gây bệnh cây
• Nấm gây bệnh cây...
• Bệnh sinh lí trên cây trồng
- Các sổ tay hướng dẫn xác định bệnh hại ngồi đồng ruộng
• Những thiệt hại trên ruộng lúa nhiệt đới.
• Sổ tay hướng dẫn bệnh hại trên rau...
- Các tài liệu bệnh chuyên sâu
• Bệnh hại trên lúa
• Bệnh hại trên cao su...
- Các tài liệu về cẩm nang bệnh hại trên cây trồng
• Cẩm nang bệnh hại trên cây ăn quả

• Cẩm nang bệnh hại trên cây đậu
- Các tài liệu về sâu bệnh hại trên cây trồng nhiệt đới...
- Các tạp chí chuyên ngành của Việt Nam và Quốc tế: Tạp chí BVTV, Tạp chí
bệnh cây của Mỹ (Phytopathology, bệnh
cây Nhật, Úc…
1


CHƯƠNG I: BỆNH HẠI TRÊN CÂY LƯƠNG THỰC
Nội dung và yêu cầu
Nắm vững thành phần và bệnh hại chính trên cây lúa, cây ngô, cây khoai lang,
một số bệnh thường gặp và gây hại ở khu vực Tây Nguyên.
I. BỆNH HẠI TRÊN CÂY LÚA
Lúa là cây lương thực chủ yếu của con người, được gieo trồng ở nhiều nước
trên thế giới, diện tích trồng lúa ở Châu Á chiếm trên 90% diện tích lúa trên thế giới.
Năm 1995 diện tích trồng lúa trên thế giới là 147,5 triệu ha ở 107 nước, sản lượng đạt
527,4 triệu tấn thóc.
Cây lúa có rất nhiều sâu bệnh, cỏ dại phá hại, theo ước tính hàng năm trên thế
giới thiệt hại trên 210 triệu tấn thóc do cỏ dại và sâu bệnh.
Việt Nam là đất nước có lịch sử trồng lúa từ rất lâu đời, cây lúa được gieo trồng
ở khắp nơi trên đất nước. Với khí hậu nhiệt đới ẩm thích hợp cho nhiều loài sâu bệnh
phát triển. Theo nhiều tài liệu trên cây lúa có hơn 461 lồi sâu, bệnh và cỏ dại gây hại.
1.1. Một số nghiên cứu về bệnh hại trên cây lúa
Đỗ thị Hiền (1992) bệnh đạo ôn xuất hiện trên cây lúa ở các tỉnh phía Bắc thay
đổi trên lá từ tháng hai, cao nhất tháng tư, trên cổ bông bệnh xuất hiện vào cuối tháng
4 cao nhất vào giữa tháng 5.
Bệnh đốm vằn trên cây lúa thay đổi tùy theo vụ: Vụ chiêm phát sinh từ giữa
tháng 3, phát triển mạnh vào cuối tháng 4; Vụ mùa bệnh phát triển vào cuối tháng 7,
phát triển trên diện rộng vào cuối tháng 8.
Bệnh vàng lá xuất hiện trên diện rộng vào cuối tháng 4 đầu tháng 5, bệnh trên

diện hẹp có tỉ lệ bệnh thay đổi từ 5 - 10%.
Bệnh đen hạt có tỉ lệ bệnh thay đổi từ 5 đến vài chục phần trăm.
Trong quá trình tổ chức sản xuất và thâm canh tăng năng suất, hệ sinh thái
ruộng lúa có những thay đổi, tạo điều kiện cho sâu bệnh hại phát sinh, phát triển. Theo
tài liệu của viện nghiên cứu lúa IRRI, bệnh hại trên cây lúa gồm 12 bệnh virus, 5 bệnh
vi khuẩn, 36 bệnh nấm, 6 bệnh tuyến trùng, 4 bệnh sinh lí.
Sự phân chia bệnh hại lúa theo đối tượng gây hại như bệnh virus, bệnh vi
khuẩn, Bệnh nấm, bệnh tuyến trùng và bệnh sinh lí. Trong từng loại bệnh theo đối
tượng gây hại người ta phân chia bệnh theo các bộ phận của cây như bệnh hại trên lá,
bệnh hại trên thân, bệnh hại trên hoa, hạt và bệnh hại rễ...

2


Bảng 1.1: Một số bệnh hại trên cây lúa
TT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14

15
16
17
18
19
20

Tên bệnh
Bệnh đạo ơn
Bệnh cháy bìa lá
Bệnh đốm vằn
Bệnh than vàng
Bệnh đốm nâu
Bệnh gạch nâu
Bệnh lúa von
Bệnh tungrô
Bệnh tiêm đọt sần
Bệnh bạc lá
Bệnh đốm sọc
Bệnh sọc lá
Bệnh thối bẹ
Bệnh sọc trắng
Bệnh thối bẹ lá
Bệnh gỉ sắt
Bệnh tiêm hạch
Bệnh đốm lưới bẹ
Bệnh hạch nấm
Bệnh chết rạc

21


Bệnh phấn đen

Tên khoa học
Pyricularia oryzae
Xanthomonas campestris
Rhizoctonia solani
Ustilaginoidea virens
Helminthosporium oryzea
Cercospora oryzea
Fusarium moniliforme
Vi rus
Ditylenchus angustus
Xanthomonas oryzae
Xanthomonas translucena
Pseudomonas panici
Erwinia carotovora
Ramularia oryzae
Aschochyta oryzae
Puccinia graminis
Helmimthosporium sp.
Cylindrocladium sp.
Sclerotium
Fusarium, Pythium, Pythiomorpha sp.
Tilletia sp.

Bộ phận bị hại
Lá, cổ bơng
Lá
Lá, thân, địng

Hạt
Lá
Lá
Lá, thân
Lá, thân, hạt
Thân, hạt
Thân, ngọn
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Lá, thân
Thân
Hạt

1.2. Một số bệnh hại do nấm
1.2.1. Bệnh đạo ơn
Bệnh có lịch sử lâu đời, Trung Quốc (1704), Italia (1828), phạm vi phân bố
rộng nhất so với các bệnh hại trên cây lúa, hơn 70 nước, gây thiệt hại kinh tế lớn cho
cây lúa ở vùng Đông Nam Á và các nước trồng lúa trên thế giới.
Triệu chứng bệnh
Bệnh gây hại ở tất cả các giai đoạn sinh trưởng của cây, hại tất cả các bộ phận
trên cây, rõ nhất trên lá, cổ bông, đốt thân...
+ Trên ruộng mạ: Vết bệnh trên lá có hình bầu dục, nhỏ sau chuyển sang hình
thoi ở giữa có màu nâu vàng, xung quanh có màu nâu hồng. Trên các giống lúa nhiễm
bệnh, nhiều vết bệnh lớn hơn và liên kết lại với nhau tạo thành mảng cháy lớn.

+ Trên lá: Vết bệnh trên lá giai đoạn đầu tiên có kích thước nhỏ, màu xanh, sau
đó phát triển lớn dần có dạng gần hình thoi, rìa màu nâu đỏ, phần mơ giữa bạc trắng.
Tùy theo giống mà kích thước vết bệnh khác nhau, một số trường hợp nhiều vết bệnh
hợp lại tạo thành mảng cháy lớn.
+ Trên cổ bơng: Lúc đầu vết bệnh nhỏ có màu xám gần cổ bơng giáp lá địng
hay chuỗi hạt thóc, vết bệnh sau phát triển bao quanh cổ bơng làm bơng héo.
Tác nhân và đặc điểm hình thái của nấm Pyricularia oryzae
Tác nhân: Pyricularia oryzae Cav.
Nấm được nuôi cấy trên mơi trường PDA có thêm nước chiết cây lúa, đặc điểm
hình thái của nấm như trình bày bảng 1.2.
Bào tử nấm Pyricularia oryzae có dạng hình elip, 2 - 3 vách ngăn, một đầu to,
3


đầu kia thon nhỏ lại, thấu quang kích thước thay đổi tùy theo dòng từ 8,7 x 22,8 - 8,1
x 27,3 μm, cành sinh bào tử dài mảnh, thỉnh thoảng phân nhánh, có chiều dài 60 - 120
μm.
Khuẩn lạc trên môi trường nuôi cấy phát triển nhanh, sau 2 ngày nuôi cấy
khuẩn lạc đạt 2,1 - 2,5 cm, sau 7 ngày ni cấy khuẩn lạc phát triển kín đĩa petri, sợi
nấm phát triển trên môi trường nhân tạo thay đổi khi thưa, khi dày tạo thành đám
khuẩn lạc như sợi bông trên môi trường nuôi cấy, màu sắc luôn thay đổi từ trắng
nhạt, hồng đến xám ôliu. Điều này phù hợp với nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước
do nấm Pyricularia oryzae bị ảnh hưởng bởi nhiều điều kiện môi trường và có nhiều
dịng sinh lý khác nhau.
Bảng 1.2: Đặc điểm hình thái khuẩn lạc và bào tử nấm P. oryzea
Mẫu Đường kính khuẩn lạc sau Màu sắc khuẩn Màu sắc mơi
Kích thước
lạc
trường
khi cấy (cm)

bào tử (μm)
3 ngày 5 ngày 7 ngày
1
2,5
5,6
8,2
Trắng nhạt
Không màu
26,0 x 8,3
2
2,5
5,5
8,0
Trắng nhạt
Không màu
23,9 x 9,2
3
2,1
5,3
7,9
Hồng
Hồng
27,3 x 8,1
4
1,9
4,8
6,5
Xám - nâu ôliu Xám nhạt
22,8 x 8,7
Bảng 1.3: Thời gian nẩy mầm của bào tử nấm Pyricularia

o
Nhiệt độ ( C)
32
28
24
Thời gian (giờ)
10
8
6
Bảng 1.4.: Thời gian tiềm dục bệnh đạo ôn
o
Nhiệt độ ( C)
9-10
17-18
24 - 25
26 - 28
Thời gian (ngày)
13-18
7-9
5-6
4-5
o
Điều kiện gây bệnh tốt nhất: nhiệt độ từ 24-28 C, ẩm độ cao liên tục từ 16 - 24h
Khả năng sinh sản 200-6000 bào tử/ngày, bào tử bay cao 24m, lan truyền xa,
sợi nấm tồn tại trong rơm rạ 3 năm.
Đặc điểm phát sinh, phát triển bệnh
- Bệnh phát triển thuận lợi trong điều kiện nhiệt độ thấp.
- Thường xảy ra trên nương mạ khô, điều kiện ẩm, bệnh phát triển nhanh.
- Mật độ dày, trời nhiều mây, sương, âm u bệnh phát triển nhanh.
- Bón nhiều phân đạm, tập trung bệnh phát triển nhanh.

- Bón nhiều K, P tăng tính kháng bệnh của lúa.
- Tùy theo giống độ nhiễm bệnh khác nhau.
- Cơng thức dự tính, dự báo: Y = 0,69x + 2,8 ( Y tỉ lệ bị hại, x tỉ lệ bông bị hại)
Bảng 1.5: Một số loại cây kí chủ phụ của nấm Pyricularia
TT
Cây chủ
Tên khoa học
Kích thước bào tử
(μm)
1
Cỏ đi chồn
23,9 x 8,2
Echinochloa crus-galli
2
Cỏ ống
22,5 x 10,2
Panicum repens
3
Cỏ đuôi gà
23,1 x 8,1
Eleusina indica
4
Cỏ bông lau
21,1 x 8,9
Sorghum sp
Quần thể cây kí chủ phụ của bệnh đạo ôn khá nhiều, đặc biệt cỏ dại trong ruộng
và trên bờ.
Biện pháp phòng trừ
- Giống kháng: Giống OM 269, OM 296, OM 723 - 7, OM 723- 11, MTL 103, MTL
105

4


-

Chọn giống kháng đa gen
Canh tác: Thời vụ thích hợp, bón phân cân đối, tránh để khơ hạn kéo dài
Biện pháp hóa học: sử dụng thuốc theo khuyến cáo: Tilt supper 0,1%, Rabcid
0,1%, Hinosan 0,15%.

1.2.2. Bệnh khô vằn
Bệnh phân bố rộng ở hầu khắp các nước trồng lúa châu Á, châu Mỹ..., bệnh làm
giảm năng suất lúa 20 - 25%
Triệu chứng
Vết bệnh lúc đầu xuất hiện trên bẹ lá có hình dạng bầu dục, oval, kích thước 110 mm, có màu xám xanh nhạt, vết bệnh sau đó phát triển mạnh và có hình dạng
khơng nhất định, kích thước biến thiên từ 2 - 3 cm, phần mô ở giữa trắng, phần ngồi
có viền đen nâu trơng vằn vện, hạch nấm trịn, oval... có màu hồng nhạt, trong điều
kiện ẩm sợi nấm mọc trắng phần thân gần mặt nước.
Tác nhân gây bệnh
Nấm Rhizoctonia solani
Bảng 1.6: Một số đặc điểm hình thái của nấm Rhizoctonia solani
Mẫu
Đường kính khuẩn lạc sau
Màu sắc
Màu sắc mơi
Kích thước
khi cấy (cm)
khuẩn lạc
trường
hạch nấm(cm)

1 ngày 3 ngày 5 ngày
1
2,3
5,9
Hồng nhạt
Không màu
3, 1 - 4, 2
2
2,1
5,2
Hồng nhạt
Không màu
2, 2 - 4, 5
3
2,4
6,1
Hồng nhạt
Không màu
2, 2 - 4,5
Đặc điểm phát sinh, phát triển bệnh.
- Trong đất khô hạn hạch nấm sống trên 21 tháng, đất ẩm sống 130 - 224 ngày, hạch
nấm sau 18 - 24 h có thể phát triển sợi nấm và xâm nhập vào cây
- Nhiệt độ: 28- 31oC; pH 5,4 - 6,7; xạ dày; bón nhiều phân đạm bệnh phát triển mạnh
- Bệnh phát triển mạnh vào giai đoạn lúa đẻ rộ
- Bệnh phát triển từ dưới lên trên, từ cây lúa này sang cây bên cạnh, khi nấm lên lá
đòng gây giảm năng suất nghiêm trọng
- Bệnh phát triển mạnh trên ruộng bón nhiều N, P
- Ký chủ phụ: nấm kí sinh trên 188 lồi cây trồng khác nhau
Phịng trừ
- Khơng trồng giống nhiễm bệnh

- Trồng các giống kháng
- Hóa học: Validacin, Monceren, Anvil...
- Vệ sinh đồng ruộng
- Cày vùi ruộng độ sâu 8 - 13cm
- Ngâm ruộng nước
1.2.3. Một số bệnh nấm khác
1.2.3.1. Bệnh than vàng
Tác nhân: Ustilaginoidea virens (CK) Tak
Triệu chứng: Bệnh thấy được khi hạt lúa bắt đầu chín, một số hạt lúa trên thân biến
thành một khối bào tử bên ngồi có màu hơi xanh, bên trong có màu vàng cam.
1.2.3.2. Bệnh đốm nâu(bệnh tiêm lửa)
Tác nhân: Helminthosporium oryzae Breda de Haan
5


Triệu chứng: Biểu hiện rõ trên lá và vỏ trấu, đốm trên lá hình bầu dục có kích thước
nhỏ như hạt mè, hình dạng của vết bệnh giống nhau và trải đều khắp mặt lá, kích thước
vết bệnh 0,4 - 1 x 0,05 - 0,1 cm, vết bệnh có màu nâu, tâm vết bệnh có màu trắng.
1.2.3.3. Bệnh gạch nâu
Tác nhân: Cercospora oryzae Miyake
Triệu chứng: Trên phiến lá có nhiều gạch rõ nét, ngắn, hẹp màu nâu chạy song song
với gân lá, vết bệnh có thể xuất hiện trên thân, vỏ trấu. Giống nhiễm bệnh gạch rộng
hơn màu nâu nhạt, ở giữa có màu sáng.
1.2.3.4. Bệnh thối bẹ
Tác nhân: Sarocladium oryzae Gums and Hawksưorth
Triệu chứng: Bệnh xảy ra ở giai đoạn lúa có lá cờ vào giai đoạn sắp trổ bông, triệu
chứng lúc đầu là đốm bầu dục dài hoặc có dạng bất thường, kích thước 0,5 - 1,5 cm,
tâm màu xám, viền màu nâu hay toàn bộ vết bệnh có màu nâu xám, vết bệnh to dần và
thường liên kết chiếm cả bẹ lá, bệnh nặng làm bông lúa bị nghẹn không trổ bám đầy
nấm màu trắng.

1.2.3.5. Bệnh phỏng lá
Tác nhân: Rhynchosporium oryzae Has and Yokogi
Triệu chứng: Thường xảy ra trên chóp lá đã trưởng thành, đơi khi ở bìa lá và các phần
khác của bẹ lá, vết bệnh có dạng bầu dục, có góc cạnh hay vết bệnh phát triển thành
những vùng to màu xanh hình bầu dục hay hơi dài có viền hẹp đậm màu bao quanh,
ngồi cùng có viền hẹp đậm màu, lá bị bệnh nặng bị khơ có màu vàng rơm lợt, viền
nâu.
1.2.3.6. Bệnh lúa von
Tác nhân: Fusarium moniliform Shel
Triệu chứng: Cây lúa cao hơn bình thường, có màu xanh vàng. Một số trường hợp cây
chết, cây khơng chết trổ bơng có hạt lép hay lửng, bệnh thường xảy ra trong điều kiện
nhiệt độ cao 30 - 35oC, bón nhiều phân N.
1.3. Một số bệnh hại do vi khuẩn
1.3.1. Bệnh bạc lá lúa
Phân bố, tác hại
Bệnh phát hiện đầu tiên ở Nhật Bản vào năm 1884 - 1885, bệnh phổ biến ở các
nước trồng lúa trên thế giới, mức độ gây hại tùy thuộc vào giống, thời kỳ nhiễm bệnh
và tỉ lệ bệnh, bệnh gây hại bộ lá, lá đòng bị bệnh sớm tàn, quang hợp giảm, hạt lép,
giảm năng suất lúa.
Triệu chứng bệnh
Bệnh phát sinh và gây hại suốt giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, triệu chứng
biểu hiện rõ nhất giai đoạn lúa đẻ - trỗ - chín sữa.
Trên mạ:
Vi khuẩn gây hại ở mép lá, đầu lá với những vết bệnh có kích thước khác nhau
có màu xanh vàng, nâu nhạt, khơ xác, giai đoạn này dễ nhầm lẫn với bệnh do sinh lý.
Trên lúa:
Triệu chứng thường xuất hiện ở mép lá, chóp lá sau đó kéo dài theo gân lá hay
vào trong phiến lá, vết bệnh có màu vàng, mơ bệnh xanh tái, vàng lục, lá nâu bạc, khô
xác. Hiện nay theo một số nghiên cứu cho rằng có 2 loại triệu chứng, bạc lá gợn vàng
(phổ biến trên hầu hết các giống) và bạc lá tái xanh (xuất hiện trên một số giống lúa).

Tác nhân
Vi khuẩn Xanthomonas oryzea
6


Lồi vi khuẩn này có nhiều chủng khác nhau, dạng hình que, đầu trịn, kích
thước 1-2 x 0,8- 1 μm, chiều dài lông roi 6-8 μm, nhuộm gram -, không hình thành bào
tử. Khuẩn lạc có màu vàng trên mơi trường nhân tạo, hình vành khun, đường kính
1-2μm.
Đặc điểm phát sinh, phát triển bệnh
Vi khuẩn có khả năng sống trong đất từ 1- 3 tháng, sống tiềm sinh trong hạt lúa
từ vài tháng hơn 1 năm, kí sinh trên cỏ dại, lúa chét, tồn tại trong rơm rạ...
Sau khi xâm nhập qua thủy khổng 1-2 ngày, vi khuẩn có thể nhân lên theo cấp
số nhân xâm nhập vào mạch dẫn và di chuyển đến các bộ phận khác.
Bệnh lây lan do gió, mưa, dịng nước với mật độ khuẩn lạc cao 100.000 kl/1ml,
bệnh phát triển mạnh trong điều kiện lũ lụt, úng, nhiệt độ cao, bón nhiều N, thừa Mn,
Si, thiếu P, K bệnh phát triển mạnh.
Kí chủ phụ: Cỏ bắc, cỏ lá gừng, cỏ đi phụng...
Phịng trừ
- Giống Kháng: Các giống qua thanh lọc đều có tính kháng
- Canh tác:
• Xử lí hạt giống
• Vệ sinh đồng ruộng, lúa chét
• Bón phân cân đối
- Hóa học: Xử lí thuốc Kasuran, liều lượng 0,02%
1.3.2. Một số bệnh vi khuẩn khác
1.3.2.1. Bệnh sọc trong
Tác nhân: Xanthomonas campestris pv. oryzea translucens f sp oryzicola
Triệu chứng: Vệt hẹp, trong suốt giữa các gân lá, vết bệnh chuyển sang màu nâu và
lớn dần. Vi khuẩn xâm nhập qua vết thương hay khí khổng.

1.3.2.2. Bệnh thối gốc
Tác nhân: Ewinia chrysanthemi
Triệu chứng: Chồi có màu nâu đậm, mô thối, bệnh xảy ra trên chồi non, thân lúa mền
nhũn, có mùi hơi, lá chuyển vàng. Bệnh được ghi nhận ở Ấn Độ, Trung Quốc,
Indonesia...
1.3.2.3. Bệnh sọc lá
Tác nhân: Pseudomonas setariae
Triệu chứng: Sọc dài trên lá mạ, màu xanh đậm trông giống như thấm nước, vết sọc
kéo dài và có màu nâu đậm, kích thước 3 - 10cm x 0,5 - 1mm, bệnh xảy ra trên đọt
non chưa bung gọi là thối đọt.
1.4. Một số bệnh virus gây hại trên cây lúa
Có 12 bệnh virus gây hại trên cây lúa, bệnh lúa lùn được phát hiện đầu thế kỷ
20. Một số bệnh virus phát hiện từ lâu nhưng mới được giám định trong thời gian gần
đây. Hầu hết các bệnh virus được truyền qua rầy nâu và rầy xanh. Hình thức truyền lan
theo kiểu bền vững và khơng bền vững. Theo phương thức truyền bền vững, virus
được giữ trong côn trùng suốt đời và truyền qua trứng. Rầy xanh Nephotextix là loài
quan trọng nhất truyền một số virus hại lúa.

7


Bảng 1.7: Một số bệnh virus gây hại trên cây lúa
Bệnh
Tác nhân truyền bệnh
Phân bố
1. Lúa lùn
Nephotettix spp
Nhật, Triều Tiên, Trung Quốc
2. Lúa sọc
Nhật, Triều Tiên

Laotelphax stratellus
3. Vàng lụi
Nephotettix spp
Châu Á
4. Đốm sọc đen Laotelphax stratellus
Nhật
lụi
5. Trắng lá
Bắc, Trung và Nam mỹ
Sogatodes orizicola
6. Tungro
Nephotettix spp
Philipin
7.
Penyakit Nephotettix spp
Malaisia
merah
8. Vàng lá da Nephotettix spp
Thái Lan
cam
9. Mentek
Nephotettix spp
Indonesia
10. Vàng lá
Nephotettix spp
Ấn Độ
11. Vàng da cam Recilia
Philipin.Thái Lan, Srilanca
12. Lụi mạ
Philipin, Srilanca, Ấn độ

Nilaparvata
13. Khảm lá
Cơ giới, Sesselia
Kenya
13. Hoa lá
Cơ giới
Philipin
14. Hoa lá chết Đất
Nhật
mô
Tác nhân truyền bệnh: Rầy nâu , rầy xanh…
1.4.1. Bệnh Tungro
Phân bố và tác hại
Bệnh Tungro phát hiện đầu tiên ở trại thí nghiệm lúa Quốc tế, Philippine năm
1963. Bệnh xảy ra ở nhiều nước trên thế giới đặc biệt là vùng Đông Nam Á với nhiều
tên gọi khác nhau như: Bệnh lúa lùn, bệnh lúa vàng... Hiện nay bệnh này được coi là
bệnh quan trọng gây hại cho các nước trồng lúa ở khu vực Đông Nam Á.
Triệu chứng
Triệu chứng chung là cây lúa thấp, lùn, lá chuyển sang màu vàng hay vàng da
cam. Lá biến màu từ phần đỉnh, có thể hoặc khơng lan xuống phần dưới và thường chỉ
phần trên của phiến lá biến màu. Trên các lá non có thể xuất hiện các đốm khảm, các
lá già xuất hiện các đốm màu gỉ. Các giống chống bệnh, sự biến màu ở bộ lá xuất hiện
từng phần, các giống nhiễm bệnh sự biến màu xuất hiện toàn bộ phiến lá.
Các giống lúa nhiễm bệnh cây thấp rõ rệt, các giống chống bệnh không khác
biệt nhiều về chiều cao cây. Trong cùng giống lúa hiện tượng thấp cây sẽ giảm dần
nếu cây bị nhiễm bệnh càng lớn. Các lá bị bệnh chứa hàm lượng tinh bột rất lớn, khi
nhuộm với Indol chuyển sang màu nâu sẫm hay đen.
Tác nhân và mơi giới truyền bệnh
Virus có hai nịi: S và M, hình dạng virus có nhiều góc cạnh kích thước 30 33nm
Tác nhân truyền bệnh: N. impicticeps Ishihara

83% quần thể rầy có thể truyền bệnh hiệu lực, thời gian hút dịch 15 - 30 phút,
bọ rầy có thể hút và truyền bệnh trong 2 giờ, sau 5- 6 ngày bọ rầy không mang virus
nữa, sự suy giảm hiệu lực truyền bệnh có thể đo được theo giờ. Thời gian ủ bệnh
trong cây 6 - 9 ngày. Virus không truyền qua trứng, qua hạt giống và không truyền qua
đất.
8


Có 63 lồi cỏ dại, lúa cỏ là kí chủ tốt của virus: Eleusine indica, Echinochloa
colonum, Ischaemum rugosum, Dactyloctenium aegyptinum...
Quần thể rầy mang mầm bệnh phụ thuộc vào kí chủ. Ở các vùng nóng ẩm có
cây kí chủ quanh năm, chu kì rầy liên tục do vậy mang mầm bệnh cao. Vùng trồng một
vụ, ít cây kí chủ, rầy sinh trưởng khơng liên tục mầm bệnh ít.
Phịng trừ
- Giống kháng bệnh
- Diệt trừ môi giới truyền bệnh
- Nhổ bỏ các cây bị bệnh, loại bỏ cây kí chủ phụ
1.4.2. Một số bệnh virus khác
1.4.2.1. Bệnh lúa lùn có bướu trên lá
Triệu chứng: Cây lúa bị bệnh có chiều cao thấp, ít chồi, lá ngắn thường xoắn ở chóp,
màu xanh, xanh đậm, trổ bông trễ không mang nhánh phụ, gân lá phồng lên, có các
bướu trên mặt phiến lá, bướu có màu xanh nhạt đến trong suốt, kích thước bướu 0,4 0,5 - x 0,4 - 8mm, bướu rất khó phát hiện, tuy nhiên có cảm giác khi sờ vào mặt lá.
Véc tơ truyền bệnh: rầy xanh, rầy bông
1.4.2.2. Bệnh lúa cỏ
Triệu chứng: Cây lúa bị bệnh rất lùn, nhiều chồi như bụi cỏ, lá hẹp, ngắn, cứng có màu
xanh đến xanh nhẹ, cây bệnh có thể sống đến trưởng thành nhưng cho ít bơng, bơng
nhỏ, ít hạt, hạt lép màu nâu đậm.
Véc tơ truyền bệnh: Rầy nâu
1.4.2.3. Bệnh lá trắng
Triệu chứng: Bệnh nhiễm càng sớm cây càng bị lùn, triệu chứng rõ ràng nhất là có

một hay nhiều sọc trắng đến hơi vàng làm cho cả lá trắng hay lốm đốm như dạng
khảm, cây bệnh cho bông nhỏ và thường không trổ ra khỏi bẹ, vỏ trấu màu hơi vàng
nâu, khơ nhanh và thường cong queo, bơng lúa có ít hay khơng có hạt do vậy vẫn đứng
thẳng đứng, cây bệnh thường không chết trừ khi bị nhiễm ở giai đoạn sớm.
Tác nhân truyền bệnh: Rầy châu mỹ
1.4.2.4. Bệnh lùn xoắn lá
Triệu chứng: Cây bị bệnh có chiều cao thấp, giai đoạn cây nhỏ lá bị rách, chỗ rách có
màu vàng nâu và rơi ra, cây lớn hơn lá xoắn ở chóp lá hay cuốn lá, giai đoạn lúa lớn lá
xoắn, dị hình, trổ muộn và trổ khơng hồn tồn, chồi đâm nhánh phụ ở các đốt bên trên
trổ ra các bơng nhỏ, cây bệnh có bơng và hạt nhưng ít hạt chắc.
Tác nhân truyền bệnh: Rầy nâu
1.5. Bệnh tuyến trùng gây hại trên cây lúa
Tuyến trùng gây hại trên các bộ phận của cây lúa: Aphelenchoides gây hại lá,
Ditylenchus gây hại thân, Hirschmanniella, Meloidogyne... gây hại rễ
1.5.1. Tuyến trùng nốt sần hại rễ
Bệnh phát hiện đầu tiên ở Arkansas thuộc Hoa Kỳ (1934). Bệnh gặp ở Nhật,
Nam Phi, Thái Lan, Lào...
Triệu chứng
Rễ lúa bị sưng và tạo thành những nốt sần, đầu rễ sinh trưởng chậm lại hoặc
ngừng, bệnh ít biểu hiện trên lá tuy nhiên nếu bệnh nặng cây bị thấp, lá biến màu vàng
nhạt, các lá dưới bị chết khô. Cây lúa bị bệnh nặng các lá mới mọc ra bị khô và cong
queo, cây trổ sớm, hạt lép. trên cây lúa có thể có tới 1785 nốt sần, 62 tuyến trùng/nốt
sần nhưng cây vẫn chưa biểu hiện triệu chứng.
Tác nhân gây bệnh
9


Một số loài tuyến trùng Meloidogyne như M. incognita, M. exigua, M.
graminicola...
Sự phát sinh phát triển bệnh

Ấu trùng cần 48 giờ để bám chặt vào mô phân sinh, các tế bào đỉnh phình to và
hình thành nốt sần trong 72 giờ, sau 4 ngày xâm nhập các tế bào to được hình thành.
Trong điều kiện lây bệnh trong nhà lưới sau 10 - 12 ngày lá lúa bị biến màu, lá khô từ
đỉnh xuống, từ mép lá vào trong gân chính.
Phịng trừ
- Ngâm nước đồng ruộng
- Một số giống kháng được tuyến trùng như CH 47, TKM 6...
- Xử dụng thuốc hóa học
- Luân canh cây trồng cạn
- Cày ải, phơi đất
1.6. Một số bệnh thiếu dinh dưỡng và sinh lí trên cây lúa
Theo khái niệm chung bệnh sinh lí là tất cả các hiện tượng rối loạn và khơng
bình thường của cây trồng không do vi sinh vật gây ra. Các triệu chứng chung một số
bệnh sinh lí trên cây lúa.
1.6.1. Thiếu N
Cây lúa có nhu cầu N cao, thiếu N cây sinh trưởng chậm, đẻ nhánh ít, giảm số
lượng và kích thước nhánh, lá hóa vàng, mọc thẳng đứng, một số lá bị đốm, hầu hết
tán lá vàng chỉ có lá non vẫn cịn xanh
1.6.2. Thiếu P (P2O5)
Thiếu P làm giảm sản lượng đặc biệt trên chân đất có hàm lượng Al, Fe cao.
Triệu chứng thiếu lân biểu hiện trên cây mạ như cây chậm phát triển, lá nhỏ, xanh đậm
mọc thẳng đứng, đường kính thân nhỏ, triệu chứng phát triển thành các vết đốm hoại
tử trên lá, bộ rễ phát triển cạn, kém, đường kính nhỏ.
1.6.3. Thiếu K (K2O)
Cây phát triển còi cọc, lá trên màu xanh đậm, sự chuyển vàng từ lá dưới, bắt
đầu từ chóp lá. bệnh phát triển tạo ra các vết đốm.
1.6.4. Thiếu Ca
Các đầu lá có màu trắng, trong điều kiện bệnh nghiêm trọng đầu lá chết khơ
nhưng lá vẫn cịn xanh, rễ mọc kém, đầu rễ biến nâu.
1.6.5. Thiếu Mg

Toàn bộ lá biến màu giữa các gân lá dưới
1.6.6. Thiếu S
Triệu chứng giống thiếu N, tuy nhiên thiếu S biểu hiện rõ triệu chứng lá phía
trên.
1.6.7. Thiếu Fe
Tồn bộ lá chuyển vàng sau đó chuyển sang màu trắng.
1.6.8. Thiếu Zn
Lá mất tính cứng, phần cuống lá hóa vàng, phiến lá có màu đồng, vết đốm trên
lá, cây chậm phát triển.
1.6.7. Thiếu Bo
Cây chậm lớn, các lá mới ra bị trắng ở đỉnh và chết khi bệnh nghiêm trọng.
1.6.8. Thiếu Mn

10


Biến màu giữa các gân lá non nhất, các lá ra trước có màu xanh vàng nhạt, lá
biến màu từ đỉnh xuống phiến lá, xuất hiện các đốm mô chết có màu nâu đậm, các lá ra
sau ngắn và hẹp.
1.6.9. Thiếu Cu
Lá màu xanh da trời nhạt, đỉnh lá hóa nâu, hiện tượng biến nâu phát triển xuống
bên dưới dọc theo hai bên của gân chính, đỉnh lá biến màu nâu thẩm và chết.
1.6.10. Thiếu Si
Lá mền, dễ gãy
1.6.11. Ngộ độc Fe
Những chấm nâu rất nhỏ xuất hiện ở các lá dưới, lá vẫn cịn xanh, bệnh nặng
tồn bộ phiến lá trơng giống màu nâu tía.
1.6.12. Nhiễm mặn
Cây thấp, lùn, đẻ nhánh kém, đỉnh lá biến màu trắng, phiến lá biến xanh từng
phần.


11


II. BỆNH HẠI TRÊN CÂY NGÔ
2.1. Các khu vực trồng ngơ chính
- Vùng Đơng Nam Bộ
- Vùng đồng bằng sơng Cửu Long
- Vùng Tây Nguyên
- Vùng Duyên hải miền Trung
- Vùng Khu bốn cũ
- Vùng Châu thổ Sông Hồng
- Vùng Tây Bắc
- Vùng Đơng Bắc
Bảng 1.8: Diện tích, năng suất và sản lượng ngơ trên thế giới (1999-2006)
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Năm
(triệu ha)
(tấn/ha)
(triệu tấn)
1999
138,8
43,8
607,4
2000
138,2
42,8
592,3

2001
139,1
44,8
614,5
2002
138,7
42,4
602,6
2003
142,3
43,1
637,4
2004
147,0
49,0
721,4
2005
147,2
47,0
629,7
2006
150,0
48,0
694,0
(Nguồn: ) & FAOSTAT, 2004 - 2006)
Bảng 1.9: Diện tích, năng suất và sản lượng ngơ ở Việt Nam (1996-2006)
Diện tích (1.000 ha)
Năng suất (tạ/ha)
Sản lượng (1.000 tấn)
Năm

1996
615,2
25,0
1.536,7
1997
662,9
24,9
1.650,6
1998
649,7
24,8
1.612,0
1999
691,8
25,3
1.753,1
2000
730,2
27,5
2.005,9
2001
729,5
29,6
2.161,7
2002
816,0
30,8
2.511,2
2003
912,7

34,4
3.136,3
2004
991,1
34,6
3.430,9
2005
1.043,3
36,0
3.756,3
2006
1.031,6
37,0
3.800,0
(Nguồn: Niên giám Thống kê, 2006)
2.2. Một số nghiên cứu bệnh hại trên cây ngô
1. Bệnh bạch tạng ngô do nấm Selerospora maydis (Rol) Palni gây hại. Bệnh
phổ biến ở vùng nhiệt đới như Trung Quốc, Ấn Độ, Inđônêsia, Trung Phi và vùng
biển Caribê. Nguyễn Hữu Thụy, 1963, cho biết bệnh bạch tạng ở nước ta phát sinh,
phát triển trong điều kiện nhiệt độ tương đối thấp (15-250c), ẩm độ cao từ 80% trở lên,
đặc biệt trong những thời gian có nhiều sương, âm u, nắng nhẹ xen mưa phùn.
2. Bệnh đốm lá ngơ có hai loại nấm gây hại, bệnh đốm lá nhỏ do nấm
Helminthosporium maydis gây ra. Vết bệnh ban đầu nhỏ như mũi kim, hơi vàng sau
đó lan rộng ra thành hình trịn hoặc bầu dục nhỏ, kích thước vết bệnh khoảng 5-6 x 1,5
mm, màu nâu đỏ. Bệnh đốm lá lớn do nấm Helminthosporium turcicum gây hại, vết

12


bệnh là những sọc màu xám bạc, kích thước 6-15 x 2-4 mm. Nhiều vết bệnh có thể

liên kết, nối tiếp làm cho lá khơ táp, rách tươm ở chóp lá.
3. Bệnh gỉ sắt ngô do nấm Puccinia maydis Ber gây hại. Vết bệnh lúc đầu là
những đốm vàng, về sau tế bào biểu bì nứt vỡ, bào tử bung ra rất dễ nhận thấy. Bệnh
gỉ sắt có 2 dạng bào tử, bào tử hạ đơn bào, hình cầu hoặc bầu dục, màu vàng nâu, có
vỏ dày gờn gai nhỏ. Bào tử đông thon dài, hai tế bào, vỏ dày có màu nâu, có cuống dài
màu nâu.
4. Bệnh phấn đen ngơ hay cịn gọi là bệnh ung thư ngơ, đặc điểm triệu chứng
là vết bệnh tạo thành những u sưng, nhiều bào tử màu đen. Bệnh này do nấm Ustilago
zeae Ung thuộc bộ Ustilaginales, lớp Nấm Đảm.
5. Một số bệnh virus trên cây ngô: bệnh khảm lá ngô (Maize dwarf mosai
virus), bệnh làm cây thấp, lá co ngắn, có hiện tượng khảm rõ trên lá non và lá bánh tẻ,
khảm lùn cây ngô, sọc lá, sọc vằn, sọc trắng lá ngô...
6. Bệnh khô vằn do nấm Rhizoctonia gây hại, bệnh gây hại trong suốt quá trình
sinh trưởng và phát triển của cây ngô. Khi cây bị nhiễm bệnh, vết bệnh có hình dạng
da báo ở bẹ lá và phiến lá, gây khô vỏ thân làm cây dễ đổ. Khi các sợi nấm phát triển
lan tới bắp gây chín ép, hạt không chặt. sự xâm nhiễm chủ yếu bằng các hạch nấm
(Sclerotia)
7. Bệnh mốc hồng (Fusarium minilifome) gây hại trên bắp, hạt làm thối hạt.

TT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25

Bảng 1.10: Thành phần bệnh hại trên cây ngô
Tên bệnh hại
Tên khoa học
Đốm nâu
Physoderma maydis
Bệnh mốc sương
Peronoscleropspora maydis
Bệnh hắc ín
Phyllachora maydis
Bệnh gỉ sắt thường
Puccinia sorghi
Bệnh gỉ sắt
Puccinia polysora
Bệnh gỉ sắt nhiệt đới

Physopella zeae
Bệnh đốm loang trên lá
Gloeocercospora sorghi
Bệnh đốm lá
Leptosphaeria michotii
Bệnh đốm lá
Phaeosphaeria maydis
Bệnh vết nâu xám
Cercospora zeae - maydis
Bệnh đốm lá
Curvularia, C. pallescens
Bệnh đốm nâu lá
Helminthosporium carbonum
Bệnh đốm lá nhỏ
Helminthosporium maydis
Bệnh đốm lá lớn
Helminthosporium turcicum
Bệnh vết sọc nâu
Diplodia macrospora
Bệnh thán thư lá
Colletotrichum graminicola
Bệnh đốm khô nâu
Septoria maydis
Bệnh đốm mắt
Kabatiella zeae
Bệnh vết vàng nâu
Phyllosticta maydis
Bệnh khô vằn
Rhizoctonia solani
Bệnh thối cổ rễ

Pythium spp.
Bệnh sợi đen
Sphacelotheca reiliana
Bệnh đen mạch dẫn và héo Cephalosporium
muộn
acremonium, C. maydis
Bệnh thối đen thân
Macrophomina phaseoli
Bệnh hoa cúc
Ustilaginoidae virens
13

Bộ phận bị hại
Lá, bẹ lá, thân
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá
Lá

Lá
Lá
Lá
Thân
Cờ, trái bắp
Thân
Thân
Bông cờ


TT
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40

Tên bệnh hại
Tên khoa học
Bộ phận bị hại

Bệnh thối thân
Thân
Botryodiplodia theobromae
Bệnh thối thân
Thân
Diplodia maydis
Bệnh thối thân
Fusarium spp.
Thân
Bệnh thối đen hạt
Hạt rài bắp
Botryodiplodia theobromae
Bệnh mốc hồng trên bắp
Trái, thân
Gibberella zeae
Bệnh thối đen trái bắp
Trái
Macrophomina phaseoli
Bệnh nấm răng ngựa
Trái
Claviceps gigantea
Bệnh mốc xanh trái bắp
Penicillium spp.
Trái
Bệnh thối đen trái bắp
Aspergillus spp.
Trái
Bệnh thối xám trái bắp
Trái
Physalospora zeae

Bệnh phấn đen
Trái, thân lá, cờ
Ustilago maydis
Bệnh đen chân hạt
Trái
Nigrospora oryzae
Bệnh thối trái bắp
Trái
Cladosporium herbarum
Bệnh thối trái bắp
Trái
Diplodia maydis
Thối thân héo xanh do vi Erwinia carotovora f.sp. zeae Thân
khuẩn
41
Bệnh héo vi khuẩn
Lá, thân
Erwinia stewartii
42
Bệnh sọc lá vi khuẩn
Lá
Pseudomonas rubrilineans
43
Bệnh lùn phát búi
Lá
Virus (MBSD)
44
Bệnh virus lùn biến vàng
Lá
Virus (MCDV)

45
Bệnh virus vàng đốm
Lá
Virus (MCMV)
46
Bệnh virus khảm lùn
Lá, thân
Virus (MDMV)
47
Chết hoại gây chết cây
Lá, cờ, trái
Virus (MLN)
48
Bệnh khảm virus I
Lá
Virus (MMV)
49
Bệnh virus sọc lá
Lá
Virus (MStpV)
50
Bệnh sọc trong virus
Lá
Virus (MRFV)
51
Bệnh sọc lá virus
Lá
Virus (CSV)
52
Bệnh lùn cây

Lá
Virus (CSD)
Ghi chú: theo tài liệu của trung tâm lúa mì và ngơ quốc tế
Bảng 1.11: Thành phần bệnh hại trên cây ngô ở một số địa phương tỉnh Đak Lak
TT Tên bệnh
Tên khoa học
Bộ phận bị hại
1
Gỉ Sắt
Lá
Puccinia maydis
2
Gỉ sắt Đốm tím
Bẹ lá, lá
Physopella zeae
3
Cháy lá lớn
Lá
Helminthosporium turcicum
4
Cháy lá nhỏ
Lá
Helminthosporium maydis
5
Đốm xám nhỏ
Lá
Curvularia clavata
6
Khô vằn
bẹ lá, lá

Rhizoctonia solani
7
Đốm lá
Lá
Helminthosporium carbonum
8
Vết sọc nâu
Lá
Diplodia Macrospora
9
Cháy đầu lá
Lá
Colletotrichum sp
10
Đốm thân
bẹ lá, thân
Phoma sp
11
Thối thân
Thân
Erwinia sp.
12
Khảm lá
Lá
Virus
13
Đốm vàng
Lá
Vi khuẩn
14

Thối rễ, héo cây
Rễ
Pratylenchus sp.
15
Cháy mép lá
Lá
Fusarium sp.
14


2.3. Bệnh do nấm gây ra
2.3.1. Bệnh đốm lá lớn
Phân bố, tác hại
Phân bố rộng ở các nước trồng ngô trên thế giới, mức độ gây hại tùy thuộc theo
giống, chân đất, chế độ canh tác, trên chân đất xấu, chăm sóc kém bệnh gây thiệt hại
lên đến 12 - 30%, một số tài liệu ghi nhận năng suất có thể giảm từ 20 - 60%.
Triệu chứng
Bệnh khá phổ biến trên cây ngơ, vết bệnh là những sọc dài hình thoi khơng đều
đặn, màu nâu hoặc xám bạc, khơng có quần vàng. Kích thước vết bệnh 1,6 - 9,8 x
0,1 - 0,9 cm, nhiều vết bệnh có thể liên kết nối tiếp với nhau làm cho lá khô táp, rách
tươm ở đoạn chóp lá. Bệnh thường xuất hiện ở lá phía dưới rồi lan dần lên các lá trên.
Trên vết bệnh thấy xuất hiện một lớp mốc đen nhỏ, đó là các cành bào tử và bào tử
phân sinh của nấm gây bệnh.
Tác nhân gây hại
Nấm Helminthosporium turcicum Pass.
Nấm Helminthosporium turcicum thuộc họ Dematiaceae, lớp nấm bất tồn. Có
cành bào tử phân sinh thẳng hoặc hơi cong, màu nâu vàng, có nhiều ngăn ngang, kích
thước 66 - 262 x 7,7 - 11,5 µm. Bào tử phân sinh tương đối thẳng, ít khi cong, có từ 2
– 9 vách ngăn ngang, thường 5 – 6 ngăn, màu nâu vàng, kích thước bào tử nấm từ 45 –
153 x 15 - 25µm.

2.3.2. Bệnh đốm lá nhỏ
Phân bố
Chủ yếu vùng nóng ẩm, phổ biến nhưng gây thiệt hại ít
Triệu chứng
Bệnh thường xuất hiện ở những lá bánh tẻ, vết bệnh là những sọc màu nâu
vàng, đỏ gạch, kích thước vết bệnh 0,4 - 3,1 x 0,1 - 0,2cm, nhiều vết bệnh có thể liên
kết làm lá khô cháy, bệnh lây lan từ lá phía dưới lên lá phía trên.
Nấm Helminthosporium maydis có cành bào tử phân sinh mảnh hơn Nấm
Helminthosporium turcicum, màu vàng nâu nhạt, có nhiều ngăn ngang, kích thước
(162-487) x ( 5,1-8,9) µm. Bào tử phân sinh hình thoi hơi cong, đa bào có 2-15 vách
ngăn ngang, thường 5-8 ngăn ngang màu vàng nâu nhạt, kích thước (30-115) x (1017) µm.
Đặc điểm phát sinh phát triển bệnh đốm lá lớn và đốm lá nhỏ
- Bệnh phát triển thích hợp trong điều kiện nóng, ẩm
- Bệnh thường phát triển mạnh giai đoạn cây ngô trưởng thành
- Trên các ruộng đất xấu, chăm sóc kém, bệnh gây hại giai đoạn sớm hơn gây thiệt hại
nặng hơn
- Bệnh đốm lá lớn phát sinh mạnh khi cây ngô 7 - 8 lá, bệnh gây hại các lá già lây lan
sang các lá phía trên.
- Bệnh lây lan bằng bào tử phân sinh, xâm nhập qua lỗ khí khổng, nguồn bệnh tồn tại
trong hạt giống, thân lá, thời gian tiềm dục 3 - 9 ngày.
Phòng trừ
- Thâm canh, chăm sóc tốt
- Xử lí hạt giống
- Bón phân cân đối đầy đủ
- Xử lí thuốc hóa học

15


2.3.3. Bệnh gỉ sắt

Phân bố
Phân bố rộng ở khắp các nước trồng ngô trên thế giới.
Triệu chứng
Bệnh hại chủ yếu ở phiến lá, có khi ở bẹ lá và áo bắp. Vết bệnh lúc đầu rất nhỏ,
chỉ là một chấm vàng trong khó phát hiện, về sau to dần, màu vàng nhạt tạo ra các ổ
nổi (1mm), tế bào biểu bì nứt vỡ, chứa một khối bột màu nâu đỏ, vàng gạch, đó là giai
đoạn hình thành ổ bào tử hạ. Đến cuối giai đoạn sinh trưởng của ngô, trên lá bệnh có
thể xuất hiện một số vết bệnh là những ổ nổi màu đen, đó là giai đoạn hình thành các ổ
bào tử đông. Vết bệnh thường dày đặc trên phiến lá làm lá khô cháy.
Tác nhân gây bệnh
Nấm Puccinia maydis Ber.
Nấm Puccinia maydis Ber, thuộc bộ Uredinales lớp Nấm Đảm. Trên cây ngơ
nấm có 2 giai đoạn phát triển chính, là giai đoạn bào tử hạ và bào tử đơng. Bào tử hạ
đơn bào, hình cầu hoặc bầu dục, màu vàng nâu có vỏ dày gợn gai nhỏ. Bào tử đông
thon dài, 2 tế bào, vỏ dày màu nâu, có cuống dài màu nâu.
Đặc điểm phát sinh phát triển bệnh
- Sự lây lan bệnh chủ yếu bằng bào tử hạ, một số trường hợp khác bằng bào tử
đông và sợi nấm.
- Bào tử hạ tồn tại lâu dài trên tàn dư thực vật và hạt, bào tử hạ nẩy mầm ở nhiệt
độ 4 - 32oC, thích hợp nhất 17 - 18oC trong điều kiện ẩm độ bảo hòa.
- Sau khi xâm nhập 1 tuần lễ có thể xuất hiện ổ bào tử hạ mới, từ ổ bào tử này
nấm lây lan ra các cây khác...
- Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện nhiệt độ ơn hịa, có mưa.
- Một số giống ngô nếp, ngô đường bị bệnh nặng hơn các giống khác.
Phòng trừ
- Vệ sinh đồng ruộng
- Xử lí hạt giống bằng thuốc hóa học như Bayfidan 10 g. a.i./100kg hạt giống
- Biện pháp canh tác
- Xử lí thuốc khi cây bị bệnh Bayfidan 250g ai/ha, thuốc gốc Cu phịng ngừa sự
xâm nhập của bào tử.

2.3.4. Bệnh khơ vằn
Triệu chứng
Gây hại chủ yếu vào giai đoạn cây chuẩn bị trổ cờ phun râu đến ngơ chín cho thu
hoạch. Khi cây bị nhiễm bệnh biểu hiện các vết bệnh có hình dáng kiểu da báo. Vết
bệnh ban đầu xuất hiện ở bẹ lá, sau lan lên phiến lá. Sau khi vết bệnh lan lên phiến lá
khoảng một vài ngày lá bị khơ hồn tồn và rũ xuống.
Tác nhân gây hại
Nấm Rhizoctonia solani Kuhn.
Nấm Rhizoctonia solani không giống các loại nấm khác, nấm khơng có bào tử
và cành bào tử mà chỉ có sợi và hạch nấm. hạch nấm có dạng hình trịn, màu hồng
nhạt, kích thước (10-17,5) x (7,5-15) µm.
Biện pháp phịng tr ừ
- Mật độ hợp lí
- Làm cỏ sạch chân
- Sử dụng thuốc Validacin, Monceren theo khyến cáo
16


2.4. Bệnh vi khuẩn
2.4.5. Bệnh thối thân
Triệu chứng
Bệnh xuất hiện triệu chứng ở đoạn thân phía dưới, gốc lá phía dưới có những
vết lõm màu nâu đỏ liên kết lại thành sọc lớn, nhu mô bị bệnh bắt đầu thối bên trong
thân, lá ngọn héo, cây đổ gục và chết.
Tác nhân
Vi khuẩn Erwinia dissolvens (Rosen) Burkholder
Vi khuẩn có dạng hình gậy, kích thước 0,5 - 0,9 x 0,7 - 1,2 µm, có vỏ nhờn,
nhuộm gram âm. Trên mơi trường thạch khuẩn lạc trịn, màu trắng đục, rìa nhẳn, phân
giải glucose, saccarose, galactose, lactose, glycerin tạo ra acid và khí. Có khả năng khử
nitrat, phân giải tinh bột tạo ra indol, NH3, không phân giải gelatin.

Đặc điểm phát sinh, phát triển
Bệnh phát triển thất thường, những vụ trồng có nhiệt độ cao 25 - 35oC, thích
hợp nhất 30 -35 oC, độ ẩm cao bệnh thường xảy ra.
Vi khuẩn phát triển thích hợp nhất 30oC, tối đa 40oC, vi khuẩn xâm nhập qua
khí khổng, thủy khổng, qua vết thương cơ giới, qua vết thương do côn trùng gây ra.
Nguồn bệnh tồn tại ở tàn dư thực vật trên đất ruộng, hạt giống cũng có thể
mang mầm bệnh.
Phịng trừ
- Vệ sinh đồng ruộng.
- Cày đất, vùi tàn dư thực vật.
- Biện pháp canh tác như chế độ tưới tiêu hợp lý không để đất úng nước.
- Luân canh cây trồng.
- Sử dụng giống sạch bệnh.
2.5. Bệnh virus hại ngơ
Trên thế giới có gần 20 loại virus gây hại cây ngô được phát hiện, một số bệnh
phổ biến trên cây ngô như bệnh khảm lá ngô, bệnh sọc vằn lá ngô, bệnh sọc lá ngơ,
bệnh khảm lùn cây... Các bệnh virus có thể gây thiệt hại tới 25% năng suất ngô, các
nước phát triển như Mỹ, Pháp, Hungrari... rất coi trọng cơng tác phịng trừ bệnh virus
ngô.
2.5.1. Bệnh khảm lá ngô
Phân bố, tác hại
Bệnh phát hiện ở Mỹ năm 1992 (Kuckel), bệnh rất phổ biến ở các nước Trung
Mỹ, vùng biển Caribê, Nam Mỹ, và một số nước Đông Nam Á.
Triệu chứng bệnh
Bệnh gây những đốm màu vàng và có sọc trên lá, cây ngơ cịi cọc chậm lớn,
bệnh này gây hại trên một số cây họ hịa thảo khác.
Virus gây bệnh có dạng hình gậy một đầu trịn, kích thước 48 - 90 x 245 242nm.
Virus không truyền qua hạt giống, không qua tiếp xúc cơ học mà truyền qua
một loại côn trùng, virus truyền theo kiểu bền vững có thể tồn tại trong côn trùng 11
ngày đến 7 tuần.

2.5.2. Bệnh khảm lùn cây
Virus gây cây ngơ bị lùn, lá co ngắn có hiện tượng khảm xuất hiện trên lá non
và lá bánh tẻ.
Virus hình sợi mền kích thước 730 x 13nm thuộc nhóm Potyvirus. Virus có thể
truyền qua hạt giống với tỉ lệ thấp 0,0007 - 0,04%. Virus chủ yếu truyền qua rệp họ
17


Aphididea theo kiểu không bền vững. Rệp hút dịch trong vài phút và có thể lây bệnh
trong 1 - 2 giờ. Virus có truyền qua cơ giới.
Bệnh xuất hiện trên đồng ruộng có tỉ lệ thấp hơn 10%, giống VM1 có tỉ lệ bị
bệnh cao hơn các giống ngơ khác.
Phịng trừ: Vườn giống phải sạch bệnh, diệt trừ côn trùng truyền bệnh, trồng
giống kháng bệnh.
2.6. Bệnh hại do tuyến trùng
Hơn 60 loại tuyến trùng được phát hiện ở các bộ phận khác nhau của cây ngô,
hầu hết các loại tuyến trùng này phát hiện ở vùng rễ, tuy nhiên chưa có nhiều tài liệu
nghiên cứu về đặc điểm sinh học, tính gây bệnh... Một vài dạng tuyến trùng gây hại
trên cây ngô gồm tuyến trùng gây vết thương, tuyến trùng nốt sần và tuyến trùng tạo ra
cyst. Một số tuyến trùng gây hại trên cây ngô gồm Pratylenchus,Heterodera,
Meloidogyne.
2.6.1. Tuyến trùng Pratylenchus gây hại trên cây ngơ
Triệu chứng
Tùy thuộc vào lồi, mật độ và môi trường sẽ biểu hiện triệu chứng khác nhau
trên cây. Triệu chứng biểu hiện bộ phận khí sinh khơng đặc trưng, cây cịi cọc, trọng
lượng rễ, ngọn giảm, lá chuyển vàng. Hiện tượng cây còi cọc xảy ra cục bộ trên ruộng
liên quan đến mật độ tuyến trùng cao trong những khu vực này, cây hóa vàng liên
quan đến tính nghiêm trọng của bệnh. Tuyến trùng gây hại nhu mơ bên ngồi gây vùng
mơ bị hoại tử, các rễ bị đứt này sẽ phát sinh ra các rễ ngang. Pratylenchus gây hoại tử
mơ biểu bì và mơ bên trong hình thành các vùng lõm vào. Triệu chứng đặc trưng của

tuyến trùng gây vết thương là gây các vết thương màu đen trên bề mặt của rễ.
Tác nhân, đặc điểm sinh học
- Nhiệt độ, cây kí chủ ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển và sinh sản của
pratylenchus spp. P. zeae, P. brachyurus. P. hexincisus sinh sản nhanh ở nhiệt độ
30oC, P. penetrans sinh sản thuận lợi ở nhiệt độ 20 - 24oC.
- Nhiệt độ thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển cũng thuận lợi cho tuyến
trùng phát triển, nhiệt độ 20oC thích hợp cho hệ thống rễ phát triển cũng thích hợp cho
tuyến trùng xâm nhập vào cây.
Các loại đất và các kỹ thuật canh tác có ảnh hưởng đến mật độ Pratylenchus
spp, hầu hết các lồi Pratylenchus spp đều thích nghi rộng với các loại đất, tuy nhiên
mật độ P. delattrei cao hơn trong đất cát. Các thí nghiệm thấy rằng mật độ
Pratylenchus spp tăng lên trong mùa mưa.
Các loài tuyến trùng gây vết thương có phổ kí chủ rộng, đặt biệt là các lồi cỏ
dại do vậy rất khó trong biện pháp lựa chọn cây trồng luân canh.
Việc canh tác liên tục cây ngô dẫn đến mật độ Pratylenchus spp tăng liên tục
dẫn đến làm giảm có ý nghĩa năng suất cây ngơ. Trong các thí nghiệm sử dụng thuốc
trừ tuyến trùng năng suất tăng lên có ý nghĩa, năng suất tăng từ 32 đến 128% khi có áp
dụng thuốc phịng trừ.
Hầu hết sau khi tuyến trùng xâm nhập các loài gây hại khác như nấm, vi khuẩn
xâm nhập theo sau.
Biện pháp phòng trừ
Mục tiêu giảm được mật độ tuyến trùng và số lượng cây bị nhiễm bằng cách
làm mất nguồn dinh dưỡng, giết trực tiếp tuyến trùng bằng hóa chất, các biện pháp
khác trước khi gieo trồng, xử dụng hóa chất hợp lí và các biện pháp phịng trừ tuyến
trùng trên đồng ruộng có cây trồng.
Ngăn ngừa bệnh:
18


- Sản xuất giống sạch bệnh.

- Xử lý giống bị nhiễm trước khi trồng.
- Kiểm tra, tiêu diệt tuyến trùng trên đồng ruộng trước khi gieo trồng.
- Ngăn ngừa sự lây lan qua người, máy móc, dụng cụ, nguồn nước.
Luân canh
Hầu hết các lồi tuyến trùng đều có phổ cây kí chủ rộng, tuy nhiên trên một số
cây trồng nhất định chúng sinh sản nhanh làm mật độ tuyến trùng tăng nhanh.
Canh tác
- Gieo trồng sớm.
- Làm khô đất.
- Làm ngập nước.
- Bón chất hữu cơ.
Xử lí nhiệt
- Xử lí nhiệt độ cao
- Xử lí khói
- Xử lí hơi nước
- Phơi nắng
Biện pháp sinh học
- Vi khuẩn kí sinh bắt buộc Pasteuria penetrans
- Nấm bẫy tuyến trùng: Arthrobotrys irregularis
- Nấm nội kí sinh tuyến trùng: Nematoctonus
Giống kháng bệnh
Biện pháp hóa học
- Nhóm thuốc xơng hơi: Methyl bromide, dazomet...
- Nhóm khơng xông hơi: Mocap, Nemacur, Nemaphos, Furadan
2.7. Mốt số bệnh khác trên cây ngô
2.7.1. Bệnh đốm nâu
Tác nhân: Physoderma maydis
Bệnh hại trên lá, thân, bẹ lá và cả trên vỏ bắp, bệnh trên phiến lá là dạng đốm
vàng xen giữa các mơ xanh, phần gân lá và thân có màu nâu. Bệnh xuất hiện vùng có
mưa và nhiệt độ cao.

2.7.2. Bệnh mốc sương sọc nâu
Tác nhân: Sclerophthora rayssira
Bệnh thường phát triển trong vùng nóng ẩm.
2.7.3. Bệnh gỉ sắt nhiệt đới
Tác nhân: Physopella zeae
Bệnh xảy ra ở vùng châu Mỹ. ổ nấm có quầng đen nhưng ở giữa có màu vàng
nhạt và có lỗ ở giữa, ổ nấm nằm dưới lớp biểu bì.
2.7.4. Bệnh hắc ín
Tác nhân: Phyllachora maydis
Bệnh xuất hiện ở những vùng ẩm mát, những nơi bệnh đốm lá lớn thịnh hành
thường có bệnh hắc ín, vết bệnh rất đặc trưng với có đốm màu đen bóng, sau đó có
thêm phần hoại tử của mô.
2.7.5. Bệnh đốm lá Leptosphaeria
Tác nhân: Leptosphaeria michotii
Bệnh xuất hiện vùng cao, ẩm
2.7.6. Bệnh đốm lá
Tác nhân: Phaeosphaeria maydis gây ra.
19


Vùng mưa nhiều và có nhiệt độ ban đêm tương đối thấp tạo điều kiện cho bệnh
phát triển.
2.7.7. Bệnh vết nâu
Tác nhân: Cercospora zeae
Xuất hiện vùng ơn hịa, ẩm. Vết bệnh hoại tử kéo dài sau đó phát triển song
song với gân lá.
2.7.8. Bệnh đốm lá do Curvularia
Tác nhân: C. pallescens
Vết chết hoại tử có quầng màu vàng nhạt. Bệnh phát triển mạnh ở các vùng
nóng ẩm.

2.7.9. Bệnh sọc nâu
Tác nhân: Diplodia macrospora
Bệnh thịnh hành ở vùng nóng ẩm.
2.7.10. Bệnh vết vàng
Tác nhân: Phyllosticta maydis
Bệnh phát triển ở các vùng nóng
2.7.11. Bệnh nấm răng ngựa
Tác nhân: Claviceps gigantea
Bệnh phát triển ở các vùng cao có khí hậu lạnh và ẩm.
2.7.12. Bệnh thối cổ rễ
Tác nhân: Pythium spp
Bệnh gây hại nặng trên chân đất úng nước. Nấm có thể gây hại trên thân, hạt và
cây con.
2.7.13. Bệnh mốc hồng
Tác nhân: Gibberella fujikuroi, giai đoạn vơ tính: F. moniliorme
Nấm gây hại từng hạt hay từng vùng trên quả, hạt bị bệnh phủ một lớp nấm
trắng và có thể nẩy mầm. Bệnh phát triển ở các vùng nóng ẩm.
2.7.14. Bệnh phấn đen
Tác nhân: Ustilago maydis
Nấm gây hại trên lá, cờ và bắp trái. Nấm xâm nhập vào hạt tạo ra các bướu
trắng chiếm chỗ các hạt bắp, các bướu vỡ ra giải phóng các khối bào tử màu đen.
2.7.15. Bệnh héo xanh thối thân do vi khuẩn
Tác nhân: Erwinia carotovora f sp zeae
Cây bệnh có màu đậm úng nước ở gốc thân, vi khuẩn lan truyền nhanh và làm
chết cây, cây bệnh có mùi khó chịu.
2.7.16. Bệnh héo do vi khuẩn
Bệnh do vi khuẩn E. stewartii
Bệnh lây lan do bọ nhảy, bệnh thường xuất hiện giai đoạn đầu của cây ngô, vi
khuẩn xâm nhập qua vết thương do côn trùng cắn, vết bệnh có dạng bầu dục thấm
nước, vết bệnh kéo dài theo gân lá, các vết bệnh liên kết làm cho lá chết hoàn toàn.

2.7.17. Bệnh sọc lá do vi khuẩn
Tác nhân: Vi khuẩn P. rubilinean
Bệnh xảy ra ở vùng nóng ẩm. Bệnh xảy ra từ cây con đến thụ phấn.
2.7.18. Bệnh lùn cây
Tác nhân: Mycoplasma
Bệnh có sọc vàng rộng ở gốc lá non, những lá này chuyển sang màu đỏ tía về
phía ngọn.
20


III. BỆNH HẠI CÂY KHOAI LANG
3.1. Bệnh đốm lá (Leaf spot)
Bệnh đốm lá tương đối phổ biến trên khoai lang, nhưng chưa được quan tâm
nhiều vì mức độ thiệt hại không nặng lắm. Tuy nhiên, trên những ruộng trồng đại trà,
bệnh có điều kiện phát triển sẽ ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và năng suất của khoai
lang.
Triệu chứng bệnh
Bệnh có triệu chứng hơi khác nhau tùy theo loại nấm gây bệnh:
* Cercospora batatae Zim:
Đốm bệnh trịn, đường kính 5-15 mm, màu nâu sậm, về sau ngả sang đen,
thường ít ở riêng rẽ mà tập hợp lại với nhau và chiếm hầu hết phiến lá. Bệnh phát triển
mạnh khi khoai sinh trưởng kém và ẩm độ cao.
* Cercospora bataticola Cif. và Bruner:
Đốm bệnh nhỏ hơn đốm bệnh trên, kích thước 3-8 mm, màu nâu đỏ, khi vết
bệnh còn non, ranh giới giữa vết bệnh với phần mô không bệnh xung quanh thì khơng
rõ ràng.
* Ngồi ra, trên lá cịn gặp nhiều dạng triệu chứng khác nhau, do nhiều loài
Cercospora khác gây hại.
Tác nhân gây bệnh
* Nấm Cercospora batatae Zim: Cành sinh bào tử có màu nâu, gấp khúc nhiều

ở phần trên, nơi đính bào tử rụng, cịn để lại sẹo trên đính bào đài. Kích thước: 35-45 x
4-5 μm.
Đính bào tử có dạng hình sợi chỉ dài, khơng màu hoặc có màu nhạt, đầu nhọn,
có 3-5 vách ngăn, kích thước: 60-100 x 3-4 μm.
* Nấm Cercospora bataticola Cif. và Bruner: Đính bào đài có các đặc tính
tương tự như của lồi trên. Đính bào tử có hình con giun, đầu nhọn, khơng màu hoặc
có màu nâu vàng sáng, có nhiều vách ngăn hơn và có kích thước lớn hơn lồi nấm
trên: 140-180 x 2-4,5 μm.
Cách phịng trị bệnh
Bón phân đầy đủ và cân đối, chăm sóc cho cây phát triển tốt để tăng sức chống
bệnh, nhấc dây, làm cỏ và vun thêm đất cho dây khoai. Sau vụ mùa, cần đốt dây và lá
bệnh. Nên áp dụng biện pháp luân canh trên các ruộng khoai thường xuyên bị nhiễm
bệnh.
3.2. Bệnh đốm đen (Black spot)
Bệnh còn được gọi là bệnh đốm vòng, đây là một trong những bệnh chủ yếu hại
lá, thường gây hại từ khi mới trồng cho đến khi thu hoạch. Bệnh phát triển mạnh khi
có mưa nhiều, đất ẩm ướt và vào giai đoạn cuối sinh trưởng của cây.
Triệu chứng bệnh
Trên lá có những vết trịn hoặc vết có góc cạnh (khi vết bệnh xuất hiện gần các
gân lá) có màu nâu hoặc đen, có kích thước độ 1cm hoặc lớn hơn. Vết bệnh hơi lõm
xuống, có viền rất rõ và có những vịng đồng tâm, vết bệnh thường bị khô nứt ở giai
đoạn sau, cả lá bị vàng hoặc khô cháy đi. Đôi khi vết bệnh cũng xuất hiện trên củ dưới
dạng các vết màu nâu đen với đường kính 1cm.
Tác nhân gây bệnh
Bệnh do nấm Alternaria solani (Ell và Martin) Jones và Crout (A. bataticola
Ikata). Đính bào đài có màu nâu, phát triển nhơ ra khỏi hai mặt lá, có kích thước: 5090 x 8-9 μm. Đính bào tử có màu nâu vàng, có 5-12 vách ngăn, trong số đó có những
21