Tuyển tập Hội nghị Khoa học thường niên năm 2020. ISBN: 978-604-82-3869-8

GIÁ TRỊ LỊCH SỬ VÀ THỜI ĐẠI TRONG TÁC PHẨM
“ĐỜI SỐNG MỚI” CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Thị Nga
Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Thủy lợi, email:

1. GIỚI THIỆU CHUNG

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích giá
trị lịch sử và thời đại trong tác phẩm “Đời
sống mới” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ đó
thấy được tầm nhìn chiến lược với sự kết
đọng những tư tưởng nhân văn cao đẹp vẫn
còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Bài viết chủ yếu sử dụng các phương pháp
sau: Thu thập thông tin; phân tích; tổng hợp.
3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành
công, nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra
đời đã phải đối mặt với rất nhiều khó khăn,
thử thách: Thù trong, giặc ngồi, giặc đói,
giặc dốt, ngân quỹ quốc gia trống rỗng, những
tàn dư của xã hội cũ để lại hết sức nặng nề.
Trước tình hình đó, Đảng, Nhà nước và Chủ
tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm tới công tác
vận động nhân dân xây dựng đời sống mới.
Ngày 3 tháng 4 năm 1946, Ủy ban vận động

đời sống mới Trung ương được thành lập.
Tiếp đó, ngày 20 tháng 3 năm 1947, để
động viên và chỉ đạo phong trào, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã viết tác phẩm “Đời sống mới”
với bút danh Tân Sinh. Tác phẩm nhằm tăng
cường giáo dục cho cán bộ, nhân dân nếp
sống mới, yêu nước, cần, kiệm, liêm, chính.
Đồng thời bài trừ các hủ tục tập quán lạc hậu,
cũng như những thói hư tật xấu. Thơng qua
tác phẩm, nhiều vấn đề cơ bản trong xây
dựng đời sống mới tùy vào từng mơi trường,
từng nhóm đối tượng cụ thể đều được Chủ
tịch Hồ Chí Minh trình bày rất thiết thực, dễ

đọc, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện. Tác phẩm
không chỉ góp phần vào thắng lợi của cuộc
kháng chiến chống Thực dân Pháp xâm lược,
mà còn chứa đựng nhiều giá trị thời đại cho
tới ngày nay.
3.1. Tác phẩm “Đời sống mới” đã góp
phần vào thắng lợi của sự nghiệp kháng
chiến chống thực dân Pháp xâm lược
Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, trong
khi cả nước đang tập trung cho kháng chiến
chống Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng
định về sự cần thiết phải xây dựng đời sống
mới. Trong lời tựa của cuốn sách, Bác viết
“Trong lúc kháng chiến cứu quốc chúng ta
phải đồng thời kiến quốc. Thực hành đời
sống mới là một điều cần thiết cho công cuộc

cứu quốc và kiến quốc” [1]. Đây là sự vận
dụng đúng đắn, sáng tạo lý luận Mác - Lênin
về quy luật xây dựng Chủ nghĩa xã hội, đi đôi
với bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong
điều kiện chiến tranh, là sự kế thừa và nâng
lên một tầm cao mới.
Theo Hồ Chí Minh, kháng chiến cứu quốc
là công việc quan trọng được đặt lên hàng
đầu khi đất nước bị thực dân, đế quốc xâm
lược, song đó khơng phải là cơng việc duy
nhất. Theo Người, cùng với kháng chiến phải
đồng thời tích cực kiến thiết đất nước, xây
dựng chế độ mới về mọi mặt. Đó là hai
nhiệm vụ gắn kết chặt chẽ với nhau, có như
vậy mới xóa bỏ được tàn tích của chế độ thực
dân phong kiến, phát huy được quyền làm
chủ và sức mạnh của nhân dân, đẩy mạnh
trong kháng chiến. Đồng thời tiến hành kiến
thiết, xây dựng đất nước sẽ tạo tiền đề cho sự
nghiệp cách mạng tiến lên giành thắng lợi.

327


Tuyển tập Hội nghị Khoa học thường niên năm 2020. ISBN: 978-604-82-3869-8

Trong tác phẩm “Đời sống mới”, Chủ tịch
Hồ Chí Minh cũng khẳng định: Công cuộc
xây dựng đời sống mới là nhiệm vụ của cả
dân tộc, cho nên “Quân đội phải siêng tập,

siêng đánh. Nhân dân tăng gia sản xuất, phải
siêng làm, thì kháng chiến chắc chắn thắng
lợi, thế cho nên phải Cần. Binh sĩ phải tiết
kiệm đạn dược, mỗi viên đạn một tên thù...
Cho nên phải Kiệm. Mỗi người đều trong
sạch, không tham lam, không đem của công
dùng vào việc tư thì mọi việc mới chạy, cho
nên ai cũng phải Liêm. Mỗi người quốc dân
đều phải vì nước quên nhà, hăng hái tham gia
kháng chiến, gia sức tăng gia sản xuất, diệt
trừ bọn bán nước hại dân... Thế là Chính [2].
Những lời lẽ cụ thể, dễ hiểu trên giúp mỗi
người nhận thức được nhiệm vụ cụ thể để
làm tròn trách nhiệm của mình. Thực hiện
chủ trương xây dựng đời sống mới, kết hợp
kháng chiến và kiến quốc đã tạo động lực to
lớn trong nhân nhân. Nhiều nhiệm vụ kinh tế
- xã hội đã được giải quyết, góp phần từng
bước bảo vệ vững chắc chế độ mới, tập trung
nhân lực, tài lực, vật lực làm nên thắng lợi
của cuộc kháng chiến chống Pháp.
3.2. Tác phẩm đã định hướng xây dựng
đời sống văn hóa Việt Nam hiện nay
Theo Hồ Chí Minh, khi tuyên truyền xây
dựng đời sống mới, cần phải cổ vũ động viên
mọi người dân Việt Nam phát huy những
phẩm chất, giá trị tốt đẹp của truyền thống
dân tộc như: Sốt sắng, u Tổ quốc, sẵn lịng
cơng ích, chớ kiêu căng, chớ nịnh hót, chớ
tham lam, chớ bủn xỉn. Làm việc siêng năng,

có ngăn nắp, có tinh thần phụ trách, làm đến
nơi đến chốn, chớ làm dối. Thành thực thân
ái, sẵn sàng giúp đỡ, ham học hỏi, càng học
càng tiến bộ. Tẩy sạch óc kiêu ngạo tự phụ
mà nền giáo dục thực dân cũ cịn để lại. Từ
đó, thực hành và làm cho đời sống mới lan
rộng, ăn sâu, bén rễ trong đời sống nhân dân.
Theo Người, việc phát huy những giá trị tốt
đẹp đó khơng cao xa, khơ khan. Nếu muốn
làm, có chí làm nhất định làm được. Ai cũng
góp sức vào và quyết tâm làm thì Việt Nam
sẽ trở thành một nước văn minh.

Nhìn lại tác phẩm “Đời sống mới”, chúng
ta thấy rằng, thực chất tư tưởng xây dựng đời
sống mới là xây dựng con người mới, xã hội
mới. Những con người dũng cảm, yêu nước,
có trách nhiệm, sẵn sàng phấn đấu, hi sinh vì
độc lập tự do của Tổ quốc. Trong tác phẩm
“Đời sống mới”, Người cho rằng: Đời sống
mới có thể chia làm hai thứ. Một là đời sống
mới riêng cho từng người, hai là đời sống
mới chung, từng nhóm người. Người chỉ rõ
cụ thể việc xây dựng đời sống mới trong một
nhà, một làng, một trường học, trong bộ đội,
trong công sở, trong xưởng máy. Theo đó,
trong một nhà, về tinh thần phải trên thuận
dưới hịa, khơng thiên tư, thiên ái. Về vật
chất, mọi việc đều phải có kế hoạch, có ngăn
nắp. Trong một làng, về văn hóa phải làm

cho cả làng biết chữ, biết đạo đức và trách
nhiệm của công dân. Về phong tục, cấm say
sưa, cờ bạc, trộm cắp... Trong một trường
học, cốt nhất phải dạy cho học trò biết yêu
nước, thương nòi, có ý chí tự lập, tự cường.
Học trị cũng cần tham gia vào việc tăng gia
sản xuất. Bởi điều đó sẽ làm cho họ biết kính
trọng sự cần lao; tập cho họ quen khổ; tập
cho họ cái chí khí tự làm lấy mà ăn, và điều
đó cũng có ích cho sức khỏe của họ. Trong
bộ đội, phải thực hành kỷ luật nghiêm, siêng
tập luyện, tăng gia sản xuất, làm cho dân tin,
dân phục, dân yêu. Trong công sở, mọi người
phải giữ đúng cần, kiệm, liêm, chính. Trong
một nhà máy, phải có sự hợp tác chặt chẽ
giữa chủ và thợ, cùng tiết kiệm để tăng năng
suất, cùng hưởng lợi.
Trong tác phẩm này, Người còn đề cập tới
việc lựa chọn xây dựng đội ngũ cán bộ, Đảng
viên nên làm phong trào xây dựng đời sống
mới. Họ phải là những người “trong sạch,
công chính, thạo việc, có thể làm gương cho
dân làng, có thể hi sinh lợi ích riêng cho lợi
ích chung”[3]. Theo Người, mỗi cán bộ từ
làng đến tỉnh, kỳ phải hăng hái tun truyền,
cổ động làm gương, có kế hoạch thích hợp
với địa phương mình. Theo Hồ Chí Minh,
người cán bộ phải nêu gương và rèn luyện
đức tài, nêu gương để mọi người học tập.


328


Tuyển tập Hội nghị Khoa học thường niên năm 2020. ISBN: 978-604-82-3869-8

Tất cả những tư tưởng trên đã đặt cơ sở
xây dựng văn hóa, phát triển con người Việt
Nam, xây dựng mối quan tốt đẹp lành mạnh
giữa con người với con người. Trong đó, các
giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân
tộc Việt Nam, cần được kế thừa và phát huy
lên một tầm cao mới.
Mặt khác, Trong tác phẩm “Đời sống
mới”, Người chỉ rõ: Đời sống mới không
phải cái gì cũng bỏ hết, khơng phải cái gì
cũng làm mới. Cũ mà tốt thì phải phát triển,
mới mà hay thì phải làm. Chẳng hạn như ăn ở
vệ sinh, làm việc ngăn nắp, tương thân tương
ái. Đó là lối sống cần được hình thành khơng
chỉ trong điều kiện lúc bấy giờ mà càng cần
thiết khi đất nước ta đang bước vào cơng
cuộc đẩy mạnh cơng nghiệp hóa, hiện đại hóa
gắn với hội nhập quốc tế, trong công cuộc
đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới và nếp
sống văn minh đô thị hiện nay.
73 năm sau khi tác phẩm “Đời sống mới”
ra đời, phong trào xây dựng đời sống văn
hóa mới hiện nay đã lan rộng trong phạm vi
cả nước. Phong trào xây dựng đời sống văn
hóa ở cơ sở với các mơ hình văn hóa (gia

đình văn hóa, làng văn hóa, tổ dân phố văn
hóa) đã góp phần làm cho văn hóa thâm
nhập vào cuộc sống hàng ngày của người
dân ở các cơ sở. Theo Chủ Tịch Hồ Chí
Minh: Xây dựng đời sống mới phải gắn với
từng con người, gắn với từng gia đình, làng,
xã. Phong trào tồn dân đồn kết xây dựng
đời sống văn hóa ở khu dân cư đã huy động
được sức mạnh tổng hợp trong nhân dân,
làm cho bộ mặt nông thôn ngày một khang
trang sạch đẹp. Nhiều hạ tầng thiết yếu ở
nông thôn đã được quan tâm đầu tư, nâng
cấp, đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân
đã từng bước được cải thiện. “Vật chất được
đầy đủ, tinh thần được vui mạnh, đó chính là
mục đích của đời sống mới”[4].

Theo Người, đời sống mới với tăng gia sản
xuất là đi đôi với nhau. Ngày nay, đẩy mạnh
tăng gia sản xuất, phát triển kinh tế ở nông
thôn và đơ thị thì mỗi người cũng phải
“Cần”, “Kiệm” để tạo ra năng suất lao động,
phải “Liêm”, “Chính” để góp sức chung cho
sự phát triển của đất nước. Nếu mỗi người
mà tốt thì thành làng tốt, phải thi đua giữa
người này với người khác, làng này với làng
khác. Nếu đồng tâm, quyết chí, đời sống mới
nhất định thắng lợi.
Hiện nay, ở nước ta, cùng với phong trào
xây dựng nông thôn mới, phong trào xây

dựng đô thị văn minh cũng phát triển mạnh
mẽ. Trọng tâm trong xây dựng đô thị văn
minh là việc xây dựng nếp sống văn minh đô
thị, trật tự an tồn xã hội, cảnh quan đơ thị
xanh - sạch - đẹp.
4. KẾT LUẬN

Tóm lại, đã hơn 70 năm trôi qua, nhưng
tác phẩm “Đời sống mới” của Chủ tịch Hồ
Chí Minh vẫn cịn ngun giá trị lý luận và
thực tiễn. Tác phẩm không những tạo động
lực cho công cuộc “Kháng chiến, kiến quốc”
trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, mà cịn có
tác động chỉ đạo nhận thức, đặt cơ sở và
những định hướng đúng trong xây dựng đời
sống văn hóa, con người Việt Nam, xây dựng
nơng thơn mới, đơ thị văn minh, góp phần
thực hiện thành cơng sự nghiệp cơng nghiệp
hóa - hiện đại và hội nhập quốc tế hiện nay.
5. TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Hồ Chí Minh, năm 2011: Tồn tập, xuất
bản lần thứ 3, Nxb Chính trị quốc gia - Sự
thật, H, tập 5, tr.111.
[2] Hồ Chí Minh, năm 2011: Tồn tập, Sđd, tập
5, tr.112.
[3] Hồ Chí Minh, năm 2011: Tồn tập, Sđd tập
5, tr.119.
[4] Hồ Chí Minh, năm 2011: Tồn tập, Sđd tập
5, tr.113.


329