BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

UBND TỈNH PHÚ THỌ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

TRẦN VĂN LONG

TỰ SỰ TRONG BÚT MÁU CỦA VŨ HẠNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lý luận văn học

Phú Thọ, năm 2021


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

UBND TỈNH PHÚ THỌ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

TRẦN VĂN LONG

TỰ SỰ TRONG BÚT MÁU CỦA VŨ HẠNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lý luận văn học
Mã số: 8 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Xuân Huy

Phú Thọ, năm 2021


i
LỜI CAM ĐOAN
- Tác giả luận văn xin cam đoan, luận văn: Tự sự trong bút máu của
Vũ Hạnh.
- Những tài liệu trích dẫn trong luận văn là trung thực.
- Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ cơng trình nghiên cứu
nào trƣớc đây.
- Tơi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình.
Phú Thọ, tháng 01 năm 2021
Học viên

Trần Văn Long


ii
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, giúp đỡ của tập thể thầy cô
khoa Khoa học xã hội và Văn hóa Du lịch,; các thầy cơ đã tham gia giảng dạy
lớp Cao học K4b - Lí luận văn học, Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn Lãnh đạo Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng;
Ban giám hiệu trƣờng THCS Xuân Huy - Huyện Lâm Thao - Tỉnh Phú Thọ
đã nhiệt tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện cho tôi đƣợc tham gia học tập, nghiên
cứu và hồn thành luận văn này.
Đặc biệt, tơi xin cảm ơn sự quan tâm sâu sắc của Tiến sĩ Nguyễn Xn
Huy đã tận tình hƣớng dẫn, chỉ bảo tơi trong suốt q trình học tập, nghiên
cứu để hồn thiện cơng trình này.

Cuối cùng, tơi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình cùng các đồng nghiệp,
đồng khóa đã động viên, giúp đỡ tơi trong suốt q trình học tập và nghiên
cứu khoa học.
Phú Thọ, tháng 01 năm 2021
Học viên

Trần Văn Long


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ................................................................................................... ii
MỤC LỤC ........................................................................................................ iii
Phần I: MỞ ĐẦU .............................................................................................. 1
1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu .......................................................... 1
1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu .................................................................... 3
1.3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................. 9
1.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.............................................................. 9
1.5. Phƣơng pháp nghiên cứu.......................................................................... 10
1.6. Cấu trúc của luận văn ............................................................................... 11
Phần II: NỘI DUNG ....................................................................................... 12
CHƢƠNG 1: TỰ SỰ HỌC VÀ TỰ SỰ TRONG BÚT MÁU CỦA VŨ
HẠNH ............................................................................................................. 12
1.1. Khái lƣợc về tự sự học ............................................................................. 12
1.1.1. Khái niệm tự sự và tự sự học ................................................................ 12
1.1.2. Đặc trƣng của tự sự học ........................................................................ 16
1.1.3. Cấu trúc tự sự ........................................................................................ 18
1.2. Tự sự trong truyện ngắn ........................................................................... 20

1.2.1. Ngƣời kể chuyện và điểm nhìn tự sự .................................................... 20
1.2.2. Diễn ngôn nghệ thuật và giọng điệu tự sự ............................................ 22
1.3. Bút máu của Vũ Hạnh t góc nhìn tự sự học ........................................... 28
1.3.1. Cuộc đời và văn nghiệp của Vũ Hạnh .................................................. 28
1.3.2. Quan niệm văn chƣơng của Vũ Hạnh ................................................... 29
1.3.3. Đổi mới nghệ thuật tự sự - một n lực trong Bút máu của Vũ Hạnh ... 31
Chƣơng 2: KẾT CẤU TỰ SỰ TRONG BÚT MÁU CỦA VŨ HẠNH ......... 35
2.1. Tổ chức tự sự - sự kiện............................................................................. 35
2.2. Nhân vật tự sự .......................................................................................... 37


iv
2.3. Điểm nhìn tự sự ........................................................................................ 41
2.3.1. Điểm nhìn bên ngồi ............................................................................. 42
2.3.2. Điểm nhìn bên trong.............................................................................. 49
2.4. Cốt truyện trong Bút máu ......................................................................... 51
2.4.1. Tự sự tuyến tính .................................................................................... 51
2.4.2. Tự sự với cốt truyện đảo tuyến ............................................................. 56
Chƣơng 3: GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG BÚT MÁU .................. 60
3.1. Ngƣời kể chuyện trong tập Bút máu ........................................................ 60
3.2. Điểm nhìn trần thuật trong Bút máu ........................................................ 63
3.3. Diễn ngơn tự sự ........................................................................................ 67
3.4. Giọng điệu tự sự ....................................................................................... 73
3.4.1. Giọng điệu tâm tình, chân thật .............................................................. 74
3.4.2. Giọng điệu triết lí, chiêm nghiệm ......................................................... 75
3.4.3. Giọng ngợi ca hào sảng ......................................................................... 78
Phần III: KẾT LUẬN ...................................................................................... 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 83



v
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Stt

Chữ viết tắt

Nội dung

1.

CATP

Công an thành phố

2.

CTV

Cộng tác viên

3.

GD

Giáo dục

4.

GS


Giáo sƣ

5.

NXB

Nhà xuất bản

6.

TS

Tiến sĩ


1
Phần I: MỞ ĐẦU
1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Văn học Việt Nam trong những năm đấu tranh chống giặc ngoại xâm,
chống Mỹ cứu nƣớc đã phản ánh công cuộc đấu tranh oai hùng của dân tộc ta
trƣớc kẻ thù hùng mạnh. Chiến tranh đã để lại nhiều thƣơng đau, mất mát và
cũng đƣợc hàng loạt các nhà văn phản ánh trong các tác phẩm sáng tác của
mình. Hiện thực về cuộc chiến với bi kịch, hi sinh đã hằn sâu trên trang giấy
và trong lòng của những con ngƣời bƣớc qua cuộc chiến. Vì thế, những ngƣời
cầm bút trong thời kỳ kháng chiến này vẫn phải giữ tinh thần thép, cùng trái
tim nhiệt thành lửa cách mạng để giữ vững lập trƣờng, tƣ duy nghệ thuật, về
cách nhìn nhận, phản ánh hiện thực cuộc chiến, quan niệm nghệ thuật về con
ngƣời và các vấn đề thể tài văn học. Đặc biệt, với thể loại văn xuôi, những
cách tân, đổi mới không ng ng đƣợc các nhà văn vận dụng để chuyển tải tâm

tƣ, tình cảm. Đặc biệt, yếu tố tự sự vốn đóng vai trị quan trọng trong văn
xuôi, nay càng đƣợc khai thác theo nhiều chiều hƣớng, đa dạng, phong phú.
Lý luận về tự sự học cũng đang dần lớn mạnh và đƣợc các nhà nghiên cứu
nƣớc ta quan tâm. Do đó, đi sâu nghiên cứu tác phẩm văn học dƣới góc nhìn
tự sự chính là góp phần vào việc bồi đắp sự tồn vẹn của lĩnh vực nghiên cứu,
phê bình văn chƣơng nƣớc ta.
Vũ Hạnh đƣợc xem là một gƣơng mặt nổi bật và có đóng góp nhiều
trong việc bảo vệ và giữ gìn văn hóa dân tộc và tuyên truyền văn hóa trong
suốt giai đoạn văn học sử 1954-1975. Ông là thế hệ nhà văn trƣởng thành
trƣớc 1975 với tác phẩm Bút máu - đƣợc viết vào tháng 12-1958, xem nhƣ
một Tuyên ngôn về văn chƣơng nghệ thuật, góp phần lên tiếng phê phán, kết
án lũ văn nơ bồi bút, vì hƣ danh, tƣ lợi mà phản bội đồng bào, dân tộc... Cốt
truyện giản dị, lựa chọn đề tài nhân văn, nhƣng cách kể, ngơn t diễn đạt thì
đạt tới tài nghệ cao, trong đó có bút pháp tự sự đƣợc xem là một đặc sắc của
Vũ Hạnh. Tác phẩm cuốn hút ngƣời đọc bởi hình ảnh tráng lệ, lời văn hàm


2
súc, và trong t ng chi tiết truyện đều nảy ra triết lý sâu sắc. Bút máu đƣợc
đăng trên báo Thống Nhất xuất bản ở Hà Nội. Về sau, Bút máu đƣợc Vũ Hạnh
lấy làm tựa cho tập truyện ngắn vơ cùng độc đáo của mình gồm mƣời hai
truyện ngắn. Các truyện ngắn trong tập Bút máu mang tính cổ sử với những
dấu ấn về con ngƣời, cách đối nhân xử thế, và vẻ đẹp con ngƣời trung đại với
màu sắc huyền ảo, kì lạ. Tập truyện của ơng phản ánh nhiều khía cạnh, để lại
dấu ấn trong lịng bạn đọc trong và ngồi nƣớc. Ngồi ra, nhà văn cịn thông
qua truyện ngắn Bút máu – sáng tác nổi bật nhất trong tập truyện để truyền tải
thông điệp cụ thể về trách nhiệm của ngƣời ngƣời cầm bút, nếu không phân
định rõ sự thật trắng đen mà phóng bút viết chỉ theo cảm quan cá nhân thì dễ
hại đời, hại ngƣời. Điều này vẫn đúng tại thời điểm hiện tại, khi ngịi bút cịn
có phần tự do ngơn luận. Tác giả càng khẳng định ngƣời cầm bút dù tài năng

cũng phải trau dồi đạo đức, sự nhanh nhạy hoàn cảnh và thấu suốt trắng đen.
Ngƣời đọc có thể tìm thấy trong truyện ngắn Vũ Hạnh tình ngƣời sâu lắng,
n i niềm trăn trở trƣớc những vấn đề về con ngƣời và cuộc đời, những điểm
chung và riêng so với các cây bút cùng thời. Với những giá trị đóng góp sâu
sắc cho văn học đƣơng thời, thế nhƣng, nghiên cứu về Vũ Hạnh cũng nhƣ tập
Bút máu thực sự chƣa tƣơng xứng với đóng góp, chỉ có vài bài viết ngắn trên
phƣơng diện cá nhân của một số độc giả. Vì lẽ đó, chọn nghiên cứu tập Bút
máu của Vũ Hạnh là góp phần khám phá những nét riêng trong cái chung
tổng thể của văn xuôi Việt Nam thời kháng chiến cứu nƣớc. Với nguyện vọng
thực hiện một cơng trình nghiên cứu khoa học nhằm giúp độc giả có những
định hƣớng nhất định khi tiếp cận với các tác phẩm văn học kháng chiến, với
các yếu tố tự sự của thể loại truyện ngắn, ngƣời viết chọn cách bắt đầu con
đƣờng nghiên cứu khoa học của mình với cơng việc tìm hiểu truyện ngắn
dƣới góc nhìn tự sự. Đề tài “Tự sự trong tập bút máu của Vũ Hạnh” là một
lựa chọn phù hợp. Đây là bƣớc đi đầu tiên để ngƣời viết dần tiếp cận đến yếu
tố tự sự của nền văn xuôi Việt Nam đƣơng đại.


3
1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Vũ Hạnh là một tác giả đã nhận đƣợc nhiều ý kiến đánh giá của độc giả
và các nhà nghiên cứu. Đã có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu về phong cách
sáng tác, cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn, cũng nhƣ phân tích sơ nét về các
tác phẩm của ơng ở các khía cạnh khác nhau. Nhìn vào số lần tái bản của tập
Bút máu, chúng ta cũng thấy đƣợc sức hấp dẫn t tác phẩm của Vũ Hạnh với
công chúng độc giả. Có thể thấy, hầu hết các nhà nghiên cứu đi vào khẳng
định vị trí quan trọng của tác phẩm Vũ Hạnh trong đời sống văn học đƣơng
đại. Tuy các tác phẩm của Vũ Hạnh đƣợc đánh giá rất cao t phía các nhà
nghiên cứu phê bình và độc giả, thế nhƣng, số lƣợng bài viết, bài nghiên cứu,
phân tích chính thống về mảnh đất văn chƣơng của Vũ Hạnh nói chung và tập

Bút máu nói riêng lại khá khiêm tốn, chƣa tƣơng xứng với giá trị tác phẩm
của ông. Dƣới đây, chúng tôi sẽ điểm qua một số bài viết, luận văn viết về Vũ
Hạnh và tập truyện ngắn Bút máu.
+ Các nghiên cứu chung về cuộc đời, sự nghiệp, quan niệm sống, tuyên
ngôn nghệ thuật của Vũ Hạnh:
Trong bài báo “Một vài kỷ niệm về nhà văn Vũ Hạnh” đăng trên báo Đại
đoàn kết (số 12/2015), tác giả Nguyễn Thị Hồng Ngát đã ghi chép lại quan
niệm nghệ thuật và cách sống hi sinh thầm lặng của Vũ Hạnh bắt nguồn t
việc trƣởng thành t cuộc chiến tranh khốc liệt của dân tộc: “Tơi sống hết
mình, làm việc hết mình. Tơi chưa bao giờ địi hỏi hay thắc mắc gì. So với
bao người đã mất, đã hy sinh thầm lặng ở trên rừng, ở chiến trường mà họ
cũng đâu có địi hỏi gì. Mình được sống như vầy, được làm việc như vầy là
sung sướng và hạnh phúc lắm rồi.” [58, 8]. Quan điểm sống của Vũ Hạnh
xuất phát t chất liệu đời sống phong phú, gắn liền với cuộc sống bình dị của
nhân dân nên văn chƣơng của ông cũng luôn gần gũi với đời sống và con
ngƣời. Thật vậy, Vũ Hạnh đã dùng chất trữ tình, mộc mạc, ngôn t giản dị, rất
đời để cất lên tiếng nói, gửi gắm trong t ng nhân vật. Trong sáng tác của ông,


4
độc giả luôn cảm nhận đƣợc n i buồn khắc khoải, n i xót thƣơng cho t ng
phận ngƣời, khi là ngƣời lính, khi lại là ngƣời phụ nữ, ngƣời nông dân. Viết
về Vũ Hạnh, độc giả thƣờng bắt gặp những lời ca ngợi “sự dũng cảm, tài hoa
mà ẩn dấu dƣới vẻ khiêm nhƣờng, lặng lẽ” [58, 8] của tác giả Nguyễn Thị
Hồng Ngát). Thế nhƣng, đó khơng phải là ngợi ca sáo r ng mà đi cùng với
những giai thoại cuộc đời Vũ Hạnh gắn liền với sự khiêm nhƣờng, kín đáo,
lặng lẽ. “Vũ Hạnh - Bút máu giữa lòng Sài Gòn” (www.vuonvan.com,
12/2017) đƣợc coi là bài viết đầy đủ nhất về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác,
tuyên ngôn nghệ thuật của Vũ Hạnh do tác giả Nguyễn Thanh - Nguyên Tổng
Thơ ký Hội Văn nghệ Giải phóng TP. Cần Thơ trình bày. Trong bài viết, tác

giả đi t khái quát lý lịch trích ngang của Vũ Hạnh cùng sự nghiệp sáng tác,
liệt kê hàng loạt các tác phẩm của Vũ Hạnh trong suốt chiều dài hoạt động
văn nghệ và cách mạng. Trong bài viết này, tác giả Nguyễn Thanh cũng viết
về chủ đề tƣ tƣởng trong các tác phẩm của Vũ Hạnh: “Chủ đề tư tưởng như
một sợi chỉ đỏ xuyên thấu trong hầu hết các bài viết trên báo và tác phẩm của
nhà văn Vũ Hạnh ln hàm chứa một tình tự nồng ấm đối với đất nước quê
hương và tấm lòng thiết tha được gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc. Theo tác
giả, người sáng tác văn học có nhiệm vụ phục vụ bạn đọc, ln bênh vực lẽ
phải chính nghĩa và phải đứng về phía quần chúng. Do vậy, nhà văn chịu
trách nhiệm ý nghĩa của từng câu văn, từng đoạn văn trong sáng tác của
mình giống như vai trị của một người thầy thuốc có lương tâm khi kê tên
thuốc trên toa cho người bệnh. Nói rộng ra là văn chương, nghệ thuật phải
phục vụ cho đời sống con người (l’Art pour la vie) như nhà văn Pháp Romain
Rolland chủ trương mà không phải nghệ thuật phục vụ cho nghệ thuật (l’Art
pour l’art)…” [67]. T đó, tác giả cũng tập trung gợi mở về địa hạt phê bình
văn học của Vũ Hạnh mà trong các bài viết khác, nhiều tác giả chƣa khai thác
đƣợc: “Về phê bình văn học, tập trung lại những bài viết đăng trên báo :
Bách khoa, Tin Văn, Mai…như: Đọc lại Truyện Kiều, Tìm hiểu văn nghệ, nhà


5
văn Vũ Hạnh trình bày quan điểm sáng tác đúng đắn của cách mạng, từ đó
phê phán những hiện tượng sai trái, tiêu cực trong bộ phận văn học vùng tạm
chiếm Sài Gòn.”. Tác giả Nguyễn Thanh còn khái quát chung về bút pháp
nghệ thuật của Vũ Hạnh là “tinh tế điêu luyện, văn phong trong sáng, giàu
hình ảnh và mang tính ẩn dụ, cộng với lập trường kiên định của một nhà văn
có lương tâm, Vũ Hạnh hình thành được những tác phẩm quý báu như chất
ngọc tài sản vơ giá của dân tộc.”. T đó, tác giả Nguyễn Thanh ghi chép lại
một số nhận định của các nhà nghiên cứu khác để độc giả có cái nhìn rõ hơn
về Vũ Hạnh cũng nhƣ phong cách sáng tác của nhà văn: “GS.TS Mai Quốc

Liên đã nhận xét: “Vũ Hạnh đi dạy học tự kiếm sống, trở thành một cây bút
đặc sắc trên văn đàn nhiều phe phái, trường phái của Sài Gòn lúc bấy giờ”.
GS. Trần Hữu Tá cũng nhận định sâu sắc về tác giả Bút máu: “Vũ Hạnh là
một trong những cây bút nổi tiếng đã góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh
chống lại những âm mưu, thủ đoạn của chủ nghĩa đế quốc Mỹ trong lĩnh vực
văn hóa tư tưởng. Như vậy, ta có thể nói, qua cuộc đời đấu tranh khơng mệt
mỏi cho nền văn hóa dân tộc, nhà văn Vũ Hạnh xứng đáng là một khn mặt
văn học chân chính, một ngịi bút máu khả kính vùng tạm chiếm giữa lịng Sài
Gịn”. [67]
Tun ngôn nghệ thuật Bút máu của Vũ Hạnh luôn đƣợc các nhà phê
bình quan tâm mổ xẻ, phân tích. Trong bài viết “Tuyên ngôn văn chương
không chỉ của một thời” của tác giả Phan Hồng đăng trên báo Cơng an
nhân dân (số 21/2015), tác giả đã nhận định về tuyên ngôn nghệ thuật của Vũ
Hạnh như sau: “Ta từng bảo cháu ngịi bút khơng phải khơng có oan khiên.
Lưỡi gươm tuy ác nhưng mà trách nhiệm rõ ràng, lỗi lầm tác hại cũng trong
giới hạn. Mượn sự huyễn hoặc của văn chương mà gây điều thiệt hại cho con
người, tội ác của kẻ cầm bút xưa nay kể biết là bao, nhưng chẳng qua mờ mịt
hư ảo nên không thấy rõ hay khơng muốn rõ mà thơi.” (trích truyện ngắn Bút
máu)… “Đó cũng chính là tun ngơn văn chương mà suốt cuộc đời nhà văn


6
Vũ Hạnh đã theo đuổi. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, đất nước đã hồ bình thống
nhất, nhưng tun ngơn ấy vẫn mang tính thời sự, khi hơm nay vẫn có những
người dùng chức trách nhà văn của mình để mưu cầu danh lợi một cách bất
chính, trái với luân thường đạo lý, hoặc tham quyền cố vị, trù dập người trẻ;
dùng ngịi bút ngoa ngơn của mình để hãm hại người lương thiện hoặc đồng
loã với cái xấu cái ác, làm nô lệ cho đồng tiền. Những người nhân danh nhà
văn nhưng thiếu nhân cách ấy quên rằng, tuy có một số ít kẻ hùa theo họ, chia
sẻ quyền lợi với họ, tâng bốc họ, nhưng họ không qua mắt được số đơng

những đồng nghiệp và con người có lương tri, họ khơng qua mắt được chính
lương tâm mình, và nhất định họ khơng thốt được luật nhân quả như nhân
vật Lương Sinh trong (Bút máu) phải nhận lãnh.” Tuyên ngôn viết ra khi ông
mới ở tuổi 30 và trong một bối cảnh đặc biệt của đất nƣớc, nhƣng nhà báo
Phan Hồng đã khẳng định “nó mãi cịn sức sống bền lâu và là lời cảnh tỉnh
cho người cầm bút mọi thế hệ, nhất là đối với những bạn trẻ mới bước vào
con đường văn chương. Tuyên ngôn văn chương của một thời sẽ còn sức nặng
đối với nhiều thời!” [43]. Hay trong bài viết “Nhà văn Vũ Hạnh - Chàng trai
tuổi 90”, nhà báo Long Vân cũng viết về tuyên ngôn nghệ thuật của Vũ
Hạnh: “Nhà văn Vũ Hạnh điềm đạm, nho nhã, giản dị nên dù là CTV lớn của
báo CATP nhưng vẫn chan hòa, ân cần với từng nhân viên, phóng viên của
báo. Ơng sống có nhân cách, khơng vồ vập lợi danh, khơng hạ mình để đánh
đổi địa vị. Ông là nhân sĩ được lãnh đạo cao nhất của đất nước nhiều thời kỳ
tôn trọng cũng vì cái tài, cái tâm và nhân cách xứng tầm với một nhà văn lớn
như thế. Khơng thể nói hết được sự nghiệp hơn 60 năm của một nhà văn yêu
nước đã chọn văn học làm vũ khí đấu tranh, không thể kể hết những đoạn
trường của một chiến sĩ cách mạng hoạt động âm thầm trong lòng địch suốt
mấy mươi năm và 5 lần bị đày đọa trong lao tù; khơng thể liệt kê, phân tích
đầy đủ những giá trị tiềm tàng trong khối tác phẩm đồ sộ thuộc nhiều thể loại
của ông...” (báo CATP, số 2/2015) [78]. Chính những bài viết ngắn nhƣ thế


7
đã phần nào cũng giúp chúng ta nhận ra sự nghiệp văn chƣơng của Vũ Hạnh
cùng với tuyên ngôn nghệ thuật mà ông luôn trung thành trong suốt sự nghiệp
sáng tác.
+ Các bài viết về tập Bút máu và các sáng tác cụ thể của Vũ Hạnh:
Về sáng tác của Vũ Hạnh, chƣa có nhiều cơng trình nghiên cứu một cách
tồn diện và có hệ thống. Đa số các nghiên cứu về sáng tác của Vũ Hạnh đa
phần là những bài viết, tiểu luận, bài giới thiệu ngắn với số lƣợng hạn chế.

Viết và nghiên cứu về tập Bút máu của tác giả này, có bài viết “Nhà văn
Vũ Hạnh - đi qua thời "Bút máu" (Trần Mạnh Hảo, Báo Tiền Phong, số 406/10/2002,). Trong bài viết này, tác giả Mạnh Hảo đã liệt kê và khái quát lại
hành trình sáng tác truyện ngắn của Vũ Hạnh: “Đóng góp lớn nhất của Vũ
Hạnh cho văn học Việt Nam phải kể đến trước tiên là truyện ngắn. Ở thể loại
này, Vũ Hạnh đã “tới”, đã thật hay từ truyện Bút máu viết ở Sài Gòn năm
1958. Truyện ngắn này là một tuyên ngôn văn nghệ viết với nghệ thuật bậc
thầy. Nay giở ra đọc lại, tơi vẫn cịn kinh ngạc bởi bút pháp dung dị, ngơn
ngữ trần trụi, nhân vật có mà khơng có, tình huống truyện nửa hư nửa thực,
bi đấy mà hài cũng đấy, tịnh không thấy tư tưởng nào mà khơng chỗ nào
khơng có tư tưởng. Nhân vật Lương Sinh - gã văn sĩ xu thời, viết vì danh lợi,
vì ăn lộc của kẻ quyền quý kia ở thời nào mà chẳng có. Ngịi bút văn nơ, bồi
bút, nịnh thần kia càng viết thì vua quan càng béo húp, dân chúng càng gầy
xơ…. Những tập truyện ngắn Bút máu, Chất ngọc, Vượt thác, Người chồng
thời đại… nhìn chung là những tập truyện ngắn hay của Vũ Hạnh. Ngoài
thành cơng lớn về truyện ngắn, phê bình khảo luận cũng là một đóng góp
đáng kể của Vũ Hạnh cho nền văn học Việt Nam như Đọc lại Truyện Kiều,
Tìm hiểu văn nghệ, Cha mẹ bơ vơ… Ơng có cách bình Kiều rất riêng và rất
hay, có thể gọi ơng là một nhà Kiều học độc đáo..” [40] Trong bài viết này,
tác giả còn viết về việc tuổi thơ cơ cực, bất hạnh đã tôi luyện cho Vũ Hạnh sự
rắn rỏi, nhẫn nhịn, hi sinh thầm lặng trong cách sống và quyện vào ngòi bút


8
khiến nhân vật, ngơn t cũng đƣợm nét buồn: “Có nhà văn viết về nỗi cô đơn,
nỗi bơ vơ mà người đọc vẫn quyết không thấy một mảy may cô đơn hay bơ vơ
nào cả. Ngược lại, kiểu người như Vũ Hạnh, bị nỗi cô đơn hút hồn từ tấm bé,
dẫu có viết về cái sum vầy, cái đơng vui, người đọc vẫn cứ thấy hơi hám của
bơ vơ ám ảnh. Hãy đọc những trang văn Vũ Hạnh mà xem, nhân vật đang vui
đấy, hồ hởi giữa nhân quần xã hội đấy mà sao cứ trơ ra một thân một mình
thui thủi sống, thui thủi chết. Tâm hồn của Vũ Hạnh trên các trang văn hầu

như là một đứa trẻ ln tìm cách chạy trốn sự mồ cơi để mắc vào lưới bơ vơ
suốt cuộc đời…” [40].
Vũ Hạnh đã t ng khẳng định “Bút máu được viết theo lối cổ kính, vào
năm 1958, như một tun ngơn đối với chính mình, đồng thời để phản ứng lại
đội ngũ bồi bút đông đảo thời ấy, tôi mượn tên anh Vũ Hạnh để làm bút hiệu đó là người bạn đồng hương, vừa là bạn tù, đồng thời là một chiến sĩ tuyệt
vời - để tăng thêm phần trách nhiệm của mình đối với ngòi bút.” (Lời giới
thiệu tác phẩm Chất ngọc) [10,]. Thật vậy, “truyện ngắn Bút máu viết tháng
12-1958, như một Tuyên ngôn về Nghệ thuật đậm đặc chất của Vũ Hạnh”.
Theo tác giả Triệu Xuân trong bài “Viết rất ngắn về truyện Bút máu của Vũ
Hạnh”, “người viết không để lộ ra tư trưởng mà truyện toát lên triết lý sâu
sắc! Bút máu là tập truyện ngắn đặc sắc trong cuộc đời năm chục năm cầm
bút của Vũ Hạnh. Bút máu như là tuyên ngôn của tác giả về văn chương nghệ
thuật. Mười hai truyện ngắn trong tập sách này tốt lên ý chí, nghị lực, lịng
nhân ái của một nhà văn dấn thân trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và
chống Mỹ. Đọc Bút máu, dù là viết về chuyện xưa hay trực tiếp nói chuyện
đương thời, tơi cảm nhận văn chương Vũ Hạnh ln ln tươi rói niềm tin
vào cuộc đời, vào tình người; Vũ Hạnh khơng bao giờ lẫn lộn, thỏa hiệp giữa
chính và tà, nhân nghĩa và phi nhân...” (www.trieuxuan.info, 10-2015) [79].
Nhìn chung, cũng có các bài phỏng vấn, bài viết nhận định về đề tài, đối
tƣợng, chủ đề sáng tác, phong cách nghệ thuật, cảm xúc khi viết của Vũ


9
Hạnh, nhƣng phần lớn thiên về sự nghiệp sáng tác của Vũ Hạnh, chƣa có
cơng trình nghiên cứu tồn diện về tập Bút máu của Vũ Hạnh nói riêng và
luận văn nghiên cứu về Vũ Hạnh nói chung. Lựa chọn đề tài “Tự sự trong tập
bút máu của Vũ Hạnh” chúng tơi muốn tìm hiểu về sự đóng góp của nhà văn
qua tập truyện ngắn Bút máu qua góc nhìn tự sự.
1.3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu tập Bút máu của Vũ Hạnh t góc nhìn tự sự trƣớc hết nhằm

thử nghiệm việc vận dụng tự sự học vào nghiên cứu, phê bình văn học. Tiếp
theo là nhằm mục đích nhìn nhận văn xi đƣơng đại đa dạng, phong phú
hơn, nhằm giúp độc giả hiểu biết sâu hơn về một tác giả văn học Việt Nam ra
đời trƣớc 1975.
Qua khảo sát, nghiên cứu, ngƣời viết sẽ đúc kết và thấy đƣợc những
đóng góp mới của nhà văn trong cách xây dựng kết cấu, cốt truyện, nghệ thuật
trần thuật, điểm nhìn, ngơn ngữ và giọng điệu trần thuật. Chúng tơi có những
so sánh và thấy đƣợc những điểm chung và riêng của tác giả này so với các
tác giả khác. Nhƣ vậy, việc tìm hiểu “Tự sự trong tập bút máu của Vũ Hạnh”
cịn nhằm mục đích minh chứng khả năng tồn tại, phát triển và ngày càng đổi
mới của văn xi Việt Nam.
Đây là cơng trình nghiên cứu về một tác giả đã trải qua cả hai giai đoạn
của đất nƣớc: đấu tranh giải phóng dân tộc và hịa bình dựng xây đất nƣớc.
Do đó, những ý kiến trong cơng trình sẽ là tƣ liệu tham khảo cho những ngƣời
quan tâm đến tác giả Vũ Hạnh nói riêng, đến văn xi Việt Nam thời kì trƣớc
1975 nói chung. Đồng thời, những yếu tố tự sự trong tập Bút máu cũng có
nhiều nét tƣơng đồng với nhiều tác phẩm khác, do đó, cơng trình này có thể
tạo tiền đề mở rộng khảo sát yếu tố tự sự trong sáng tác của các tác giả Việt
Nam cùng thời kì.
1.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu


10
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài chính là những yếu tố tự sự trong tập
truyện ngắn Bút máu của tác giả Vũ Hạnh. Do đó, trƣớc hết, ngƣời viết phải
nghiên cứu về tự sự học và các yếu tố tự sự trong văn xuôi nhƣ cấu trúc tự sự
trong một số văn bản khác để đối chiếu, làm rõ. Qua đó, ngƣời viết qua q
trình đọc và chọn lọc tài liệu chỉ tập trung khai thác những yếu tố tự sự trong
tập truyện ngắn Bút máu của tác giả Vũ Hạnh.

1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài chỉ tập trung khảo sát tập truyện ngắn Bút máu của nhà văn Vũ
Hạnh, gồm các truyện ngắn: Một cái tết trên năm trăm năm về trƣớc, Dương
đảo, Vi ngọt, Chung giọt mồ hơi, Câu chuyện mất ngựa, Khoảnh khắc tình
xn, Đơi mắt dịu hiền, Người nữ tì, Chất ngọc, Vàng tháp cổ, Bút máu.
Các truyện ngắn này cơ bản bao quát nội dung mà nhà văn Vũ Hạnh
chọn viết: phê phán các vấn đề xã hội và triết luận tƣ tƣởng. Bên cạnh đó, tác
giả luận văn cũng tìm hiểu một số truyện ngắn viết theo kết cấu mở, cùng loại
truyện ngắn khác cùng thời để so sánh, đối chiếu.
1.5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Triển khai thực hiện nghiên cứu đề tài này, luận văn sử dụng các
phƣơng pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp nghiên cứu lịch sử: Vận dụng phƣơng pháp nghiên cứu
này để nghiên cứu lí luận về thể loại văn xi trong tiến trình phát triển trƣớc
1975. Bởi lẽ, sự đổi mới luôn diễn ra trên cơ sở kế th a và cách tân những
yếu tố sẵn có trong quá khứ. Để nhận thấy sự phát triển và đổi mới của văn
xuôi đƣơng đại và địa hạt truyện ngắn, ngƣời nghiên cứu cần có đƣợc cái nhìn
khái qt về lịch sử hình thành và phát triển; những vấn đề lí luận về đặc điểm
văn xuôi trƣớc 1975, quan niệm truyện ngắn của các nhà lí luận văn học trong
các giai đoạn trƣớc.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu:, ngƣời viết vận dụng phƣơng pháp so
sánh, đối chiếu để khảo sát những bƣớc phát triển trong tác phẩm của cùng tác


11
giả cũng nhƣ so sánh với các tác giả khác để tìm ra những đặc trƣng của t ng
nhà văn đóng góp vào nền văn học đƣơng đại.
- Phương pháp thống kê, phân loại: ngƣời viết vận dụng phƣơng pháp
thống kê, phân loại để khảo sát các yếu tố tự sự trong tập truyện ngắn Bút
máu của Vũ Hạnh (thế giới nhân vật, ngôn ngữ,…).

- Phương pháp nghiên cứu cấu trúc: Ngoài ra, ngƣời viết vận dụng
phƣơng pháp nghiên cứu cấu trúc để khảo sát tác phẩm trên các bình diện: kết
cấu, cốt truyện, ngơn ngữ, điểm nhìn nghệ thuật,…
1.6. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn
đƣợc cấu trúc thành ba chƣơng nhƣ sau:
Chƣơng 1: Tự sự học và tự sự trong Bút máu của Vũ Hạnh
Chƣơng 2: Kết cấu tự sự trong tập Bút máu của Vũ Hạnh
Chƣơng 3: Diễn ngôn nghệ thuật, giọng điệu và kết cấu tự sự trong tập
Bút máu của Vũ Hạnh


12

Phần II: NỘI DUNG
CHƢƠNG 1:
TỰ SỰ HỌC VÀ TỰ SỰ TRONG BÚT MÁU CỦA VŨ HẠNH
1.1. Khái lƣợc về tự sự học
1.1.1. Khái niệm tự sự và tự sự học
Tự sự học là một địa hạt nghiên cứu đã đƣợc phát triển t giai đoạn
những năm đầu thế kỉ XX (đặc biệt là trong giai đoạn 1960-1980). Nhìn
chung, tự sự học đƣợc chia làm nhiều đối tƣợng nghiên cứu dựa trên t ng giai
đoạn phát triển. Tự sự học kinh điển đƣợc xây dựng trên nền tảng của thuyết
cấu trúc mà khởi thủy là những nghiên cứu ngôn ngữ của F. Saussure. Những
quan tâm của tự sự học kinh điển tập trung vào mơ hình ngữ pháp tự sự, diễn
ngơn tự sự cùng các vấn đề sự kiện, nhân vật, điểm nhìn, thời gian và khơng
gian trần thuật, văn bản trần thuật và đọc tự sự,… Nếu tự sự học kinh điển tập
trung vào văn bản thì tự sự học hậu kinh điển tập trung vào ngữ cảnh. Tự sự
học kinh điển chú ý ngôn ngữ, tự sự học hậu kinh điển chú ý đến lời nói. Tự
sự học kinh điển hƣớng đến cái tĩnh, đóng kín thì tự sự học hậu kinh điển xem

xét quá trình mở và động. Tự sự học kinh điển có tính thống nhất tƣơng đối
thì tự sự học hậu kinh điển hƣớng đến liên ngành và tiếp cận không đồng
nhất,…Giai đoạn đầu, tự sự học tập trung nghiên cứu cấu trúc của văn bản,
đối tƣợng của trần thuật, cũng nhƣ tập trung thiết lập cấu trúc ngữ pháp, chức
năng ngữ pháp của trần thuật, bƣớc phát triển thứ hai theo tƣ tƣởng phát triển
của chủ nghĩa cấu trúc cơ bản là nghiên cứu lời kể, cách kể, hoặc nói cách
khác là nghiên cứu diễn ngôn tự sự. Đánh dấu cho sự phát triển thật sự của
quan niệm tự sự học là các nhà nghiên cứu phƣơng Tây với những tên tuổi
l ng danh nhƣ G. Genette, R. Barthes, T. Todorov, A. Greimas, J. Culler, bắt
nguồn t lý thuyết Cấu trúc luận Pháp. Gerald Prince là ngƣời tiên phong đề
xuất khái niệm “đối tƣợng tiếp nhận tự sự” hoặc “ngƣời thụ thuật” (naratee).


13
Khái niệm này đƣợc phát triển, kết th a phổ biến và đánh dấu nền tảng của tự
sự học thế giới. G.Genette cũng rất quan tâm đến vấn đề thời gian trong tác
phẩm. Ông đã đề cập đến: thời gian khơng trùng khít, thời gian trùng khít,
thời gian trần thuật không tƣơng ứng với thời gian sự kiện, trần thuật tỉnh
lƣợc hoặc bỏ qua thời gian sự kiện; trần thuật theo trật tự thời gian vật lí, trần
thuật khơng theo trình tự thời gian, trần thuật đơn tính, trần thuật trùng phức,
trần thuật tổng hợp…Theo nhà nghiên cứu Lê Thời Tân ông viết “Tự sự học:
tên gọi, lược sử và một số vấn đề lí thuyết” (Văn hóa Nghệ An, số 4/2012) về
khái niệm ngƣời thụ thuật tự sự: “Người thụ thuật là đối tượng hướng tới của
người trần thuật, nó là một nhân tố kết cấu đối ứng với người trần thuật,
không liên quan đến ngữ cảnh lịch sử - xã hội mà trong đó có độc giả bằng
xương bằng thịt. James Phelan, một nhà tự sự học Mĩ khác giải thích khái
niệm này như sau: kẻ thụ thuật là loại độc giả mà người trần thuật (narator)
trực tiếp giao lưu cùng, nó có khả năng mà cũng có thể khơng có khả năng
trùng khít với độc giả lí tưởng. Hoặc một đóng góp khác, Seymour Chatman
đề nghị phân biệt cái gọi là trường tri cảm có tính cách như một bộ thấm lọc

(filter) thông tin trần thuật của nhân vật với cái gọi là tầm nhìn hoặc nói quan
điểm riêng của người trần thuật khi phân tích góc nhìn tự sự (focalization)”.
[66]. Sau khi quan niệm tự sự học của các nhà nghiên cứu ngƣời Pháp đƣợc
phổ biến rộng rãi hơn, thì một số nghiên cứu về đề tài này của Mỹ cũng phát
triển theo, đặc biệt là sau thập niên 90. Tự sự học kinh điển cấu trúc luận của
Pháp đã trở thành nền tảng gây ra những sự đột phá trong nền tự sự học hậu
kinh điển, t đó phát triển và thúc đẩy tự sự học bƣớc sang giai đoạn hậu kinh
điển. Brian Richardson, một nhà tự sự học của Mĩ đã t ng nhận định: “Lí luận
tự sự đang đạt tới một tầm cao mới tồn diện hơn. Lí luận tự sự rất có khả
năng sẽ chiếm địa vị trung tâm trong nghiên cứu văn học khi mà những
hệ hình (paradigm) phê bình vốn từng có vị trí chủ đạo bắt đầu suy yếu đi
cùng lúc mơ thức (model) phê bình mới (chí ít cũng không giống như cũ)


14
đang đang thịnh hành dần lên” . So với Mĩ, tự sự học ở Anh lại khơng có sự
phát triển ấn tƣợng. Hai ấn phẩm lớn về tự sự học của Anh năm 2005 là Bách
khoa tồn thƣ lí luận tự sự (Routledge xuất bản) và Chỉ nam lí luận tự sự
(Nxb. Blackwell ) dù sản xuất ở Anh nhƣng về đội ngũ tác giả biên soạn sách
lại là các chuyên gia hàng đầu đến t Mĩ. Ngoài ra, sự phát triển tự sự học
phƣơng Tây cũng đã ảnh hƣởng đến quan niệm ý thức hệ về vấn đề này tại
Nga với các tên tuổi nghiên cứu lớn ở Nga nhƣ V. Shklovski, B.
Tomashevski, V. Propp, M. Bakhtin, J.U. Lotman,…. Lý thuyết tự sự học có
sự phát triển vào cuối thập niên 80 tại Trung Quốc với các nhà nghiên cứu
tâm huyết nhƣ Dƣơng Nghĩa, Trần Bình Nguyên, Triệu Nghị Hành, La
Cƣơng. Có thể nói, nghiên cứu tự sự học tại Trung Quốc trong giai đoạn này
đã đạt đến cao trào nhờ vào sự đổ bộ, giao thoa của các lý thuyết phƣơng Tây
vào Trung Quốc. Nhóm Tân tự sự học lí luận dịch tùng (Trực thuộc Vị Minh
dịch khố - Đại học Bắc Kinh) đƣợc coi là nhóm tiên phong trong việc đƣa lý
thuyết tự sự học phƣơng Tây đến gần hơn với ngƣời dân trong nƣớc thông

qua các tác phẩm, cơng trình dịch thuật. Đối với nghiên cứu phƣơng thức tự
sự, tác giả chủ yếu tiếp thu tự sự học kinh điển phƣơng Tây (tiêu biểu là
G.Genette), chú ý phƣơng pháp lí luận thời gian tự sự, góc độ tự sự; khi
nghiên cứu thể thức ngôn ngữ, tác giả chú ý đến phƣơng pháp phân tích lời
nhân vật và lời trần thuật. Khắc phục hạn chế của tự sự học kinh điển, tác giả
đã vận dụng những gợi ý của tự sự học hậu kinh điển để nghiên cứu tiểu
thuyết, chỉ ra mối liên hệ sâu sắc giữa văn bản và văn hóa lịch sử, phân tích
hệ thống kí hiệu biểu đạt ý nghĩa nhƣ thế nào đồng thời làm rõ nội hàm văn
hóa và hiệu quả thẩm mĩ do hệ thống kí hiệu đó biểu đạt. Vận dụng lí thuyết
tự sự học, tác giả quan niệm rằng thể loại đƣợc cấu tạo bởi ba tầng: mơ hình
ngơn ngữ; phong cách thể loại và phong cách tác giả của tác phẩm văn học;
phƣơng thức tồn tại của văn hóa. Thể loại v a là kết quả chế ƣớc của văn hóa,
v a là kết quả của việc phát huy tài năng sáng tạo của nhà văn. Sau đó, đến


15
những năm 90 của TKXX, tự sự học hậu kinh điển xuất hiện vào những năm
80, khi tự sự học kinh điển nhận phải nhiều phản đối trái chiều t phía chủ
nghĩa giải cấu trúc và chủ nghĩa lịch sử. Có thể nói, tự sự học kinh điển là một
hƣớng nghiên cứu mới, kết hợp giữa việc truy xét phản ứng ngƣời đọc đối với
văn bản và áp dụng nó vào nghiên cứu mối quan hệ giữa ngƣời đọc và ngữ
cảnh cũng nhƣ các yếu tố liên văn bản điển hình. Sự phát triển mạnh mẽ của
tự sự học Trung Quốc cũng đã ảnh hƣởng rõ nét đến tình hình nghiên cứu tự
sự học tại Việt Nam. T đó, xuất hiện hàng loạt mà một số thuật ngữ quan
trọng nhƣ tự sự, rồi tự sự học cũng nhƣ trần thuật, văn bản, diễn ngôn, thoại
ngữ... trong hƣớng đi nghiên cứu các văn bản, sáng tác của các tác giả. Bắt
nguồn t khái niệm trần thuật học, đặc biệt là đặt trong ngữ cảnh nhất định
của lí luận văn học, đây là khái niệm tƣơng đƣơng với tự sự học trên thế giới.
Lại Nguyên Ân t ng viết: “Trần thuật học (narratologie, naratology) được
đề xuất cuối những năm 60 do việc xem xét lại học thuyết Chủ nghĩa cấu trúc

từ quan điểm lí thuyết giao tiếp về bản chất của nghệ thuật và các dạng thức
tồn tại của nó. Do vậy trần thuật học đứng giữa một phía là Chủ nghĩa cấu
trúc và một phía khác là Mĩ học tiếp nhận. Như vậy điều cần lưu ý là Trần
thuật học ở phương Tây là một trường phái, một khuynh hướng học thuật chứ
không đơn thuần chỉ là một bộ môn nghiên cứu” [3,150]. T khái niệm này,
chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu sự phát triển của quan niệm tự sự học tại Việt
Nam. Trong bối cảnh lý luận văn học tại Việt Nam, tự sự học đƣợc áp dụng
vào việc phân tích cách trần thuật của các văn bản, có thể xuất phát t mơ
hình tự sự và thủ pháp cụ thể của việc kiến tạo mơ hình, mơ hình chủ yếu của
trần thuật bao gồm: mơ hình cốt truyện – tính cách, mơ hình tâm lí – tinh
thần, mơ hình cảm giác – ý tƣợng, mơ hình ẩn - ý tƣợng trƣng, mơ hình thi
tình – ý cảnh,... Chúng tơi gọi chung các mơ hình trên là phƣơng thức phát
triển của nghệ thuật giao tiếp. Và đây cũng chính đƣờng hƣớng, quan niệm
nghiên cứu về tự sự học tại Việt Nam.


16
Trần Đình Sử cùng các cộng sự đã có những nghiên cứu chuyên sâu,
trong thời gian dài để cho ra mắt cơng trình “Tự sự học – Lí thuyết và ứng
dụng” (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành, 2017). Có thể nói, đây là
bộ sách tập trung các nghiên cứu căn bản và mới nhất về tự sự học trên thế
giới và đƣa ra cái nhìn khách quan nhất về tiến trình phát triển của tự sự học
tại Việt Nam. Trong tác phẩm này, Trần Đình Sử cũng xoáy vào đối tƣợng
nghiên cứu tự sự học cơ bản là Truyện Kiều. Truyện Kiều là một trƣờng hợp
nghiên cứu điển hình về tự sự học với cơng trình của Trần Đình Sử (Về mơ
hình tự sự Truyện Kiều). Ngồi ra, các nghiên cứu chuyên sâu theo hƣớng tự
sự học về N i buồn chiến tranh hay truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, tác phẩm
của Đặng Thân,… cũng đƣợc chú ý. Với những ứng dụng này, tự sự học đã
bám rễ vào đời sống văn chƣơng học thuật Việt Nam theo một cách khả quan:
thâm nhập thực tiễn sáng tạo văn chƣơng nghệ thuật.

1.1.2. Đặc trưng của tự sự học
Đặc trƣng của tự sự học là cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ. Đối với
tác phẩm văn xuôi tự sự, cốt truyện là yếu tố cực kì quan trọng, dù hiện nay
có xu hƣớng nhạt hóa cốt truyện thì cũng khơng đồng nghĩa với việc khơng
cần, khơng có cốt truyện. Nói cách khác, tác phẩm nào tồn tại sự kiện thì vẫn
phải có cốt truyện. Cốt truyện tự sự có thể đƣợc triển khai theo tuyến tính
(chiều kích thời gian, sự kiện nào diễn ra trƣớc sẽ đƣợc nói đến trƣớc) hoặc
cốt truyện đảo tuyến với sự chen lẫn của dòng thời gian quá khứ và hiện tại
đan xen nhau. Tuy nhiên, nhìn chung cốt truyện là một hệ thống cụ thể những
sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm nghệ thuật, đƣợc tác giả phóng tác
dựa trên kinh nghiệm cá nhân về nhân vật, đề tài, tƣ tƣởng, cũng nhƣ tính
logic, địi hỏi nhà văn phải xây dựng hệ thống cốt truyện cụ thể theo sự sáng
tạo riêng của t ng tác giả. Cốt truyện gồm các tính chất về hệ thống, tính kịch
và tính lịch sử để làm nên đặc trƣng của tự sự học.. Đây là đặc trƣng cơ bản
của tƣ tƣởng tự sự học hậu hiện đại nói chung và văn xi tự sự nói riêng.


17
Trong văn tự sự cũng khơng thể khơng có nhân vật. Xu hƣớng nhạt hóa
tính cách hay khơng có tính cách cũng không đồng nhất với việc không miêu
tả con ngƣời, mà chỉ là chuyển t miêu tả bên ngoài sang miêu tả bên trong.
Trong Từ điển thuật ngữ văn học do nhóm tác giả Trần Đình Sử, Lê Bá Hán,
Nguyễn Khắc Phi chủ biên định nghĩa: “Nhân vật văn học là con người cụ thể
được miêu tả trong tác phẩm văn học, chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong
tác phẩm. Nhân vật (...) thể hiện quan niệm thẩm mĩ và lí tưởng của nhà văn
về con người, là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người” [7,
167]. Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân - NXB Đại học
Quốc gia Hà Nội 1999 lại cho rằng: “Nhân vật văn học là một trong những
khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng,
trường phái hoặc dịng phong cách. Nhân vật văn học là hình tượng nghệ

thuật con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại tồn vẹn của con
người trong nghệ thuật ngơn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi
cịn là các con vật, các lồi cây, các sinh thể hoang đường được gắn cho đặc
điểm giống con người.” [2, 89]. Nhân vật cũng là nơi để nhà văn thể hiện quan
điểm nghệ thuật và lí tƣởng thẩm mĩ của chính bản thân mình về con ngƣời.
Nhà văn Tơ Hoài cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất, tập trung hết thảy, giải
quyết hết thảy trong một sáng tác” [45, 56]. M i một nhà văn tuỳ theo cảm
quan hiện thực đời sống, tuỳ theo quan niệm của mình mà có những kiểu nhân
vật riêng.
Đặc trƣng thứ ba của tự sự học là ngơn ngữ, ở đây có thể hiểu rõ hơn là
ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ ngƣời kể chuyện. Ngôn ngữ tự sự là một đặc
trƣng quan trọng của tự sự học. Ngôn ngữ là công cụ giúp truyền đạt tƣ tƣởng
tình cảm của ngƣời viết. Trong hệ thống ngôn ngữ tự sự, đƣợc chia làm hai
loại: ngôn ngữ nhân vật và ngƣời kể chuyện. Về đặc trƣng này, chúng tơi xin
trình bày bằng mơ hình bên dƣới để luận điểm rõ ràng hơn:


18

Ngồi ra, ngơn ngữ tự sự cịn đƣợc coi là vỏ t ngữ, ngữ pháp trong kết
cấu trần thuật, nằm ở việc tác giả vận dụng câu, đoạn, chƣơng, cách sử dụng
ngữ âm, t vựng, cú pháp, cách viết, phƣơng tiện liên kết, chú ý đến lời nhân
vật và lời trần thuật (lời dẫn trực tiếp, lời dẫn gián tiếp, lời dẫn trực tiếp tự do,
lời dẫn gián tiếp tự do; các loại hình ngơn ngữ), thủ pháp, ngữ pháp, ngữ
cảnh,... sáng tạo riêng để làm dày thêm tính độc tơn cho cách viết của bản
thân.
Nhìn chung, đặc trƣng của tự sự học rất quan trọng trong việc làm xƣơng
sống lèo lái cho các tác phẩm văn xuôi trở nên vững chắc và triển khai đúng
hƣớng. Tuy nhiên, tùy theo t ng tác giả mà ở m i đặc trƣng cơ bản lại có sự
thay đổi theo sáng tạo riêng để tạo nên tính cá nhân trong sáng tác và sự độc

đáo của m i nhà văn.
1.1.3. Cấu trúc tự sự
Cấu trúc tự sự là mối quan hệ giữa các sự kiện, gồm có các giai đoạn
chính: giới thiệu sự kiện; trong tiến trình có phát triển sự kiện, điểm thắt nút,
cao trào và kết thúc. Cấu trúc tự sự thể hiện một câu chuyện hoàn chỉnh mà
tác giả thể hiện, tức là một sự kiện liên tục. Tùy theo t ng xuất phát điểm của
câu chuyện mà tác giả chọn cho mình sự kiện cụ thể: sự kiện tự nhiên, sự kiện
hành động, sự kiện tƣơng tác (sự kiện tác động bên ngồi) hay tình huống bên
trong nhân vật. T đó triển khai theo điểm nhìn tự sự và ngƣời kể chuyện. Cụ