CHƯƠNG V
CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH
CHO TRẺ MẦM NON
1. Phân loại các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ
mầm non
Đứng từ góc độ lý luận dạy học truyền thống, người ta đã phân ra 2
hình thức tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ, đó là :
- Hoạt động tạo hình trên tiết học.
- Hoạt động tạo hình ngồi tiết học.

 Hoạt động tạo hình trên tiết học :
Tiết học (có thể gọi là giờ hoạt động) là hình thức dạy học đóng vai
trị chủ chốt, ở đó trẻ có thể tìm hiểu cuộc sống xung quanh, tìm hiểu thế
giới vạn vật một cách có tổ chức nhất và tiếp thu các tri thức, kỹ năng, kỹ
xảo theo một chương trình có tính hệ thống.
Hoạt động tạo hình có thể được tiến hành trên nhiều loại tiết học :
- Tổ chức hoạt động tạo hình ở các tiết học tạo hình : ở các tiết học
đó hoạt động tạo hình là hoạt động chính, chiếm phần lớn thời gian. Các
nhiệm vụ tạo hình là các nhiệm vụ cơ bản của tiết học.
- Hoạt động tạo hình cịn có thể được thực hiện trên các tiết học của
các lĩnh vực hoạt động khác : ở các tiết học này có thể giải quyết bổ sung
một số nhiệm vụ của hoạt động tạo hình, bởi vậy trong các hoạt động của
những tiết học đó có xen vào một số yếu tố của hoạt động mang tính tạo
hình.

 Hoạt động tạo hình ngồi tiết học :
Đây là những dạng hoạt động mang tính tự do mà trẻ có thể diễn ra ở
những thời điểm khác nhau trong ngày một cách hợp lý khơng theo một
quy trình chặt chẽ về giờ giấc.
Hình thức này lại có hai nhóm :
Nhóm thứ nhất, là các hình thức hoạt động do giáo viên tổ chức thực

hiện, được đưa vào kế hoạch chương trình của hoạt động tạo hình.
+ Hoạt động tạo hình kết hợp với vui chơi.
1


+ Hoạt động tạo hình ứng dụng vào sinh hoạt : Lễ hội, trang trí mơi
trường,...
+ Hoạt động mang tính tạo hình trong các giờ rãnh rỗi : Giáo viên
cung cấp thông tin về các đối tượng miêu tả, trao đổi, cùng hoạt động với
trẻ để nắm bắt hiểu biết, suy nghĩ của trẻ, gợi những xúc cảm, bồi dưỡng sự
cảm thụ về nét đẹp của các sự vật, hiện tượng.
+ Tổ chức giờ quan sát chuyên biệt : chuẩn bị cho các giờ hoạt động
tạo hình qua các hoạt động như : quan sát, đàm thoại, phân tích các đặc
điểm thẩm mĩ của các sự vật, làm quen với các tác phẩm nghệ thuật tạo
hình, tìm hiểu, tích lũy các kinh nghiệm văn hóa tạo hình,...
+ Hoạt động tạo hình theo nhóm ở ngồi trời : vẽ trên đất, làm đồ
chơi bằng vật liệu thiên nhiên, xếp sỏi, đá,...
Nhóm thứ hai, là các hình thức hoạt động tạo hình do cá nhân trẻ tự
lựa chọn và thực hiện :
+ Hoạt động tự do của trẻ ở các góc “tạo hình”, trong các giờ tham
quan, dạo chơi, hoạt động tạo hình ở gia đình,...
+ Chơi - tạo hình tại các góc trong phịng lớp hoặc ngồi trời.
Hiện nay, khi phân tích đặc điểm hoạt động của trẻ em, người ta
càng thấy rõ hơn rằng : ở tuổi mầm non, sự hình thành và phát triển nhân
cách của trẻ diễn ra không phải qua các tiết học của môn khoa học riêng lẻ
mà dưới tác động đồng bộ của nhiều dạng hoạt động theo quan điểm tích
hợp. Các hoạt động này giúp trẻ lĩnh hội, khám phá những hiểu biết mới về
tự nhiên, xã hội, khoa học - kỹ thuật, bồi dưỡng năng lực nhận thức, khả
năng vận động để từng bước hòa nhập vào thế giới xung quanh, và nhờ đó
mà chuẩn bị những khả năng cần thiết cho việc tiếp thu nền giáo dục ở các

bậc học tiếp theo.
Chính vì điều này mà khi lựa chọn, xác định các hình thức tổ chức
hoạt động tạo hình, giáo viên cần nắm được các tiêu chí (cơ sở) của sự
phân loại và bản chất của từng loại hình thức hoạt động được sử dụng.
Căn cứ vào bản chất, đặc điểm hoạt động tạo hình của trẻ em, vào
mục đích, nội dung của hoạt động tạo hình ở trường mầm non, vào mối
quan hệ biện chứng giữa phương pháp với hình thức tổ chức hoạt động của
trẻ, người ta có thể phân loại các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình cho
trẻ như sau :
1.1. Phân loại theo loại hình của hoạt động tạo hình

2


Theo cách phân loại này người ta cũng có thể dùng thuật ngữ “mơn
học” để chỉ các hình thức hoạt động tạo hình chuyên biệt được phân loại
theo đặc điểm về phương thức tạo hình, biểu cảm (theo đặc điểm kỹ thuật,
chất liệu,...). Nhóm này gồm các hình thức sau :
- Hoạt động vẽ : dùng đường nét, hình mảng, màu sắc tạo bố cục thể
hiện trên mặt phẳng hai chiều.
- Hoạt động xếp dán tranh : sắp xếp, gắn ghép các hình mảng rời, tạo
bố cục trên mặt phẳng hai chiều.
- Hoạt động nặn : thể hiện hình tượng ở dạng hình khối trong khơng
gian ba chiều với các chất liệu mềm, dẻo.
- Hoạt động lắp ghép : sắp đặt, gắn ghép các mơ hình trong khơng
gian ba chiều từ các hình khối, các chi tiết với nhiều chất liệu,...
- Hoạt động tạo hình tổng hợp : thể hiện hình tượng nghệ thuật bằng
các phương thức tạo hình khác nhau, phối hợp các kỹ thuật, chất liệu, vật
liệu khác nhau - đây là hình thức hoạt động có ảnh hưởng tích cực tới sự
phát triển khả năng sáng tạo của trẻ.

Cách phân loại này giúp giáo viên mầm non dễ định hướng trong
cách đánh giá khả năng sử dụng ngơn ngữ tạo hình của trẻ.
1.2. Phân loại theo tính chất của biểu tượng, hình tượng (hay theo
cơ sở của sự hình thành các biểu tượng hình tượng)
Các biểu tượng hình tượng mà trẻ thể hiện trong hoạt động tạo hình
có thể được hình thành bằng nhiều con đường khác nhau : từ sự tái tạo đơn
thuần tới sự sáng tạo tích cực. Để phát triển khả năng sáng tạo người ta cần
có các hình thức tổ chức hoạt động được sắp xếp theo một hệ thống để giúp
trẻ từng bước đi từ sự bắt chước đơn thuần tới tái tạo tích cực và tới độc
lập sáng tạo những hình tượng mới. Với cách phân loai này có thể gọi các
hình thức tổ chức hoạt động là các “tiết học” hay các “bài học”.
Theo tính chất của biểu tượng hình tượng người ta phân ra ba hình
thức hoạt động chính :

 Hoạt động tạo hình theo mẫu :
Đây là một hình thức hoạt động rất quan trọng khơng thể thiếu được,
bởi lẽ nó có vai trị là nền tảng, là mơi trường bồi dưỡng, phát triển ở trẻ óc
quan sát, khả năng phân tích, nhận biết các đặc điểm đa dạng về hình thái,
khả năng cảm thụ tính thẩm mỹ và nét độc đáo của các sự vật, các hiện
tượng xung quanh, giúp trẻ có khả năng tự tích lũy vốn biểu tượng, kinh
3


nghiệm cho quá trình sáng tạo sau này. Chất lượng thẩm mỹ của sản phẩm
tạo hình trong hình thức hoạt động này phụ thuộc phần lớn vào sự phát
triển khả năng tri giác thẩm mỹ của trẻ.
Các biểu tượng hình tượng mà trẻ thể hiện ở đây được tạo nên từ quá
trình tri giác trực tiếp các vật mẫu (nature), bởi vậy, trong tâm lý học người
ta gọi hình thức này là “Tạo hình theo biểu tượng tri giác trực tiếp”.


 Hoạt động tạo hình theo đề tài cho sẵn :
Đây là hình thức tạo hình mang tính tự do ít phụ thuộc vào mẫu. Ở
hình thức hoạt động này, trẻ phải thể hiện các hình tượng dựa vào những đề
tài cụ thể mà giáo viên nêu ra. Nội dung của đề tài có thể từ đơn giản tới
phức tạp, từ tái hiện đơn thuần tới sự tái tạo tích cực. Để xây dựng các hình
tượng theo các đề tài trẻ phải “làm sống lại” các biểu tượng từ trí nhớ và
phối hợp các biểu tượng tạo nên hình tượng mới nhờ các quá trình liên
tưởng, tưởng tượng tái tạo và các xúc cảm, tình cảm. Với mục đích phát
triển trí nhớ hình tượng, người ta có thể tổ chức cho trẻ quan sát mẫu, song
với những phương thức phức tạp hơn so với quan sát trên các giờ tạo hình
theo mẫu. Cụ thể người ta có thể tăng cường đa dạng hóa các mẫu và kéo
dài dần quãng thời gian giữa thời điểm kết thúc quan sát với thời điểm bắt
đầu thể hiện từ vài giờ tới vài ngày. Có thể gọi hình thức hoạt động này là :
“Tạo hình theo biểu tượng của trí nhớ”.

 Hoạt động tạo hình theo đề tài tự chọn :
Dưới hình thức hoạt động này, trẻ được chủ động, tích cực, tự do lựa
chọn và thể hiện nội dung miêu tả (đề tài cụ thể) mà mình thích theo dự
định tạo hình của cá nhân. Để hạn chế những khó khăn mà trẻ có thể gặp,
giáo viên cần định hướng các đề tài tự chọn trong phạm vi những kinh
nghiệm, những xúc cảm, tình cảm mà trẻ đã được trải nghiệm.
Trước đây, người ta quen gọi hình thức hoạt động này là “Tiết tạo
hình theo ý thích”. Cách gọi này khơng chính xác bởi nó thường dẫn tới sự
hiểu sai về tính chất, yêu cầu của hoạt động, “ý thích” của trẻ nhỏ thường
chỉ là những ý nghĩa, mong muốn có tính nhất thời, dễ thay đổi làm trẻ khó
định hướng trong việc xây dựng hình tượng. Cái “ý thích” chung chung
khơng được định hướng thường làm cho trẻ bị bỏ mặc với việc tự lựa chọn,
kết quả là, một số trẻ cảm thấy bất lực, đành “biểu diễn” lại khơng phải cái
nó thích, nó muốn mà là cái nó đã từng làm và có thể làm được; ngược lại,
một số trẻ khác lại tung hồnh với những thứ có thể khơng liên quan gì tới

mục đích, nội dung của giờ học. “Tự chọn” là có ý định trước, và tất nhiên
phải theo ý thích, theo khả năng.
4


Để giúp trẻ tự chọn được đề tài, giáo viên cần tung ra một vấn đề,
hay một chủ đề lớn và dựa vào đó mà giúp trẻ hình thành “dự định tạo
hình” để thể hiện nội dung nghệ thuật của đề tài đó. Dự định này bao gồm ý
tưởng tạo hình và kế hoạch thực hiện ý tưởng đó, nó là kết quả của sự tìm
kiếm, khám phá, kiến tạo cái mới, cái độc đáo trong cách suy nghĩ, cách
làm của mỗi đứa trẻ. Hình thức tạo hình theo đề tài tự chọn - vì lý do này
cịn được gọi là “Tạo hình theo biểu tượng của tưởng tượng sáng tạo”.
1.3. Phân loại theo quy mô tổ chức lớp học
Trước đây, ở các trường mầm non người ta chỉ quen với việc tổ chức
các giờ học tạo hình cho tồn lớp học, ở đó mọi trẻ đều phải thực hiện một
công việc như nhau, yêu cầu về kết quả hoạt động cần phải đạt cũng gần
như nhau (mang tính đồng loạt). Tình trạng này dẫn tới sự kém hiệu quả
trong hoạt động của trẻ, bởi lẽ, trong hoạt động tạo hình có những loại hình
hoạt động, những kỹ thuật, những loại chất liệu, vật liệu và nội dung tạo
hình có thể thực hiện với hoạt động đại trà của cả lớp học hoặc nhóm lớn,
song ngược lại, có loại chỉ thích hợp cho hoạt động của nhóm nhỏ hoặc của
cá nhân.
Để nâng cao chất lượng hoạt động tạo hình và tăng cường hoạt động
tích cực của mỗi cá nhân cũng như sự hợp tác của trẻ, các nhà sư phạm có
thể mở rộng các hình thức tổ chức quy mơ nhóm học như sau :

 Hoạt động tạo hình theo nhóm nhỏ :
Số lượng trong nhóm thường từ 2 đến 7 trẻ, gồm những trẻ có hứng
thú, có năng khiếu tạo hình hoặc ngược lại, những trẻ yếu kém trong lĩnh
vực này.

Mục đích của hoạt động tạo hình theo nhóm nhỏ thường là nhằm bồi
dưỡng trẻ có năng khiếu hoặc giúp trẻ yếu kém nhanh chóng bắt kịp, hịa
nhập với hoạt động của tồn lớp. Thành phần của nhóm có thể gồm những
trẻ ở các trình độ khác nhau. Với sự hướng dẫn, gợi mở nhẹ nhàng của giáo
viên, mỗi trẻ có thể thực hiện bài tạo hình tự chọn theo hứng thú của mình
(chọn nội dung, chất liệu, kỹ thuật,...). Sự đánh giá kết quả hoạt động cũng
được xác định tùy theo khả năng của từng trẻ. Đây là hình thức hoạt động
tạo hình tự do, ở đó trẻ giỏi và kém có thể hỗ trợ, giúp đỡ nhau.

 Hoạt động tạo hình theo nhóm lớn :
Số lượng trong nhóm thường từ 8 đến 15 trẻ. Thành phần của nhóm
thường gồm những trẻ đồng đều về trình độ, về khả năng. Mục đích của
hoạt động tạo hình theo nhóm lớn thường là củng cố, ôn luyện hoặc bồi
5


dưỡng, mở rộng vốn kinh nghiệm tạo hình nhằm chuẩn bị cho các giờ hoạt
động của toàn lớp. Đây cũng cịn là một hình thức tổ chức hoạt động để bồi
dưỡng năng khiếu nghệ thuật cho những trẻ có hứng thú và khả năng tạo
hình.
Ở các giờ học loại này, trẻ thường tham gia vào cùng một loại hình
hoạt động (chỉ vẽ hoặc chỉ nặn,...), cùng thực hiện một nội dung tạo hình.
Trẻ có thể thực hiện bài tạo hình của riêng mình hoặc cùng nhau tạo nên
một “tác phẩm” chung. Tuy nhiên, kết quả của hoạt động theo hình thức
này vẫn được đánh giá tùy theo khả năng của từng trẻ.

 Hoạt động tạo hình chung của tồn lớp học :
Sự tham gia của mọi trẻ vào loại giờ học này gần như là bắt buộc.
Hình thức hoạt động này chiếm tỉ lệ khơng lớn trong tồn bộ các giờ hoạt
động tạo hình ở trường mầm non, song nó đóng vai trị rất quan trọng trong

việc giáo dục trẻ. Đây là những giờ hoạt động được xác định, sắp xếp có hệ
thống trong một chương trình theo định hướng chung về mục tiêu giáo dục,
phát triển trẻ em ở từng độ tuổi. Hình thức tổ chức hoạt động này được
thực hiện với nhiều phương án sẽ tạo nhiều cơ hội để trẻ nắm được sâu
hơn, chắc hơn những tri thức và kinh nghiệm tạo hình, tạo nên sự phong
phú trong thể hiện nghệ thuật.
Tổ chức các hình thức hoạt động cho tồn lớp học hoặc theo nhóm
lớn cho phép giáo viên dễ dàng đánh giá trình độ chung cả cả lớp.

 Hoạt động phối hợp cá nhân với các nhóm :
Phối hợp hoạt động của các nhóm lớn, nhóm nhỏ và hoạt động cá
nhân trong một giờ học là một hình thức tổ chức lớp học có hiệu quả giáo
dục, phù hợp với tính chất của một hoạt động nghệ thuật như hoạt động tạo
hình. Các phương án phối hợp khác nhau sẽ được quy định bởi mục đích,
nhiệm vụ cụ thể của giờ học, bởi hứng thú, trình độ, vốn kinh nghiệm của
trẻ; đồng thời, bởi sự đa dạng của các kỹ thuật và chất liệu tạo hình.
1.4. Phân loại theo môi trường hoạt động
Là một hoạt động biểu cảm mang tính sáng tạo nghệ thuật, hoạt động
tạo hình của trẻ em địi hỏi sự “thay đổi khơng khí” thường xuyên để tạo
những cảm xúc mới, tạo nguồn cảm hứng dồi dào cho hoạt động.
Tổ chức các hình thức hoạt động ở các môi trường khác nhau là điều
kiện để đáp ứng yêu cầu trên. Theo cách phân loại này, ta có các hình thức
tổ chức hoạt động sau :

6


- Hoạt động tạo hình trong lớp học (nội thất) : bao gồm hoạt động tại
không gian chung giữa lớp học và hoạt động tại các góc (centres).
- Hoạt động tạo hình ngồi mơi trường thiên nhiên (sân, vườn,...).

2. Phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình
2.1. Ý nghĩa của sự phối hợp
Để tránh sự bó hẹp, bài bản và cứng nhắc trong việc tổ chức hoạt
động tạo hình cho trẻ, người giáo viên mầm non cần biết linh hoạt luân
chuyển, phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình.
Ý nghĩa của việc phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình :
- Phối hợp các loại hình hoạt động tạo hình (vẽ, nặn, xếp dán,...) sẽ
tạo nên sự hài hịa, tồn diện và phong phú trong khả năng sáng tạo tạo
hình của trẻ.
- Phối hợp các bài học tạo hình, các phương thức hình thành và thể
hiện biểu tượng hình tượng (tạo hình theo mẫu - tạo hình theo đề tài cho
sẵn - tạo hình theo đề tài tự chọn) sẽ làm cho hoạt động tạo hình của trẻ trở
thành một quá trình giáo dục mang tính hệ thống, phát triển.
- Phối hợp các hình thức hoạt động theo nhóm và cá nhân : sẽ tạo
điều kiện giúp trẻ vừa phát huy tính độc lập, tích cực của mỗi cá nhân vừa
phát triển cho trẻ khả năng giao tiếp, khả năng tương tác, hịa nhập với
cộng đồng.
- Phối hợp các hình thức hoạt động trong lớp với hoạt động ngoài
thiên nhiên là điều kiện gắn cuộc sống của trẻ ở trường lớp với môi trường
xung quanh, gắn nội dung giáo dục - dạy học với thực tiễn, giúp trẻ không
chỉ biết tiếp thu những kinh nghiệm người lớn truyền thụ cho mà cịn có cơ
hội đối mặt, tìm kiếm, và tự khám phá những điều chưa biết từ thế giới
xung quanh, biết độc lập tổ chức hoạt động nhận thức trong mọi hồn cảnh,
mọi tình huống khác nhau.
2.2. Cách thức phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình
Phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động chính là tổ chức q trình
giáo dục trẻ thơng qua hoạt động tạo hình với quan điểm lấy trẻ làm trung
tâm, hay nói đúng hơn là “giáo dục hướng vào trẻ em”.
Khi tổ chức một bài học, xây dựng một chương trình hoạt động mang
tính tạo hình, người giáo viên cần xuất phát từ trẻ em và có thể lựa chọn,

xác định và phối hợp các hình thức hoạt động theo thứ tự các nhóm hình

7


thức đã được phân loại. Chẳng hạn, để thực hiện một chủ điểm (một mạng
chủ điểm), giáo viên mầm non cần thực hiện những việc sau :
- Xác định những nội dung tạo hình cụ thể.
- Tiếp đó tìm kiếm, xác định những loại hình hoạt động và kỹ thuật,
chất liệu phù hợp với sự thể hiện từng nội dung đó.
- Trên cơ sở đó cần sắp xếp các hình thức tạo hình theo tính chất
biểu tượng, hình tượng vào hệ thống nhằm từng bước phát triển khả năng
sáng tạo của trẻ.
- Để giúp mọi trẻ phát huy tốt tính tích cực trong hoạt động cần phối
hợp các hình thức hoạt động theo quy mơ nhóm trẻ làm sao cho các nội
dung giáo dục đều được chuyển tải đến với mỗi trẻ và đều được trẻ tiếp thu,
củng cố, vận dụng có hiệu quả.
- Cuối cùng giáo viên cần suy nghĩ, chuẩn bị, thiết kế và tổ chức môi
trường hoạt động phù hợp với những hình thức hoạt động mà mình đã xác
định để trẻ được lĩnh hội các kiến thức, rèn luyện các kỹ năng bằng nhiều
con đường : vừa thông qua sự tiếp thu các kinh nghiệm mà giáo viên truyền
thụ lại, vừa bằng phương thức tự lực tìm kiếm, khám phá trong quá trình
hoạt động.
CÂU HỎI THẢO LUẬN VÀ BÀI TẬP
1. Việc phân loại các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình của trẻ mầm non
cần căn cứ vào những cơ sở nào ? Các tiêu chí để phân loại gồm những
tiêu chí nào ?
2. Có những hình thức nào để tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non
? Chúng có quan hệ với nhau như thế nào ?
3. Tại sao khi lập kế hoạch và tổ chức chương trình tạo hình, người ta phải

phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động ?
4. Trình bày cách thức phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình.
Cho ví dụ cụ thể qua khung kế hoạch tổ chức các giờ hoạt động tạo hình
cho một tuần.
5. Lập kế hoạch phối hợp các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình theo
một mạng chủ điểm.

8


9