BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN HOÀNG OANH

ĐẶC SẮC TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ
KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng, Năm 2012


Cơng trình được hồn thành tại
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN PHONG
NAM

Phản biện 1: PGS.TS. ĐOÀN LÊ GIANG

Phản biện 2: TS. NGÔ MINH HIỀN

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận
văn tốt nghiệp thạc sỹ Khoa học Xã hội và Nhân văn họp
tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 25 tháng 8 năm 2012

Có thể tìm luận văn tại:

- Trung tâm Thơng tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng
- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại hoc Đà Nẵng


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Mười lăm năm là quãng thời gian không quá dài đối với cuộc
đời một người, càng trở nên ngắn ngủi so với lịch sử phát triển của
một nền văn học. Tuy nhiên, mười lăm năm từ 1930 – 1945 lại có
một ý nghĩa hết sức đặc biệt đối với văn học Việt Nam. Đó là thời
điểm mà văn học dân tộc phát triển với một tốc độ chưa từng thấy
trong lịch sử; thời điểm mà nhiều tên tuổi nhà văn được ghi dấu,
nhiều tác phẩm văn học để lại ấn tượng sâu đậm, trong đó có nhà văn
Kim Lân và truyện ngắn Kim Lân.
Bước chân vào nghề bằng một tác phẩm đậm chất tự truyện
nhưng khơng phải ngay từ lần trình làng đầu tiên, Kim Lân đã gây
được tiếng vang lớn. Nhà văn Kim Lân cũng không thể hiện bản ngã
bằng những trang văn hiện thực đầy gai góc như những bạn văn cùng
thời, chỉ lặng lẽ theo đuổi một hướng đi riêng - chắt chiu, thêu dệt
nên vẻ đẹp giàu chiều sâu văn hóa và từng bước đi vào tâm hồn của
nhiều thế hệ bạn đọc. Chất văn Kim Lân giản dị, trong sáng và có sức
lay động nhẹ nhàng; ln neo đậu trong tâm hồn người đọc ở tầng
bậc sâu kín nhất, gieo ánh sáng và hi vọng vào cuộc đời vốn nhiều
ngang trái, khổ đau.
Mảng sáng tác chủ yếu của Kim Lân là truyện ngắn. Và mỗi
truyện ngắn Kim Lân là một câu chuyện khám phá vẻ đẹp tâm hồn
con người – một thế giới bí ẩn, phức tạp nhưng khát vọng hướng đến
cái đẹp, khát vọng được chung cùng chia sẻ luôn cháy bỏng trong
mỗi chúng ta. Và chừng nào con người còn rung lên những cảm xúc
vi diệu, còn hướng đến những khát vọng cao đẹp thì những trang văn

Kim Lân, tấm lịng Kim Lân sẽ ln được bạn đọc đón nhận và sẻ
chia.


Hơn năm mươi năm cầm bút, Kim Lân chỉ để lại hơn ba
mươi truyện ngắn. Song, điều đó khơng thể làm phai nhạt sức sống
của văn chương Kim Lân trong lịng bạn đọc. Tầm vóc của Kim Lân
được khẳng định từ biệt tài thổi hồn cuộc sống vào trong tác phẩm, từ
trong chiều sâu của những vấn đề không chỉ có ý nghĩa đương đại mà
vươn mình trở thành vấn đề muôn thuở của văn học. Đọc văn Kim
Lân, người đọc như được thả hồn mình vào dịng cảm xúc của tác
giả, của nhân vật, của giọng văn nhẹ nhàng nhưng khơng đơn điệu và
dễ rơi vào lãng qn. Chính vì vậy mà dù đã là gương mặt quá quen
thuộc nhưng Kim Lân và những tác phẩm của ông luôn có sức hút
lớn đối với nhiều người. Đó là lý do khiến chúng tôi chọn đề tài “Đặc
sắc truyện ngắn Kim Lân” để nghiên cứu và trải nghiệm.
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là đặc sắc truyện ngắn
Kim Lân ở cả phương diện nội dung và phương thức biểu đạt, cụ thể
là “Kim Lân – nhà văn của làng quê, nhà văn “phong tục” và “một số
phương diện trong nghệ thuật kể chuyện của Kim Lân”.
Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đặc sắc truyện ngắn Kim Lân
ở 2 tài liệu sau: Tuyển tập Kim Lân, Nhà xuất bản Văn học, 1996 và
Kim Lân – Truyện ngắn, Nhà xuất bản Văn học, 2010.
3. Phương pháp nghiên cứu
Thực hiện luận văn này, chúng tôi sử dụng phương pháp
chính là phương pháp hệ thống - cấu trúc. Bên cạnh đó, luận văn cịn
sử dụng các thao tác như phân tích – tổng hợp, so sánh - đối chiếu để
làm nổi bật những nét đặc sắc của truyện ngắn Kim Lân trong tương
quan với các nhà văn cùng thời.



4. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Cho đến thời điểm hiện tại, đã có rất nhiều bài nghiên cứu về
nhà văn Kim Lân. Nhìn chung, những bài viết về Kim Lân phong
phú và đã tiếp cận nhà văn ở nhiều góc độ từ chân dung - phong cách
đến đặc điểm nghệ thuật. Những mảng nghiên cứu này giúp chúng ta
có cái nhìn khái quát về văn và đời Kim Lân. Cho dù ra đời ở thời
điểm nào thì các nghiên cứu đều thống nhất ở chỗ khẳng định và ca
ngợi tài năng của nhà văn.
Trong mắt các đồng nghiệp, Kim Lân là một người đa cảm,
giản dị, khơng thích sự phơ trương, đánh bóng tên tuổi và rất có ý
thức với ngịi bút của mình. Có thể tìm đọc các bài viết về chân dung
Kim Lân trong: Nhà văn Kim Lân (Nguyên An), Bố già Kim Lân
(Trung Trung Đỉnh), Kim Lân - Ẩn sĩ giữa làng văn (Nguyễn Huy
Thắng), Những ngày Gia Điền (Nguyên Hồng)…
Về sáng tác trước 1945, nhiều nhà nghiên cứu đều thống nhất
xếp Kim Lân vào nhóm các nhà văn viết về phong tục (Nguyễn Đăng
Mạnh trong Văn học Việt Nam hiện đại - Những gương mặt tiêu biểu,
Lại Nguyên Ân trong Thử nghĩ về chất văn xuôi, Phan Cư Đệ trong
Truyện ngắn Việt Nam, lịch sử - thi pháp - chân dung). Chính lối đi
này đã tạo nên một sự khác biệt cho văn phong Kim Lân: “Văn của
Kim Lân trước 1945 có vẻ đẹp của sự tỉa tót, nhàn nhã tài hoa
nghiêng về những thú chơi có tính cách văn hóa. Văn của Kim Lân
trước 1945 là lối văn làm đẹp thêm cho đời sống, một thứ văn “thêm
hương thêm hoa” cho cuộc đời vốn dĩ nhiều ngang trái, khổ đau.”
Cùng với sự thay đổi về nhận thức, lập trường tư tưởng,
những tác phẩm sau 1945 đã đưa tên tuổi của nhà văn lên một vị thế
mới. Theo đó, các bài nghiên cứu về văn chương Kim Lân cũng trở
nên đa dạng hơn, đặc biệt là Vợ nhặt. Giá trị nổi bật về nội dung và

nghệ thuật của Vợ nhặt đã được khai thác sâu sắc trong các bài viết


của Hoàng Dân, Nguyễn An Tiêm (Văn chương, suy ngẫm và tự
luận), Trần Đình Sử (Giảng văn chọn lọc văn học Việt Nam, Văn học
hiện đại) và Bùi Việt Thắng (Truyện ngắn Việt Nam, lịch sử - thi
pháp - chân dung).
Yếu tố tự truyện trong tác phẩm của Kim Lân cũng được
nhiều nhà nghiên cứu chú ý. Đặc điểm này được Nguyên An khai
thác sâu sắc trong bài viết Yếu tố tự truyện trong văn Kim Lân. Theo
tác giả, cái yếu tố tự truyện trong sáng tác của Kim Lân đã có mặt
ngay từ đầu, ở những sáng tác đưa ông vào làng văn nước ta, ở loạt
truyện ngắn viết về phong tục và trong cả tác phẩm đánh dấu sự phát
triển về mặt nhận thức của nhà văn Kim Lân – truyện ngắn Làng.
Trong cuộc đời hơn 85 năm mà có tới hơn 60 năm Kim Lân sống ở
chốn thị thành. Vậy mà cái yếu tố tự truyện trong truyện ngắn của
ơng thì chủ yếu lại là cái anh tơi của một vùng nơng thơn. Chính cái
tiềm năng vơ tận, cái tiềm thức mãnh liệt của văn hoá dân gian - văn
hóa nơng nghiệp đã nhuộm đượm vào con người và cây bút của ông.
Trong những bài nghiên cứu về Kim Lân, có lẽ bài viết của
nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng trong Truyện ngắn Việt Nam, lịch sử
- thi pháp- chân dung (Phan Cư đệ chủ biên) đã khai thác văn
chương Kim Lân một cách sâu sắc và đầy đủ nhất, đặc biệt ở phương
diện nghệ thuật. Theo tác giả, Kim Lân có nét gần gũi với Nguyên
Hồng trong truyện ngắn ở chỗ “đưa ồ ạt chi tiết vào truyện, tạo nên
một cảm giác tác phẩm có cái rậm rạp thậm chí có lúc hơi rối rắm”.
Ngun tắc xây dựng truyện ngắn của Kim Lân là “chính mình là
người khác, mình hóa thân vào người khác”. Đặc biệt là ngơn từ:
“Kim Lân có biệt tài làm cho ngơn ngữ văn chương tạo nên khơng
khí của truyện – cái khơng khí đặc thù cho đời sống của những kiếp

người nhỏ bé, lầm lũi nhưng cái tâm, cái tình bao giờ cũng sáng.”


Bùi Việt Thắng cũng khẳng định biệt tài xây dựng tình huống truyện
độc đáo của nhà văn Kim Lân.
Kim Lân viết không nhiều nhưng mỗi một tác phẩm của ông
là một sản phẩm tinh thần luôn được thai nghén và chuẩn bị rất kĩ
lưỡng, cơng phu. Vì vậy mà Nguyễn Khải, một trong những tên tuổi
văn xuôi nổi tiếng của văn học Việt Nam hiện đại trong Nghề văn
cũng lắm công phu đã cho rằng Kim Lân là một trong ba nhà văn ông
phục nhất (Nguyễn Tuân, Nam Cao, Kim Lân) nên “sau này viết lách
được cái gì thường cũng lấy văn của ba ơng làm chuẩn”.
Tóm lại, truyện ngắn Kim Lân là đối tượng nghiên cứu của
rất nhiều nhà phê bình. Trải qua một chặng đường dài từ lúc văn
chương Kim Lân trình làng cho đến nay, khối lượng bài viết về
truyện ngắn Kim Lân ngày một tăng lên và tất cả đều thống nhất ở
chỗ khẳng định, ca ngợi tài năng nhà văn. Tuy nhiên, chưa có một
cơng trình nào khai thác một cách chuyên sâu và hệ thống về truyện
ngắn Kim Lân. Có lẽ vì vậy mà tuy là tác giả khá quen thuộc nhưng
mảnh đất truyện ngắn Kim Lân vẫn cịn rất nhiều khía cạnh và góc
độ thú vị cần được khai thác một cách khoa học và sâu sắc.
5. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận văn
gồm có ba chương:
Chương 1. Nhà văn Kim Lân – cuộc đời và sự nghiệp.
Chương 2. Kim Lân – Nhà văn “phong tục” của làng quê
Kinh Bắc
Chương 3. Một số phương diện trong nghệ thuật kể chuyện
của Kim Lân.



CHƯƠNG 1
NHÀ VĂN KIM LÂN - CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP
1.1. Kim Lân trong sự vận động của văn học Việt Nam đầu thế kỉ
XX
1.1.1. Nền văn học được hiện đại hóa
Hiện đại hóa là q trình tất yếu của một nền văn học. Q
trình hiện đại hóa của văn học Việt Nam trải qua hai bước đi lớn.
Nếu như bước đi đầu tiên 1900 – 1930 được xem là thời kì giao thời
giữa văn học trung đại và hiện đại thì giai đoạn 1930 – 1945 là mười
lăm năm mà nền văn học dân tộc đã thực sự được hiện đại hóa một
cách nhanh chóng và mau lẹ. Ở thời kì này, chủ thể sáng tạo, ngơn
ngữ tự sự, loại thể văn học, địa bàn văn học, nhịp độ phát triển của
văn học đều có sự biến chuyển và phát triển sâu sắc.
1.1.2. Sự xuất hiện nhiều trào lưu văn học
Thời kì văn học 1930 – 1945 có sự phát triển song hành của
nhiều trào lưu văn học, trong đó nổi bật nhất là trào lưu văn học lãng
mạn và hiện thực phê phán. Đóng góp của trào lưu văn học lãng mạn
là mở ra một thời đại thi ca trong nền văn học, góp phần vào q
trình hiện đại hóa, làm cho gương mặt của văn học hiện đại trở nên
đa diện và ngôn ngữ Tiếng Việt trở nên trong sáng hơn. Đóng góp
của chủ nghĩa hiện thực thể hiện ở đội ngũ tác gia với phong cách
nghệ thuật riêng biệt, không chỉ làm hiện lên bức tranh hiện thực xã
hội mà cịn thơng qua những nhân vật điển hình làm nổi bật chân
dung của những hạng người khác nhau trong xã hội nước ta lúc bấy
giờ.


1.2 Những yếu tố ảnh huởng đến sáng tác của Kim Lân
1.2.1. Tuổi thơ bất hạnh

Xuất thân trong một gia đình làng Phù Lưu, mặc dù được ăn
học nhưng Kim Lân vẫn chỉ là con của người vợ lẽ với tất cả những
tủi nhục của một “công dân hạng hai” ngay trong gia đình mình. Học
đến lớp nhất thì cụ thân sinh mất, nhà văn phải tự mình lo kiếm sống.
Nhiều năm phải sống lăn lóc trong cảnh đói nghèo, trong sự hắt hủi,
rẻ rúng của gia đình khiến cho ông phải tìm đến cái sự viết như là để
giải tỏa những ẩn ức trong lòng. Đối với người nghệ sĩ, con đường
ngang trái của hoàn cảnh, số phận đã làm nên tài năng và cơn khát
đong đầy trong tình cảm ấy lại trở thành một nguồn năng lượng
không bao giờ vơi cạn dành cho nhà văn Kim Lân.
1.2.2. Quê hương Kinh Bắc trong truyện ngắn Kim Lân
Kinh Bắc là vùng đất cổ còn lưu giữ được nhiều truyền thống
văn hóa dân gian. Được ni dưỡng từ một miền q giàu sức sống
tinh thần, văn chương Kim Lân như cũng thấm đẫm linh hồn của đất
mẹ cội nguồn. Chính vẻ đẹp mượt mà của những làn điệu dân ca;
những hội hè đình đám, những bờ tre, ven đê êm ả đã đi vào tác
phẩm Kim Lân mà về sau đã có người gọi ơng là nhà văn bậc nhất
của làng quê Việt Nam. Suốt đời cầm bút, Kim Lân luôn nặng lòng
với quê hương. Dù chỉ viết một tác phẩm duy nhất trực tiếp về làng
mình – truyện ngắn Làng nhưng chừng đó cũng đủ để ơng lưu danh
cùng hậu thế. Vì vậy mà “những lớp người sau này khơng chỉ đọc,
chỉ học tác phẩm của ơng mà cịn tìm về nơi đây như một địa chỉ văn
hiến, một địa danh đã đi vào tác phẩm đặc sắc trong văn học Việt
Nam hiện đại.”


1.3. Sự nghiệp văn chương của Kim Lân
1.3.1. Quan niệm của Kim Lân về văn chương
Là người bạn gắn bó với văn học nhưng Kim Lân không để
lại thật nhiều tác phẩm cho hậu thế. Viết cẩn trọng, viết từ những

điều gan ruột, Kim Lân là đại diện cho mẫu nhà văn quý hồ tinh bất
quý hồ đa. Vượt lên trên sự chảy trôi của thời gian, Kim Lân luôn ở
trong lịng bạn đọc với một tấm lịng ln muốn sưởi ấm và yêu
thương cuộc đời. Và quan niệm của Kim Lân về văn chương cũng là
câu chuyện về tấm lòng thanh sạch, đáng quý ấy.
1.3.2. Hai giai đoạn sáng tác của Kim Lân
Cũng giống nhiều nhà văn Việt Nam khác, cột mốc Cách
mạng tháng Tám chia sự nghiệp sáng tác của Kim Lân thành hai giai
đoạn. Tuy hai giai đoạn sáng tác của Kim Lân có sự chuyển đổi về
mặt phương thức tiếp cận, về hình thái cấu thành tác phẩm, về lập
trường tư tưởng nhưng đều là những trang viết tươi mới về làng quê
Việt – nơi mà những yêu thương và đắng cay từ thuở nhỏ đã in sâu
trong tâm trí ơng. Bức tranh nơng thơn cùng hình tượng người nơng
dân trong truyện ngắn Kim Lân dù ở giai đoạn sáng tác nào cũng
vượt lên trên câu chữ để trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp đậm hồn cốt
của nơng thơn Việt Nam.
1.3.3. Vị trí của Kim Lân trong văn học Việt Nam hiện đại
Tuy số lượng tác phẩm để lại khơng nhiều nhưng Kim Lân
có một vị trí thật vững chắc trên văn đàn. Qua thước đo thời gian,
làng quê Việt cùng những người nông dân nhỏ bé nặng nghĩa tình và
cũng rất tài tử ln sống trong lòng bạn đọc nhiều thế hệ. Với một sự
nghiệp văn chương không đồ sộ nhưng truyện Kim Lân lại rất đặc
sắc và khó lẫn trộn. Một số truyện ngắn của ông được xếp vào hàng
kinh điển trong văn xuôi Việt Nam thế kỉ XX. Nhiều nhà nghiên cứu
đã nhận xét: “Chỉ với ba truyện ngắn Vợ nhặt, Làng, Con chó xấu xí,


Kim Lân đã có thể đàng hồng ngồi vào chiếu trên trong làng văn
Việt Nam.”
Trên nửa thế kỉ đã trôi qua, truyện ngắn Kim Lân vẫn được

giảng dạy trong nhà trường. Ông là mẫu nhà văn “quý hồ tinh bất
quý hồ đa”, viết kĩ lưỡng, viết từ gan ruột, không chấp nhận sự nhạt
nhẽo, sự giả tạo trong văn học. Năm 2001, Kim Lân được trao tặng
giải thưởng về văn học nghệ thuật như một sự tri ân cho những gì mà
nhà văn đã cống hiến cho nền văn học dân tộc.


CHƯƠNG 2
KIM LÂN - NHÀ VĂN LÀNG QUÊ,
NHÀ VĂN “PHONG TỤC”
2.1. Bức tranh làng quê trong truyện ngắn Kim Lân
2.1.1. Cuộc sống yên bình với những phong tục đẹp
Trong mảng truyện ngắn viết về phong tục, Kim Lân đã đem
đến cho văn học một không gian làng quê thật yên bình, thống đãng.
Khắp các ngõ xóm khuất sau lũy tre làng, các thú chơi thôn quê đã
được tái hiện một cách sinh động. Tuy không phải thú chơi nào cũng
là phong tục đẹp, không phải tài tử đồng ruộng nào cũng thốt khỏi
vịng mê hoặc, tiền bạc nhưng rõ ràng, mảng viết về phong tục làng
quê của Kim Lân thật sự đã tạo được nhiều dấu ấn đặc biệt.
2.1.2. Vẻ xơ xác tiêu điều của làng quê trước Cách mạng
Từ bao đời, làng quê vẫn tồn tại trong tâm hồn người Việt
với vẻ đẹp hoang sơ và bất diệt. Đó là sức mạnh tinh thần để mỗi
người vượt qua bao thử thách ln đón đợi phía trước. Dẫu biết vậy
nhưng sau lũy tre làng, cuộc sống vẫn mãi còn nhiều vất vả, khó khăn
và tù đọng trong sinh hoạt. Để phác họa bức tranh tù đọng ấy, Kim
Lân đã thu hẹp không gian của làng quê và thêm rất nhiều bóng tối.
Trong khơng gian chật hẹp và đầy bóng tối ấy; miếng cơm, cái ăn
như choáng cả những suy nghĩ, lo lắng của người dân quê. Lúc nào
cái đói cũng trở thành nỗi ám ảnh, làm biến dạng hình hài họ, đẩy họ
đến gần với cái chết và vào những tình cảnh trớ trêu, nghiệt ngã.

2.1.3. Làng quê ấm áp tình người
Đọc những trang viết của Kim Lân, có thể bắt gặp rất nhiều
nỗi thống khổ của con người. Bóng tối, nước mắt, đói khát, chết chóc
và rất nhiều cảnh đời thương tâm đua nhau dàn trãi, bủa vây lên các
nhân vật. Thế nhưng, nỗ lực cứu vớt những cuộc đời lầm than bao


giờ cũng canh cánh trong lịng nhà văn. Vì thế mà bên cạnh gam màu
xơ xác, tiêu điều; bức tranh làng quê trong truyện ngắn Kim Lân
cũng rất ấm áp tình người và chứa chan hi vọng.
2.2. Hình tượng người dân quê trong truyện ngắn Kim Lân
2.2.1. Nhân vật tài tử, phong lưu
Nhân vật tài tử, phong lưu trong truyện ngắn Kim Lân là
những người có vẻ đẹp thanh cao, khơng màng đến danh lợi. Vẻ đẹp
đó khơng chỉ nằm ở ngoại hình cịn cịn thể hiện ở khí chất, phong
thái. Là những người yêu cái đẹp và mong muốn tiệm cận đến vẻ đẹp
tồn bích, những nhân vật tài tử của Kim Lân luôn dành cho cái đẹp
một niềm trân trọng đến thành kính. Tuy nhiên, điều làm nên diện
mạo, hồn cốt của những nhân vật này phải nói đến niềm say mê. Sau
lũy tre làng, các nhân vật tài tử của Kim Lân có một hình hài, một
danh phận khác nhau nhưng đều là những con người dành cho các
thú chơi đồng quê một niềm yêu thích đến vơ tận. Họ cịn là những
con người rất nghĩa khí và có nhân cách cao đẹp.
2.2.2. Nhân vật nơng dân có sự gắn bó sâu nặng với làng quê
Trong tâm hồn những người dân quê, làng có ý nghĩa lớn
hơn một nơi chốn. Làng quê với những gì bịnh dị và đơn sơ nhất từ
bao đời đã tồn tại trong họ như một vương quốc, một thành trì vững
chãi. Sức sống trường tồn của đất mẹ cội nguồn đã nuôi dưỡng, che
chở và chắp cánh cho những ước mơ của họ. Một đời lao động vất vả
nhưng không nguôi khát vọng của người nơng dân vẫn chỉ gói gọn

trong làng quê. Hầu như người nông dân hiếm khi bước ra khỏi cuộc
sống n bình sau lũy tre làng. Chính tình yêu làng của họ đã làm
nên sức sống mãnh liệt của văn hóa làng, nâng đỡ cho văn hóa Việt
ln đứng vững trước sóng gió của lịch sử và thời đại.


2.2.3. Nhân vật “đầu thừa đuôi thẹo”
Kim Lân là đại diện xuất sắc cho những kiếp người đầu thừa
đuôi thẹo. Nói như cách nói của Vương Trí Nhàn, “hình như những
mẩu người đầu thừa đuôi thẹo ấy đã gửi một đại diện của họ vào văn
học và Kim Lân đã làm việc này một cách đàng hoàng, chững chạc”.
Nhân vật có số phận của Kim Lân đa dạng. Có thể bắt gặp
những đứa trẻ vô thừa nhận; người kép già sống bằng quá khứ vàng
son; người cha sống trong sự rẻ rúng, ghẻ lạnh của những đứa con;
những người nông dân trắng tay phải đi ở và sống một cuộc đời theo
sự sắp đặt của kẻ khác; một anh chàng xóm ngụ cư, dở hơi; người
đàn bà vì đói mà được nhặt về làm vợ...Họ là những con người yếu
đuối và xuất thân bần hàn, những người đi ở, làm th, những kép,
đào xướng ca vơ lồi, là dân ngụ cư, là con vợ lẽ, là “vợ nhặt”. Mỗi
khuôn mặt, dáng hình mang một thân phận. Họ mang đến cho truyện
những khoảng tối sâu thẳm về số phận. Bằng giọng văn nhẹ nhàng và
giàu thương cảm, Kim Lân đã đem đến cho người đọc nhiều xúc cảm
và những nốt lặng trong tâm hồn.


CHƯƠNG 3
MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN
TRONG NGHỆ THUẬT KỂ CHUYỆN CỦA KIM LÂN
3.1. Đặc điểm cốt truyện và nghệ thuật kết cấu
3.1.1. Cốt truyện đơn giản

Một cốt truyện hấp dẫn, li kì sẽ góp một phần khơng nhỏ vào
sự thành cơng của tác phẩm. Nhưng điểm lại những truyện ngắn
thành công của Kim Lân, ta sẽ nhận ra ông không thuộc kiểu nhà văn
quá chăm chút đến việc tạo ra một cốt truyện li kì, hấp dẫn. Cốt
truyện Kim Lân giản gị, được khơi nguồn từ những sự việc giản đơn,
từ những khơng gian bình dị và những con người chân chất. Cốt
truyện khơng có những xung đột gay gắt, khơng có những tình cảm
mãnh liệt, khơng có những sự việc đưa người đọc đến chỗ thăng hoa
về cảm xúc hay quẫy đạp dữ dội. Tuy nhiên, cốt truyện Kim Lân đơn
giản nhưng khơng đơn điệu. Khơng q kì cơng vào việc xây dựng
cốt truyện thật ra cũng là một phương thức để nhà văn dồn trí lực và
tinh hoa vào những điểm sáng khác để kết cấu nên những thiên
truyện để lại cho ngàn đời sau.
3.1.2. Chi tiết truyện đặc sắc
Trong truyện ngắn Kim Lân, các chi tiết luôn được nhà văn
sàng lọc kĩ càng. Ở mỗi truyện ngắn, chúng có một sức sống riêng;
chứa đựng một ý đồ, một dụng ý nghệ thuật riêng. Trong truyện ngắn
Kim Lân, những chi tiết phát sáng luôn hỗ trợ đắc lực trong khắc họa
hình tượng nhân vật. Kim Lân có biệt tài chỉ dùng một vài chi tiết đã
làm bật lên cái thần thái của cảnh vật và trong nhiều truyện ngắn, sự
xuất hiện của những chi tiết nhỏ có ý nghĩa phát sáng, dẫn đường cho
người đọc trong việc khẳng định một vấn đề bản chất.


3.1.3. Tình huống bất ngờ
Đọc văn Kim Lân, ta thường bắt gặp rất nhiều tình huống bất
ngờ. Thơng qua những tình huống này, tính cách, bản chất của nhân
vật được bộc lộ. Cũng có lúc chính sự xuất hiện của nó đã tháo gỡ
được nút thắt của tác phẩm. Với những tình huống bất thường, Kim
Lân khơng chỉ tái hiện những cảnh đời trớ trêu, những hoàn cảnh

nghiệt ngã mà còn giúp người đọc nhận ra một sức sống bất diệt luôn
tiềm tàng trong những người nông dân.
3.1.4. Lối kết thúc lạc quan, có hậu
Trong rất nhiều truyện ngắn của mình, Kim Lân ln có ý
thức kiến tạo một cái kết có hậu. Đây là một nét độc đáo của Kim
Lân so với những bạn văn cùng thời. Nhưng điều đó khơng có nghĩa
là nhà văn thi vị cuộc sống. Văn chương Kim Lân khơng thiếu bóng
tối, nước mắt. Chúng đầy rẫy, giăng kín khắp nẻo đời của những con
người bé nhỏ, lầm than. Thế nhưng, chưa bao giờ ông đem đến một
bi kịch, một sự tuyệt vọng không lối thoát cho người đọc. Khi khép
lại một tác phẩm, nhà văn luôn cố gắng mở ra một tia sáng, một điều
gì đó thật mới mẻ tươi vui vào cuộc sống. Cho dù cuộc đời này có
lắm nỗi khắc khoải, nghiệt ngã nhưng nhà văn tin rằng bằng sự ấm áp
của tình người, cuộc sống sẽ dần đi đến những đoạn tươi vui, ấm áp.
3.2. Nghệ thuật xây xựng nhân vật
3.2.1. Ngun tắc xây dựng nhân vật - “chính mình là người khác”
Truyện nói chung, truyện ngắn nói riêng thường thiên về tự
sự, hư cấu nhưng ở hầu hết các tác phẩm Kim Lân đều thấy bóng
dáng ơng trong đó. Vậy nên, thay vì cùng độc giả tham gia trị chơi đi
tìm ẩn số cho các nhân vật của mình thì Kim Lân lại muốn thể hiện
rõ nét bản ngã trên trang viết. Với Kim Lân, nguyên tắc xây dựng
nhân vật truyện ngắn là “chính mình là người khác, mình hóa thân
vào người khác.” Chính cái yếu tố tự truyện trong sáng tác của Kim


Lân đã khiến cho truyện của ông như thấu đủ lẽ đời, mà vì thế nhân
vật của ơng càng gần gũi với người đọc, tỏ ra có khả năng sống được
lâu lâu trong trí tưởng của họ. Và trên thực tế, qua thước đo của độc
giả và thời gian, những truyện ngắn thành cơng nhất có khả năng neo
đậu trong tâm hồn độc giả chính là những truyện ngắn mang bóng

dáng đậm nét cái tơi của nhà văn.
3.2.2.Phương pháp phân tích thế giới nội tâm nhân vật
Nhân vật của Kim Lân không chỉ được phác họa bởi những
chấm phá ngoại hình tài hoa mà hơn thế, cịn được chăm chút để tạo
nên một nội tâm thật phức tạp. Chính thế giới nội tâm đầy ắp những
khắc khoải, trăn trở về cuộc sống đã khiến cho những con người ấy
thật đáng nhớ, đáng quý. Nếu để ý sẽ nhận thấy trong truyện ngắn
Kim Lân, ngôn ngữ độc thoại của nhân vật chiếm ưu thế hơn so với
ngôn ngữ đối thoại. Những nhân vật của nhà văn Kim Lân rất hay
suy nghĩ, họ thường chìm vào dịng suy tưởng và miên man ngẫm
suy, chiêm nghiệm.
Nhân vật nông dân của Kim Lân là những người rất giàu nội
lực. Thế giới tâm trạng bí ẩn, đầy phức tạp trong họ luôn chứa đựng
những trăn trở, những khát vọng hướng về ngày mai ấm áp, tươi
sáng. Tuy cuộc sống đói khổ cứ quẩn quanh nhưng hành trình tiệm
cận đến một nhân cách đẹp mãi trải hoa và ngát hương trong họ.
3.3. Ngôn ngữ và giọng điệu kể chuyện
3.3.1. Ngơn ngữ tinh tế, giàu hình ảnh
Nếu như Ngô Tất Tố để lại dấu ấn trên trang viết của mình
một thứ ngơn ngữ mực thước, Nguyễn Cơng Hoan gây ấn tượng bởi
ngôn ngữ giàu chất trào lộng, Vũ Trọng Phụng làm cho người đọc
luôn nhớ đến thứ ngôn ngữ rất “bụi” và Nam Cao đi vào tâm hồn
người đọc bằng thứ ngôn ngữ lạnh lùng nhưng bên trong ẩn chứa
lịng thương xót về những thân phận nhỏ bé thì ma lực của ngơn ngữ


Kim Lân lại nằm ở những gì đơn giản và tự nhiên nhất. Đó là thứ
ngơn ngữ tưởng chừng như không được trau chuốt, không hoa văn kĩ
thuật, cứ như là hơi thở của cuộc sống nhưng lại có khả năng len lỏi
vào tận sâu trong tâm hồn người đọc bằng một sức sống thật

mãnh liệt.
3.3.2. Giọng điệu cảm thương, sâu lắng
Văn học hiện đại đã trả lại vai trò đồng sáng tạo của độc giả
trong tiếp nhận văn học. Vì vậy, hầu như nhà văn chỉ đứng sau hậu
trường của trị chơi văn học; bạn đọc theo đó ngày càng khó nhận ra
hình tượng tác giả trong tác phẩm. Nhưng thơng qua giọng điệu, dù
nhà văn có muốn giấu kín mình bao nhiêu, người đọc vẫn nhận ra
chân dung tâm trạng cũng như trí tuệ của tác giả.
Trong truyện ngắn Kim Lân, có thể nhận ra nhiều giọng
điệu: trong sáng, trang trọng, cảm thương, triết lý…Tuy nhiên, giọng
điệu chủ đạo làm nên sự khác biệt của Kim Lân là giọng cảm thương,
sâu lắng. Đồng hành cùng chất giọng ấy, người đọc cảm như thấy
yêu thương hơn, trân trọng hơn vẻ đẹp tâm hồn của người dân quê và
hướng tới những khát vọng sống cao đẹp. Và dù ở giai đoạn sáng tác
nào, thông qua giọng điệu nghệ thuật, ta vẫn nhận ra một chân dung
nhà văn Kim Lân sống hết mình vì cái đẹp, ln u thương và nỗ
lực soi sáng nhân phẩm đáng quý của những con người sống dưới
đáy xã hội.


KẾT LUẬN
Tuy số lượng tác phẩm để lại không nhiều nhưng Kim Lân
có vị trí thật vững chắc trên văn đàn, trong lòng bạn đọc nhiều thế hệ
và trụ lại với thời gian. Với tư cách là nhà văn, ông không chen lấn ai
và cũng không phải cúi đầu trước một ai. “Kim Lân giống như một
loại đồ cổ quý hiếm, cất giữ trong đó nhiều bụi vàng văn hóa thẳm
sâu của nền văn minh sông Hồng.”
Suốt một đời theo đuổi văn chương, Kim Lân chỉ viết về làng
quê – mảng đề tài mà ông yêu thương và hiểu biết sâu sắc. Cùng
hướng đến đề tài nông thôn nhưng làng quê trong truyện ngắn Kim

Lân lại mang một hương sắc riêng. Đó khơng là một nơng thơn Việt
Nam oằn mình dưới ách thống trị của phong kiến mà là một bức
tranh thơn q thanh bình, tươi đẹp với khơng gian lễ hội nhộn nhịp.
Tuy nhiên, khi thoát khỏi lễ hội đầy màu sắc, phía sau lũy tre làng,
cuộc sống lại trở về với những vất vả, khó khăn và tù đọng. Trong
khơng gian chật hẹp và đầy bóng tối ấy; miếng cơm, cái ăn như
choáng cả những suy nghĩ, lo lắng của người dân quê. Lúc nào cái
đói cũng trở thành nỗi ám ảnh, làm biến dạng hình hài họ, đẩy họ đến
gần với cái chết và vào những tình cảnh trớ trêu, nghiệt ngã. Đọc
những trang viết của Kim Lân, có thể bắt gặp rất nhiều nỗi thống khổ
của con người. Thế nhưng, nỗ lực cứu vớt những cuộc đời lầm than
bao giờ cũng canh cánh trong lòng nhà văn. Vì thế mà bên cạnh gam
màu xơ xác, tiêu điều; bức tranh làng quê trong truyện ngắn Kim Lân
cũng rất ấm áp tình người và chứa chan hi vọng.
Hình tượng người dân quê trong truyện ngắn Kim Lân được
khắc họa với nhiều màu sắc, nhiều phương diện khác nhau. Giữa lúc
hình tượng người nơng dân bị đóng khung, bão hịa trong những số
phận bi thảm thì nhân vật tài tử của Kim Lân với thú vui đồng ruộng


như mang một sinh khí mới cho diện mạo người dân quê Việt. Họ là
những người có vẻ đẹp thanh cao, khơng màng đến danh lợi, là
những người nghĩa khí, yêu cái đẹp và mong muốn tiệm cận đến vẻ
đẹp tồn bích. Với nhân vật lão Hai, Kim Lân đã đem đến cho văn
học một hình tượng người dân quê có sự gắn bó máu thịt với làng
q mình. Ơng điển hình cho những người nơng dân hiểu rõ quyền
sống, quyền tự do và quyền bình đẳng xã hội. Đặc biệt hơn, họ đã bắt
đầu quan tâm tới thời cuộc với một tầm nhìn và tầm suy nghĩ khác.
Kim Lân còn là đại diện xuất sắc cho những kiếp người đầu thừa
đi thẹo. Mỗi khn mặt, mỗi dáng hình ấy trong truyện ngắn Kim

Lân mang một thân phận. Họ mang đến cho truyện những khoảng tối
sâu thẳm về số phận. Bằng giọng văn nhẹ nhàng và giàu thương cảm,
Kim Lân đã đem đến cho người đọc nhiều xúc cảm và những nốt
lặng trong tâm hồn.
Kim Lân là nhà văn có biệt tài thu hút độc giả bằng lối kể
chuyện rất duyên dáng và cuốn hút. Nét duyên dáng đó thể hiện trước
hết trong lựa chọn chi tiết truyện. Trong truyện ngắn Kim Lân, các
chi tiết luôn được nhà văn sàng lọc kĩ càng. Ở mỗi tác phẩm, chúng
có một sức sống riêng; chứa đựng một ý đồ, một dụng ý nghệ thuật
riêng. Chính sự xuất hiện của những chi tiết này đã phát sáng, dẫn
đường cho người đọc trong việc khẳng định một vấn đề bản chất và
nhận ra nhiều lẽ đời.
Đọc văn Kim Lân, ta thường bắt gặp rất nhiều tình huống bất
ngờ. Thơng qua những tình huống này, tính cách, bản chất của nhân
vật được bộc lộ. Cũng có lúc chính sự xuất hiện của nó đã tháo gỡ
được nút thắt của tác phẩm. Đọc truyện ngắn Kim Lân, ta cịn thấy
nhà văn thường tạo ra những tình huống bất thường. Chính trong
những tình huống và cảnh ngộ trớ trêu ấy, người đọc nhận ra một sức
sống bất diệt ln tiềm tàng trong những người nơng dân. Bóng tối,


nước mắt và rất nhiều nỗi thống khổ của con người luôn giàn trải trên
những trang văn Kim Lân. Thế nhưng, chưa bao giờ nhà văn đem
đến một bi kịch, một sự tuyệt vọng khơng lối thốt cho người đọc.
Khi khép lại một tác phẩm, nhà văn luôn cố gắng mở ra một tia sáng,
một điều gì đó thật mới mẻ tươi vui vào cuộc sống lắm nghịch cảnh.
Kết thúc lạc quan là nét độc đáo của Kim Lân so với những bạn văn
cùng thời.
Nguyên tắc xây dựng nhân vật truyện ngắn của Kim Lân là
“chính mình là người khác, mình hóa thân vào người khác”. Vì vậy

mà bằng cách này hay cách khác, trực tiếp hay gián tiếp, người đọc
luôn thấy một anh Nguyễn Văn Tài, một nhà văn Kim Lân trong các
nhân vật của ơng. Chính yếu tố tự truyện trong sáng tác của Kim Lân
được đưa dẫn bởi cảm thức, tâm thức văn hóa dân gian đã khiến cho
truyện ngắn Kim Lân như thấu đủ lẽ đời. Nhân vật của Kim Lân
không chỉ được phác họa bởi những chấm phá ngoại hình tài hoa mà
hơn thế, cịn được chăm chút để tạo nên một nội tâm thật phức tạp.
Thế giới nội tâm đầy ắp những khắc khoải, trăn trở về cuộc sống đã
khiến cho những người nông dân trên trang viết Kim Lân thật đáng
quý và có sức sống lâu bền.
Kim Lân là điển hình của người “thợ chữ”, ông luôn ý thức
nghiêm túc về lao động câu chữ. Trên những trang viết Kim Lân,
người đọc thấy thứ ngơn ngữ ấy co giãn, biến hóa như thực như mơ.
Lúc sang trọng, giàu chiều sâu văn hóa; lúc ròng ròng sự sống, rất
“đời”. Ở mỗi giai đoạn, chúng có một vẻ đẹp và sức sống riêng.
Chúng đã đem đến cho văn học những góc quay cận cảnh của làng
quê Việt với những dáng vẻ và phong vị khác nhau. Giọng điệu nghệ
thuật cũng góp phần khơng nhỏ vào sự khẳng định phong cách kể
chuyện của Kim Lân. Văn Kim Lân có nhiều giọng điệu nhưng chất
giọng chủ đạo, thống nhất và làm nên đặc sắc của Kim Lân là giọng


cảm thương, sâu lắng. Với giọng điệu này, người đọc như cảm thấy
yêu hơn, gần gũi hơn với những người dân quê và nhận ra chân dung
một nhà văn Kim Lân luôn muốn yêu thương và sưởi ấm cuộc đời.
Là người của thế kỉ trước nhưng Kim Lân sẽ sống mãi trong
độc giả, trong văn học sử với một tâm hồn rộng mở để “đón lấy tất cả
những vang động của đời”.