BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRẦN LÊ NGUYỆT QUẾ

ĐẶC ĐIỂM BÚT KÝ HOÀNG MINH TƯỜNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ
KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Người hướng dẫn khoa học: TS. Cao Thị Xuân Phượng

Đà Nẵng, Năm 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

HÀ THÚC NHƠN

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ
HOẠT ĐỘNG TẠI CƠNG TY CỒ PHẦN
DỆT MAY HÒA KHÁNH – ĐÀ NẴNG

Chuyên ngành: Kế toán
Mã số: 60.34.30

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Trương Bá Thanh

Đà Nẵng, Năm 2012


PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Sau hơn 10 năm “trượt theo quán tính cũ”, những năm 80
văn học Việt bước sang một chặng đường mới với nhiều chuyển biến
tích cực. Chủ trương “cởi trói” tư duy của Đại hội VI đã mở ra cho
văn học một hướng vận động mới - vận động theo khuynh hướng dân
chủ hóa và nhân đạo hóa.“Chưa bao giờ những quan niệm mới về
văn chương, về nhà văn, về hiện thực và con người, về đổi mới tư duy
nghệ thuật lại cởi mở, dân chủ như lúc này”. Môi trường sáng tác tự
do, dân chủ đã tạo điều kiện để nhà văn thăng hoa, khẳng định phong
cách và vị trí bằng nhiều tác phẩm có giá trị.
1.2. Trong số những cây bút để lại dấu ấn trong “vườn văn”
đương đại, Hoàng Minh Tường được xem là nhà văn có tâm và có
tầm. Mỗi tác phẩm của ông, dù ở thể loại nào tiểu thuyết, truyện ngắn
hay ký đều là một sự tìm tòi và thể nghiệm đáng trân trọng. Trong
khi các nhà văn cùng thời có chiều hướng tìm đến những vùng “hiện
thực ngun sinh” mới mẻ, xa lạ thì Hồng Minh Tường lặng lẽ “mã
hóa những điều bình thường trở thành những điều khơng bình
thường”. Ngịi bút nghệ thuật của ơng cũng vậy, không kỳ công uốn
nắn, tô vẽ nhưng vẫn đủ độ sắc sảo, tinh tế cuốn hút người đọc.
1.3. Bút ký là một lưỡng thể, có sự giao thoa giữa văn học và
báo chí. Thể văn này địi hỏi người viết phải thật sự tinh tế, vừa có sự
nhanh nhạy trước những vấn đề thời sự, thế sự, vừa sở hữu một cái
tơi trữ tình tài hoa, phóng khống. Tính chất đặc biệt này khiến bút
ký trở thành một thể loại khá “kén” người viết. Vì lẽ đó mà khơng
nhiều nhà văn có đủ can đảm tạm dừng “canh tác” tiểu thuyết và

truyện ngắn để thử sức ở mảnh đất mới mẻ này. Với cái nhìn trung


thực, thẳng thắn, đôn hậu của một thầy giáo - nhà báo - nhà văn,
Hoàng Minh Tường đã chứng thực được thế mạnh của mình đối với
bút ký - một thể loại đang được công chúng đặc biệt ưa chuộng.
Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, chưa có một cơng trình
nào nghiên cứu một cách hệ thống về văn nghiệp Hồng Minh Tường
nói chung, bút ký Hồng Minh Tường nói riêng. Vì vậy, chọn nghiên
cứu đề tài này, chúng tơi hy vọng tiệm cận một cách tồn diện bức
tranh bút ký Hồng Minh Tường, trên cơ sở đó có những đánh giá
xác đáng về vai trị, vị trí của thể loại bút ký trong văn nghiệp Hoàng
Minh Tường cũng như trong dòng chảy bút ký đương đại.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ:
2.1. Những bài viết, nghiên cứu về tiểu thuyết Hoàng
Minh Tường
Trong gia tài tiểu thuyết của Hoàng Minh Tường, có thể thấy
Thời của thánh thần và Thủy hỏa đạo tặc là hai tác phẩm để lại nhiều
tiếng vang và thu hút sự quan tâm của dư luận nhất.
Thủy hỏa đạo tặc, tác phẩm đoạt giải thưởng của Hội nhà
văn Việt Nam năm 1997 đã nhận được nhiều ý kiến phê bình của độc
giả cũng như các nhà nghiên cứu và bạn văn. Tiêu biểu là bài Niềm
hứng khởi mới trong sáng tác - báo cáo tổng kết tại lễ trao giải của
Hội nhà văn Việt Nam 1997. Các bài phê bình đã khẳng định những
bước tiến về mặt nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, qua đó đánh
giá cao “…thái độ trung thực, dũng cảm và bản lĩnh vững vàng của
một nhà văn có tài và đầy tâm huyết”.
Thời của thánh thần - tác phẩm đã và đang gây nhiều tranh
cãi trên cộng đồng mạng cũng nhận được khá nhiều ý kiến đánh giá,
bình xét. Bàn về Thời của thánh thần, nổi lên một số bài viết sau:

Nhân vật trong Thời của thánh thần (Nguyễn Duy Liễm), Nếu chỉ


tâng bốc tô hồng (Hà Thế), Thời của thánh thần - tiếng nổ của văn
xuôi 2008 (Phương Ngọc), Thời của thánh thần dưới góc nhìn
phản biện xã hội (Đặng Văn Sinh)...Ở phương diện nội dung, Thời
của thánh thần được nhìn nhận là tác phẩm mang tính khái quát xã
hội cao về một giai đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc, có cách
tiếp cận trực diện, thẳng thắn các vấn đề thời sự, nhạy cảm “lâu nay
bị cấm kỵ được đưa vào tác phẩm”. Cùng với nội dung, Thời của
thánh thần được đánh giá là tác phẩm có sự đầu tư về mặt nghệ
thuật, với “nghệ thuật kể đầy biểu cảm, “sự chắc tay trong bố cục, sự
nhuần nhuyễn trong hư cấu” và một “cốt truyện hấp dẫn”. Tuy
nhiên, bên cạnh những đánh giá, nhận xét khẳng định giá trị tác
phẩm, cũng có một số ý kiến ngược chiều cho rằng: Thời của thánh
thần chưa đi sâu, mổ xẻ thế giới nội tâm của nhân vật, chứa đựng
một số nội dung khơng phù hợp với văn hóa Việt…
2.2. Những bài viết, nghiên cứu liên quan đến bút ký Hoàng
Minh Tường
Trong cuốn Ký báo chí và ký văn học, khi bàn về sự bùng nổ
của thể ký những năm đầu thời kỳ đổi mới, Đức Dũng đã đề cao bút
ký Hồng Minh Tường ở “tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự
thật và cảm hứng phê phán mạnh mẽ”. Cùng quan điểm với Đức
Dũng, trong chuyên luận Văn xuôi Việt Nam 1975-1995 - những đổi
mới cơ bản, khi bàn về sự vận động của thể ký, tác giả Nguyễn Thị
Bình đã điểm qua một số gương mặt bút ký tiêu biểu, trong đó có
Hồng Minh Tường.
Bàn về bút ký Hồng Minh một cách độc lập chỉ có bài viết
Đa thê - tập ký của Hoàng Minh Tường của Ngô Ngọc Bội đăng
trên báo Văn nghệ số 29/1995. Tuy nhiên, bài viết cũng chỉ dừng lại

ở mức độ khái quát một số điểm nổi trội của tập ký, chủ yếu là những


cảm nhận, tâm đắc mang tính cá nhân của người viết. Đồng thời, Ngô
Ngọc Bội cũng không quên chỉ ra những xử lý cịn non của tập ký, đó
là việc Hồng Minh Tường thường “quan tâm nhiều tới tầng “vĩ
mơ”, mà quên mất “phần vi mô”, nhiều tác phẩm chỉ có sự “sơi nổi
trên bề nổi”, mà thiếu “phần lắng đọng của chiều sâu”.
Như vậy, nghiên cứu về văn xuôi Hồng Minh Tường xét
đến thời điểm hiện tại cịn khá khiêm tốn. Riêng ở địa hạt bút ký, có
thể khẳng định, chưa có cơng trình nào nghiên cứu một cách toàn
diện đặc điểm bút ký Hoàng Minh Tường, chỉ thi thoảng xuất hiện
vài bài phỏng vấn, giới thiệu các tuyển tập ký. Nhưng dẫu sao đó
cũng là những gợi ý cần thiết, có tính chất mở đường để luận văn đi
vào thực hiện đề tài này.
3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chính của chúng tơi là các tuyển tập
bút ký tiêu biểu của Hoàng Minh Tường: Đa thê (1995, Nxb Lao
động - Hà Nội), Nghìn lẻ một nàng dâu (1997, Nxb Phụ nữ - Hà
Nội), Thôn quê liệt truyện (2007, Nxb Cơng an nhân dân - Hà Nội).
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng mở rộng đối tượng nghiên cứu đến một
số tiểu thuyết đang được dư luận quan tâm của Hoàng Minh Tường
và một số bút ký của các tác giả khác cùng thời.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu đặc điểm bút ký Hoàng
Minh Tường từ các bình diện nổi trội: Giá trị hiện thực, cái tôi, kết
cấu, ngôn ngữ, giọng điệu.
4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU



Luận văn vận dụng kết hợp một số phương pháp sau: Phương
pháp thống kê - phân loại, phương pháp so sánh - đối chiếu, phương
pháp phân tích - tổng hợp.
5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
Luận văn cung cấp một cái nhìn tồn diện và hệ thống về
những đặc điểm nổi bật của bút ký Hoàng Minh Tường, trên cơ sở đó
góp tiếng nói khẳng định những đóng góp của nhà văn đối với tiến
trình vận động của văn học nước nhà.
6. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận
văn được triển khai trong ba chương:
- Chương 1: Bút ký Hoàng Minh Tường trong dòng chảy bút ký
Việt Nam đương đại
- Chương 2: Bút ký Hoàng Minh Tường - hiện thực cuộc sống
và cái tơi trữ tình thế sự
- Chương 3: Nghệ thuật bút ký Hồng Minh Tường

Chương 1
BÚT KÝ HỒNG MINH TƯỜNG TRONG DỊNG CHẢY BÚT KÝ
VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
1.1. Hồng Minh Tường - đời người, đời văn
1.1.1. Một người nhà quê tôn sùng “chủ nghĩa xê dịch”
Sinh ra và lớn lên chốn thôn quê, chịu ảnh hưởng sâu sắc lối sống,
lối ứng xử và cách cảm, cách nghĩ của người dân quê, nên Hoàng Minh


Tường rất tự tin về “chất quê” của mình. Làng quê là cả một nỗi ám ảnh
lớn phủ lên “một thứ ánh sáng, một trường lực” khiến ơng khơng thể
thốt ra được. Chính vì lẽ đó, trong hầu hết tác phẩm của mình, Hồng

Minh Tường đều lấy thơn q làm tâm của điểm nhìn.
Cái nghiệp đã vận vào thân”, tính chất cơng việc của một
nhà văn, nhà báo khiến Hồng Minh Tường khơng “chịu nổi” n ổn
một nơi. Ơng ln xem việc “đi là một nhu cầu tự thân” của người
cầm bút nhằm kiếm tìm những vùng đất mới, nguồn cảm hứng mới
cho sáng tác. Dù đi nhiều nơi, kinh qua nhiều công việc, chức danh,
địa vị khác nhau, song với Hồng Minh Tường, văn học chính là
mảnh đất gắn bó máu thịt và nhiều thương yêu nhất.
1.1.2. Nhà văn có tâm và có tầm
1.1.2.1. Quan niệm nghệ thuật hướng thiện
* “Văn chương trọng cái tâm, cái tình, cái chân hơn cái
lạ”
Mang trong mình dịng máu của “người nhà q” chân chất,
mộc mạc, trọng nghĩa, trọng tình, Hồng Minh Tường đến với văn
chương không theo kiểu vờn lá, vẽ mây, tìm thú tiêu khiển mà với
khao khát được giãi bày, được sống và viết bằng chính trái tim và
những xúc cảm chân thật của mình. Hồng Minh Tường cho rằng,
văn chương phải “đủ sức dung nạp những mảng hiện thực bi tráng
của đời sống”, và người viết văn “phải tự lột trần mình, bắt chính
mình phải trung thực với từng trang viết”. Từ những quan niệm ấy,
hiện thực cuộc sống với đầy đủ các gam màu tối sáng đã được Hoàng
Minh Tường dịch chuyển vào tác phẩm hết sức chân thực, “khơng tơ
vẽ”. Điều đáng trân trọng ở Hồng Minh Tường là ông luôn soi chiếu
hiện thực bằng con mắt của nhà nhân đạo và phản biện xã hội trên
tinh thần đóng góp, dựng xây.


* Con người trong cuộc hành trình đi “từ bóng tối ra ánh
sáng”
Là nhà văn tâm huyết và trách nhiệm, Hồng Minh Tường

khơng cho phép mình đứng ngồi sự chi phối mạnh mẽ bởi quan
niệm nghệ thuật về con người của văn chương đương đại. Hoàng
Minh Tường cho rằng: “Nhân loại ln có trong mỗi người phần ánh
sáng và bóng tối”. Từ đó, ơng đã khơng ngần ngại soi chiếu ngịi bút
vào những góc khuất lấp, sâu kín, bản năng nhất để tìm ra những
“hạt ngọc ẩn sâu” bên trong tâm hồn người. Ln nhìn cuộc đời trên
lằn ranh mong manh giữa đơi bờ thiện - ác, song Hồng Minh Tường
khơng bao giờ để mất phương hướng, lịng tin ở nhân vật, ông nâng
niu tất cả bất kể tốt xấu, bởi mục đích cuối cùng của ơng là hướng
đến cái thiện. Quan niệm này thể hiện sự tiếp nối các giá trị nhân văn
cao cả của văn học truyền thống, đồng thời cũng cho thấy cái nhìn
nhân bản mang tính thời đại của Hồng Minh Tường.
1.1.2.2. Hành trình sáng tạo nghệ thuật
Hoàng Minh Tường là một người làm nghệ thuật nghiêm túc.
Hơn ba mươi năm cầm bút, ông đã ghi dấu đời văn của mình bằng
một lượng lớn tác phẩm, đã xuất bản 13 tiểu thuyết, 7 tập truyện
ngắn, 5 tuyển bút ký, phóng sự. Khơng chỉ khẳng định bút lực ở mặt
số lượng, Hồng Minh Tường cịn tạo dấu ấn cả về mặt chất lượng.
Với sự ra đời của hàng loạt tiểu thuyết như Đầu sông, Đồng
Chiêm, Những người ở khác cung đường, Thủy hỏa đạo tặc, Đồng
sau bão, Ngư phủ, Thời của thánh thần…Hoàng Minh Tường đã
khẳng định được tên tuổi, vị thế trong đời sống văn học đương đại.
Trong đó, Thủy hỏa đạo tặc và Thời của thánh thần là hai tiểu
thuyết tạo dấu ấn đậm nét và được dư luận quan tâm hơn cả.


Song song với q trình sáng tạo tiểu thuyết, Hồng Minh
Tường vẫn đủ sức “chia lửa” cho các mảng sáng tác khác là truyện
ngắn, bút ký và phóng sự. Trong đó, mỗi thể loại đều định hình được
phong cách và thể mạnh riêng. Riêng đối với mảng bút ký, phóng sự

- các thể loại nói khơng với yếu tố hư cấu thì Hồng Minh Tường vẫn
tỏ ra là một cây bút có uy lực. Vốn hiểu biết, vốn sống và những tìm
tịi sáng tạo khơng ngừng đã giúp Hồng Minh Tường dễ dàng bước
ra từ tiểu thuyết để đến với cuộc đời thực.
Suy nghĩ chín chắn, bản lĩnh vững vàng, cống hiến hết mình
và gắn bó máu thịt với văn chương, chẳng có gì phải phân vân về hai
chữ “tâm” và “tầm” khi nói về cuộc đời nghệ thuật của Hoàng Minh
Tường.
1.2. Bút ký Hoàng Minh Tường trong sự chuyển mình của
bút ký đương đại
1.2.1. Những chuyển biến nghệ thuật của bút ký đương đại
Được xem là thể loại cơ động, linh hoạt, giàu chất hiện thực
- trữ tình, bút ký đương đại đã nhanh chóng nhập cuộc và ln bám
sát những bước chuyển mình của dân tộc, mạnh dạn bóc trần, khai
thơng, mở lối nhiều vùng hiện thực mới, kể cả những vùng hiện
thực nguy hiểm mà bút ký trước đây cố tình né tránh. Bên cạnh giá
trị hiện thực, bút ký còn ghi dấu sự hiện diện của một cái tơi trữ tình
thế sự, thẳng thắn bày tỏ quan điểm, thái độ cũng như trăn trở, suy
tư về cuộc đời. Đó là những chuyển biến mang tính tiền đề của bút
ký trên bước đường đổi mới.
Cùng với sự phong phú về nội dung, bút ký đương đại còn có
những bước tiến dài về mặt nghệ thuật. Đổi mới điểm nhìn trần thuật là
một trong những dấu hiệu nghệ thuật dễ nhận diện nhất. Nhà văn với
tư cách là “người kể chuyện khám phá”, đồng hành cùng sự kiện,


nhân vật thay thế cho “người kể chuyện biết hết” trong bút ký trước
đây. Ngôn ngữ bút ký thời kỳ này đa dạng, sinh động hơn, xuất hiện
nhiều kênh ngôn ngữ với đặc trưng biểu đạt phong phú, linh hoạt,
dần thay thế lớp từ ngữ chính trị - xã hội với sắc thái chuẩn mực,

trang trọng của bút ký trước 1975. Các hình thức kết cấu tác phẩm
cũng có sự “trở mình mạnh mẽ”. Nổi bật lên là kiểu kết cấu đồng
hiện - liên tưởng. Trong đó, người viết khơng đơn thuần kể về một
câu chuyện hoặc thể hiện một dòng cảm xúc mà thường chuyện lồng
chuyện, cảm xúc gợi cảm xúc, cái này liên tưởng đến cái kia một
cách linh hoạt, sinh động.
1.2.2. Bút ký - tìm tịi, thể nghiệm mới của Hồng Minh
Tường
Mỗi thể loại là sự trình bày “một thái độ thẫm mỹ đối với
hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con
người” (Bakhtin). Thấm nhuần quan điểm này, Hoàng Minh Tường
đã đến với bút ký nhằm tìm kiếm một cách cảm nhận, thể hiện mới
như một sự “chia lửa” cùng tiểu thuyết khi vốn sống và dòng chảy
suy tư, cảm xúc trong ông luôn dồi dào.
Với quan niệm: “Nhà văn chân chính trong hồn cảnh nào
cũng viết những cái mà cuộc sống bức xúc, địi hỏi”, đề tài bút ký
Hồng Minh Tường khơng đi đâu xa ngồi những câu chuyện đời
thường, những quan hệ nhân sinh thế thái, những thách thức của xã
hội trên bước đường đổi mới. Đặc biệt, cái nhìn của ơng xốy sâu vào
các tầng biến thái của con người trên con đường tha hóa của lương
tri. Bên cạnh đó, những người tốt, những “anh hùng thời bình” như
"người nơng dân có mười bằng dũng sĩ”, “tỷ phú đồng chiêm”,
“người xuyên qua tầng đá gốc”, “ông già Đồng Tháp Mười”... cũng


được tái hiện, trình bày rất tự nhiên, đằm thắm, mang đến một góc
nhìn thân thiện, tươi sáng hơn về con người và cuộc đời.
Là một nhà báo, nhà văn từng thành công ở hai thể loại tiểu
thuyết và truyện ngắn, khi viết bút ký Hồng Minh Tường có điều
kiện tích hợp các phẩm chất nghệ thuật từ hai thể loại này. Bút ký của

ơng vừa có tính xác thực của phóng sự, vừa dạt dào cảm xúc đậm
màu sắc trữ tình, vừa có cách dẫn chuyện, nghệ thuật kết cấu, ngôn
ngữ, giọng điệu đặc trưng của truyện ngắn và của tiểu thuyết.
**
Theo thời gian, Hoàng Minh Tường đã khẳng định được
phong cách bút ký: Dày dặn vốn sống, thẳm sâu triết lý, đa thanh
trong giọng điệu, hóm hỉnh trong ngôn từ… Song, điều quan trọng
hơn cả là ở một thể loại vừa lạ, vừa khó, ơng khơng hề đánh mất
chính mình và độc giả của mình. Những ai đã từng lùng sục cho bằng
được Thời của thánh thần, hẳn sẽ khơng thất vọng khi đến với bút
ký

của

Hồng

Minh

Tường

bởi “với thể ký anh không hề tỏ ra là “làm tay trái” (Ngơ
Ngọc Bội).
Chương 2
BÚT KÝ HỒNG MINH TƯỜNG - HIỆN THỰC CUỘC SỐNG
VÀ CÁI TƠI TRỮ TÌNH THẾ SỰ
2.1. Sự xuống cấp của đạo đức truyền thống trước thềm cơ
chế mở
2.1.1. Sự suy vi của đạo đức xã hội
Khảo sát bút ký Hồng Minh Tường, có thể thấy ơng đặc biệt
quan tâm đến những biến thái của con người trong hành trình vượt

qua những cám dỗ của đời sống vật chất. Dày dặn vốn sống và sự trải


nghiệm, hơn ai hết Hoàng Minh Tường thấu rõ: Cuộc chiến gìn giữ
nhân cách để khơng rơi vào con đường tha hóa cịn cam go hơn bất
kỳ cuộc chiến nào. Cuộc vật lộn giữa miếng cơm manh áo và đạo đức
lương tâm người thầy trong Làng giáo có gì vui là một ví dụ điển
hình. Bút ký đã làm “rúng động” bầu trời văn học những năm đầu
thời kỳ đổi mới.
Sự cuốn xốy, bào mịn mạnh mẽ của nơng thơn trên con
đường đơ thị hóa cũng được bút ký Hồng Minh Tường tập trung
chiếu rọi. Tiêu biểu cho mảng đề tài này là tập bút ký Thôn quê liệt
truyện với 14 câu chuyện xoay quanh những nhếch nhác, xộc xệch,
bẩn thỉu của lối sống nửa quê, nửa tỉnh; sự lây lan đến mức báo động
của tệ nạn xã hội. Cá độ bóng đá đi kèm với gia vị “tươi mát” khơng
cịn là chuyện của thành thị. Rồi những lần thua độ, những lần lên
cơn nghiện thuốc phiện chẳng mấy chốc biến khơng ít thanh niên
thành tay đạo chích có nghề. Mốt cặp kè kiều nữ đại gia cũng nhanh
chóng được dân chơi nhà quê học đòi một cách lố bịch và trắng
trợn.… Chọc thẳng mũi nhọn vào những nhếch nhác, xộc xệch của
đời sống thơn q, bút ký Hồng Minh Tường cho thấy không chỉ
chốn thị thành, nông thôn cũng là mảnh đất màu mỡ cho sự phát triển
của tệ nạn xã hội. Từ chỗ là nạn nhân, nông thôn dần tiếp tay, nâng
cấp

cho

bao

nhiêu


thói

hư,

tật

xấu

phát triển.
2.1.2. Sự rạn vỡ của đạo đức gia đình
Với hơn hai mươi sự kiện được xâu chuỗi dưới tên gọi
Nghìn lẻ một nàng dâu và Đa thê, nhà văn đã thực sự chạm được
vào những góc khuất tối tăm nhất của đời sống gia đình. Những mẩu
chuyện tưởng chừng rất đỗi bình thường như mâu thuẫn mẹ chồng nàng dâu, bất hòa anh em, đụng chạm vợ lẽ, con thêm… muôn đời,


mn thuở, nhưng dưới cái nhìn sắc bén của Hồng Minh Tường đã
đặt

ra

nhiều

vấn

đề

cần


suy

tư,

trăn trở.
Hướng ngòi bút vào mảng đề tài nhạy cảm này, Hồng Minh
Tường đặc biệt xốy sâu vào lối sống và văn hóa ứng xử của người
phụ nữ trong cuộc sống gia đình. Dần quên những thiên chức cao
quý, những nét đẹp truyền thống, người phụ nữ hiện đại trong bút ký
Hoàng Minh Tường hầu như “…chỉ muốn sống cho riêng bản thân
họ mà quên những người chung quanh”. Và một khi người phụ nữ điểm tựa của hạnh phúc gia đình đã tự đánh mất phẩm hạnh của
mình, thì sự đổ vỡ, rạn nứt trong luân lý gia phong là điều khó tránh
khỏi.
Một “căn bệnh thời đại” khác cũng đang từng ngày gặm nhấm
đời sống đạo đức hơn nhân gia đình, đó là vấn đề quan hệ ngoài vợ,
ngoài chồng cũng đã được Hoàng Minh Tường “bắt mạch” và dẫn
dắt khá thấu đáo, thú vị qua tập bút ký Đa thê. Với triết lý sống thực
tế: “Không cần tình bằng cần tiền”, và ước muốn giản đơn là “có
một người đàn ơng để nhờ cậy”, nhiều phụ nữ sẵn sàng chấp nhận
làm kiếp “tầm gửi”. Quan hệ vợ - chồng khơng được gắn kết bằng
sợi dây tình cảm mà bằng ma lực của đồng tiền. Có tiền thì có tình,
khơng tiền thì khơng tình. Vì vậy, sự rạn vỡ, ly tán là tất yếu.
Mạnh dạn phơi bày những vấn đề nhạy cảm của xã hội, nhìn
định được mầm mống của những đổ vỡ, nguy cơ của sự trì
trệ,…đồng thời gióng hồi chng cảnh báo để thức tỉnh xã hội là
đóng góp đáng ghi nhận của bút ký Hoàng Minh Tường. Ngay cả khi
đất nước đã bước qua thời đoạn khó khăn nhất thì những vấn đề mà
nhà văn đề cập vẫn còn nguyên giá trị thời sự, nhân sinh.



2.2. Bức tranh quê hương và những chân dung đẹp về con
người thời đổi mới
2.2.1 Những khởi sắc của cuộc sống mới
Bước qua giai đoạn giao thời, chuyển tiếp đầy khó khăn, đời
sống xã hội dẫu vẫn cịn “tơ vương trăm mối”, song từ những năm
90, trong sự phát triển đi lên khơng ngừng của đất nước, q trình đơ
thị hóa đã làm nên sự đổi thay kỳ diệu, một luồng sinh khí mới tràn
ngập khắp các vùng đất. Hồng Minh Tường đã không ngần ngại
băng rừng, vượt suối đến những nơi xa xôi để ghi nhận sự trỗi dậy
từng ngày của những mảnh đất mà ông trân trọng, gửi gắm nhiều tâm
tư, hồi vọng. Đó là biển đảo Vân Đồn nơi “đầu sóng ngọn gió”, là
Cơn Đảo - chốn “địa ngục trần gian” từng là mảnh đất cằn cỗi,
không một ngọn cỏ, bóng cây đã được đầu tư xây dựng thành một
điểm du lịch sinh thái - lịch sử hấp dẫn, là chứng tích lịch sử bến phà
sơng Gianh, những năm 60-70 hầu như bị xóa trắng, vậy mà nay lại
trù phú, đông đúc như một thị trấn.
Nét tinh tế của Hồng Minh Tường là khơng dừng lại ghi nhận
những khởi sắc của cuộc sống mới, ơng cịn cảm nhận được đằng sau
những đổi thay ấy dấu ấn của những giá trị văn hóa truyền thống và
một quá khứ hào hùng với những con người gắn bó máu thịt không
hề bị lãng quên.
2.2.2. Con người mới tràn đầy tinh thần cống hiến và dựng
xây
Đọc bút ký Hoàng Minh Tường, có thể thấy ơng dành riêng
một góc ấm áp để viết về những đổi thay, sự vươn lên của con người
trong cuộc sống mới. Họ là những người đã phải đánh đổi cả cuộc
đời, nếm trải đủ mùi vất vả đắng cay, biết nhìn xa trơng rộng, dám
nghĩ, dám làm, khơng quản ngại khó khăn, khơng đầu hàng số phận



vươn lên làm giàu bằng chính nghị lực của mình. Tiệm cận hiện thực,
Hoàng Minh Tường đã ghi lại nhiều chân dung con người mới đáng
ngưỡng mộ và trân trọng. Đó là chàng trai Lê Văn Quang quyết chí
thốt khỏi thân phận làm th để trở thành ơng chủ đích thực -“tỉ phú
Hải Phòng ở mũi Cà Mau”, là “những tỉ phú đồng chiêm” có cơng
vực dậy nghề khảm trai ở vùng Chuyên Mỹ - Phú Xuyên, là Phạm
Trung Kiên, Phạm Duy Kiền - những “yên hùng thời chiến” sớm bắt
nhịp với nền kinh tế thị trường trở thành “vua đẻ cá trắm miền
Nam”, “nói đến tiền tỷ ngon lành hơn cả cơng tử Bạc Liêu ngày
trườc”, là hành trình hướng thiện của Lập Lác, rũ bỏ sai lầm một
thời, bằng niềm tin phục thiện, đã thực sự đổi đời. Đặc biệt, trên bước
đường gom nhặt những “hạt ngọc ẩn dấu” của cuộc đời, Hoàng
Minh Tường đã phát hiện được cả những tỉ phú của lòng gan dạ và sự
hy sinh. Họ thực sự là những “yên hùng thời bình” sẵn sàng đối mặt
với cái chết và sự hiểm nguy để làm nên thủy điện sông Đà,…
Viết về những người anh hùng đúng nghĩa với huân chương,
chức tước, hay những anh hùng thời bình khuất lấp giữa bao bộn bề
của cuộc sống, Hồng Minh Tường ln gửi gắm vào họ rất nhiều
tình thương u và sự trân trọng.
2.3. Cái tơi trải nghiệm, trĩu nặng cảm xúc và suy tư
2.3.1. Cái tơi trải nghiệm
Đọc bút ký Hồng Minh tường, có thể thấy bước chân nhà
văn ghi dấu qua nhiều vùng đất, gặp gỡ nhiều mảnh đời, số phận và
cái tôi trải nghiệm “trở thành một trong những trung tâm tác động
qua lại với những điển hình về người thật việc thật trong cuộc sống.
Cái tơi hiện hình như một nhân vật trữ tình để thu về những ấn tượng
mạnh mẽ của cuộc đời và phát biểu ra những cảm xúc, suy nghĩ”.


Xem việc “đi là một nhu cầu tự thân” của người cầm bút

nên bút ký Hồng Minh Tường ln đầy ắp hương vị của những
chuyến ngao du. Dự một giờ dạy văn ở Thái Bình để thấm hết cái
đắng cay, bẽ bàng của người thầy đứng trên bục giảng nhưng “lịng
đã bỏ nghề từ lâu”, vào từng ngơi nhà, gặp gỡ từng mảnh đời, từng
số phận để “kinh ngạc khám phá ra một mảng khuất lấp của cuộc đời
họ”, bất chấp hiểm nguy, theo chân những người thợ vào tận cơng
trường để cảm nhận những khó khăn, nhọc nhằn mà họ đang nếm
trải,…
Bao giờ cũng vậy, cái tôi nhà văn ln “xé rào”, tìm cách
vượt khỏi sự việc, chi tiết để lân la làm quen, lân la tìm hiểu, gõ
những nốt sẻ chia tâm tình vào cuộc đời thực và thu lại từ đấy cũng
vẹn nguyên những chia sẻ tự đáy lịng.
2.3.2. Cái tơi cảm xúc
Xem “độ rung của trái tim” là một trong những yếu tố
không thể thiếu để cấu thành bút ký, song với một người từng trải,
từng thành công ở thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Hồng Minh
Tường có cách bày tỏ cảm xúc rất riêng - kín đáo, khiêm nhường,
đằm thắm.
Viết về những biến động của đời sống nông thôn, cái tôi cảm
xúc nép sau những nỗi niềm của nhân vật để trăn trở, tỏ bày những
túng thiếu, toan lo mà người dân quê đang đối mặt. Tâm hồn nhà văn
còn thổn thức với những giằng xé của con người khi đứng trước lằn
ranh mong manh của sự tha hóa nhân cách. Cái tơi nhạy cảm, tinh tế
của Hồng Minh Tường khơng chỉ mãi đắm mình trong những nốt
trầm buồn, mà cịn vươn lên để chạm đến những cung bậc tươi sáng,
nồng nàn. Nhà văn không giấu nỗi niềm phấn chấn, tự hào trước “sự


thay da đổi thịt” của đất nước, của con người trên con đường đổi
mới.

Có thể nói, sự trải lịng của cái tôi đã tạo nên một hiệu ứng
cảm xúc lan tỏa mạnh mẽ trong tác phẩm, dẫu ông không cần phải
cảm thán quá nhiều, ca tụng quá lâu. Con đường đi từ trái tim đến trái
tim, đó mới chính là cách nhà văn chọn lựa để chinh phục độc giả.
* *
Qua bút ký Hồng Minh Tường, người đọc có điều kiện
thưởng ngoạn toàn cảnh bức tranh cuộc sống với đầy đủ các gam
màu tối sáng. Cũng như tranh hội họa, khơng chỉ có đường nét, màu
sắc mà cịn có cả xúc cảm của người họa sĩ; bức tranh hiện thực trong
bút ký Hoàng Minh Tường cũng vậy, đằng sau mỗi cảnh đời, số phận
là cái tâm, cái tình của nhà văn. Tiệm cận hiện thực bằng cái nhìn đa
diện, nhiều chiều, bằng cái tâm chân thành, hướng thiện, bút ký
Hoàng Minh Tường là bài học nhân văn sâu sắc.
Chương 3
NGHỆ THUẬT BÚT KÝ HOÀNG MINH TƯỜNG
3.1. Kết cấu
3.1.1. Kết cấu xâu chuỗi
Kết cấu xâu chuỗi là một dạng cấu trúc thường được vận dụng
để chuyển tải các sự kiện có tầm vóc quy mơ tương đối lớn, hay
những vấn đề có sự chồng chéo, đan xen nhiều mảnh sự kiện. Với
kiểu kết cấu này, nhà văn thực hiện thao tác móc nối các sự kiện, các
yếu tố kế tiếp nhau theo một đường thẳng thơng tin, trong đó mỗi
móc xích là một mảng nội dung tách bạch, tự nó có đầy đủ các dữ
liệu con để định hình nên một thông điệp độc lập.


Bút ký Hồng Minh Tường có nhiều tác phẩm viết theo lối
trường thiên, ở đó, cấu trúc xâu chuỗi được ông vận dụng khá linh
hoạt và hiệu quả. Tập bút ký Nghìn lẻ một nàng dâu là một ví dụ. Ở
đây, nhà văn đã móc nối hai mươi sự kiện tương đương từng bút ký

nhỏ (có tựa đề riêng) khơng chỉ bằng các phép liên kết bề mặt, mà
còn bằng những tương tác trong mạch ngầm giữa các sự kiện. Với
kiểu kết cấu này, tác giả đã tạo cho bút ký khả năng bao chứa, chuyển
tải các sự kiện, vấn đề ở tầm vóc lớn lao và quy mơ bề thế.
3.1.2. Kết cấu liên tưởng
Kết cấu liên tưởng là mô thức cấu trúc mà các sự việc, chi tiết,
diễn biến của sự kiện được tổ chức, sắp xếp theo một ý đồ nghệ thuật
nào đó nhằm chuyển tải được những thơng tin sự thật một cách có
hiệu quả. Kết cấu này khơng sử dụng tít phụ, đề mục để phân chia
các mảng nội dung như kiểu cấu tứ xâu chuỗi.
Nổi bật trong bút ký Hồng Minh Tường là hình thức kết cấu
liên tưởng dựa trên sự kết hợp giữa các loại thông tin như thông tin
sự kiện, lý lẽ, cảm xúc trong sự cộng hưởng nhuần nhuyễn các
phương thức tự sự, trữ tình, nghị luận. Bên cạnh đó, các hình thức kết
cấu dựa trên những liên tưởng theo trục thời gian, không gian, cũng
được ông vận dụng khá linh hoạt. Kết cấu liên tưởng là một thể cấu
trúc được Hoàng Minh Tường sử dụng khá phổ biến trong bút ký và
mang lại những hiệu quả nghệ thuật nhất định.
3.2. Ngôn ngữ
3.2.1. Ngơn ngữ bình dân đậm chất đời thường
Ngơn ngữ bút ký Hồng Minh Tường có sự “lột xác” mạnh
mẽ với sự “dung nạp thoải mái” lớp từ bình dân, trần trụi chất đời.
Để tái hiện bức tranh hiện thực một cách sinh động, chân thực,


Hoàng Minh Tường đã huy động một lượng lớn từ ngữ dân dã, đời
thường, khiến cho mỗi câu, mỗi chữ, mỗi lối hành văn của ông tự
như

nhiên


sao

nguyên

y

từ

cuộc sống.
Trong bút ký Hoàng Minh Tường, chất khẩu ngữ thường
xuất hiện qua lời thoại của nhân vật. Khảo sát các xen đối thoại trong
bút ký của ơng, có thể thấy lời ăn tiếng nói hàng ngày đã được nhà
văn chuyển vào tác phẩm với ngun vẹn khẩu khí, sắc thái, tình
cảm. Đặc biệt, nhà văn luôn ý thức vận dụng vốn khẩu ngữ vào việc
cá thể hóa nhân vật.
Cùng với việc gia tăng khẩu ngữ trong xây dựng nhân vật,
Hoàng Minh Tường cũng khá linh hoạt khi vận dụng lời ăn tiếng nói
hàng ngày với những lớp từ suồng sã, bình dân hóa, những thành ngữ,
tục ngữ, ca dao, thơ Kiều… để trần thuật, dẫn dắt mạch chuyện. Lớp
ngôn từ giàu sắc thái biểu đạt này vừa cực tả được đặc điểm, trạng thái
của đối tượng, vừa tăng khả năng diễn đạt. Câu văn sinh động, ấn
tượng song vẫn rất gần gũi.
3.2.2. Ngôn ngữ giàu hàm lượng thơng tin
Tính chính xác, khoa học của ngơn ngữ bút ký Hồng Minh
Tường nổi bật ở ý thức khai thác lớp từ chuyên môn khi dẫn dắt sự
kiện. Để tăng cường khả năng thông tin của tác phẩm, Hoàng Minh
Tường đã dung nạp các thành phần ngôn ngữ mới, ngôn ngữ khoa
học liên quan đến những phạm trù phản ánh, phạm trù tư tưởng riêng
biệt. Có thể thấy, ở mỗi mảng đề tài nhà văn đều có sự vận dụng

thuần thục lớp “sóng từ” chun mơn trong biểu đạt nội dung, trong
dẫn dắt và diễn giải vấn đề.
Cùng với việc khai thác các lớp “sóng từ”, Hồng Minh
Tường cịn sử dụng dồi dào, phong phú các điển cố, các“con số biết


nói” cùng việc tăng cường ngơn ngữ triết luận, khái quát vấn đề
nhằm tăng hiệu quả biểu đạt, đáp ứng nhu cầu thông tin đa chiều của
xã hội hiện đại.
3.3. Giọng điệu
3.3.1. Giọng hài hước, châm biếm
Những năm đổi mới, khi làn sóng đơ thị ùa tràn về nơng thơn
thì bao nhiêu thói hư tật xấu từ thành phố cũng ào ạt đổ về làng: cờ
bạc, trộm cắp, ma túy, mại dâm…Hoàng Minh Tường dẫn dắt người
đọc tiếp cận sự “lột xác” này bằng một văn phong tự nhiên, pha chút
hài hước, tinh nghịch thông qua nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ chân
quê, hài hước; lối so sánh, liên tưởng độc đáo, thủ pháp tạo chệch
chuẩn ấn tượng, cùng các yếu tố nghịch dị gây cười…
Với sự phối hợp có nghề các thủ pháp nghệ thuật mới mẻ,
đặc sắc, Hoàng Minh Tường đã xác lập cho mình một chất giọng
châm biếm, hài hước rất riêng - phê phán, chỉ trích nhưng khách
quan, đôn hậu. Tuy đây chưa phải là giọng "chủ âm" trong bút ký
Hồng Minh Tường, song nó cũng góp phần tạo nên một mảng
phong cách nghệ thuật mới mẻ, sáng tạo của nhà văn trong cuộc hành
trình

tìm

kiếm


những

chân

giá

trị

thẩm mỹ.
3.3.2. Giọng phấn chấn, ngợi ca
Nếu như hài hước, châm biếm là giọng chủ dùng để dẫn dắt
những câu chuyện về sự “lột xác” của nơng thơn trước làn sóng đơ
thị hóa, thì phấn chấn, ngợi ca là mạch dẫn xun suốt những trang
viết về sự vận động tích cực của đất nước trên con đường đổi mới.
Trước những đổi thay của đời sống xã hội, nhà văn điềm tĩnh đi sâu
khám phá, trải nghiệm, để chắt lọc những nét đẹp tinh túy, tỏa sáng


nhất. Ơng cũng khơng qn len lỏi vào tận những góc khuất của hiện
thực, lặng lẽ dõi theo sự hy sinh, cống hiến của con người để rồi âm
thầm cảm phục, tin yêu trìu mến.
Dường như sự đằm sâu trong tâm hồn khiến Hồng Minh
Tường rất ít khi bày tỏ sự khen, chê trực tiếp. Giọng ngợi ca trong
văn ông, vì thế thường lắng đọng đằng sâu những liên tưởng, cảm
thán gián tiếp. Sự xuất hiện liên tiếp các phép liên tưởng, so sánh
trong quá trình dẫn dắt người đọc đến với những đổi thay, những tín
hiệu đẹp của cuộc sống cũng mang đến cho bút ký Hoàng Minh
Tường một chất giọng ngợi ca mới mẻ - mang đầy đủ các sắc thái
ngỡ ngàng, sung sướng, hạnh phúc, xao xuyến, tự hào… nhưng vẫn
rất chừng mực, điềm tĩnh. Đó chính là độ ngân đặc thù góp phần làm

nên “tiếng nói riêng” của nhà văn.
3.3.3. Giọng triết lý, suy tư
Để có thể chuyển tải được những thông điệp nhân sinh lớn
lao, sâu sắc, cái tơi trữ tình của Hồng Minh Tường ln hướng đến
chiều sâu của sự suy nghiệm. Do đó, có thể nói, giọng điệu triết lý
suy tư chính là chất giọng chủ đạo bao trùm xuyên suốt các trang bút
ký của Hồng Minh Tường.
Khơng phơ trương, màu mè, chất suy tư, chiêm nghiệm trong
trang văn Hoàng Minh Tường cũng giản đơn, mộc mạc như chính
con người ơng. Nghĩ suy, trăn trở về tình yêu, hạnh phúc, về những
thua thiệt, được mất của lẽ đời, giọng văn Hoàng Minh Tường đằm
sâu pha chút dí dỏm, tạo ra một âm hưởng cảm xúc thật thấm thía,
chân tình, ngay cả khi ơng đề cập đến những vấn đề căng thẳng, bức
bối, giọng điệu vẫn rất điềm đạm, ơn hịa.
Trong một số trường hợp giọng điệu suy tư, triết lý của Hoàng
Minh Tường phát triển thành giọng chính luận sắc sảo, thể hiện qua


những băn khoăn, tranh biện trước những mâu thuẫn, nghịch lý của
cuộc đời.
* *
Khai thác tối đa đặc trưng “phóng khống, rộng rãi và cơ
động” của bút ký, Hồng Minh Tường đã tìm đến một hình thức thể
hiện linh hoạt, mới mẻ: Kết cấu hiện đại, bên cạnh kiểu kết cấu xâu
chuỗi, là sự vận dụng sáng tạo kiểu kết cấu liên tưởng. Ngơn ngữ
bình dân, cùng với lớp “sóng từ” giàu hàm lượng thông tin đem lại
khả năng biểu đạt chân xác và sinh động. Giọng điệu đa thanh, lắng
đọng cái tâm, cái tình của người cầm bút. Với sự linh hoạt, phóng
khống về mặt nghệ thuật, bút ký Hồng Minh Tường thật sự là món
ăn tinh thần hấp dẫn.



KẾT LUẬN
1. Hồng Minh Tường là nhà văn gắn bó lâu dài và cống hiến hết
mình cho sự nghiệp viết lách. Hơn 30 năm cầm bút, cái mà văn sĩ họ
Hồng mang đến cho cuộc đời khơng chỉ là số lượng tác phẩm, mà còn
là tâm huyết và một tấm lịng đáng trân trọng. Là nhà văn xơng xáo và
trách nhiệm, Hồng Minh Tường ln tìm tịi, sáng tạo để mỗi tác
phẩm văn chương không chỉ là bản ghi chép trung thành thời đại, mà
cịn là “tiếng nói riêng”, một góc nhìn riêng, góp phần định hình
phong cách.
2. Bút ký Hoàng Minh Tường đã vẽ nên bức tranh đất nước trên
con đường đổi mới khá sắc nét và chân thực. Ngòi bút nhà văn đi sâu
khám phá những khoảng tối “mờ chìm, khuất lấp” của đời sống xã
hội để từ đó nhìn ra những rạn nứt, đỗ vỡ của đạo đức gia đình. Bức
tranh hiện thực trong bút ký của ơng cịn ghi dấu sự vươn mình, trỗi
dậy mạnh mẽ của đất nước, sự nhiệt huyết của những con người mới
tràn đầy tinh thần cống hiến và dựng xây. Cùng với nội dung phản
ánh, bút ký Hoàng Minh Tường cũng có nhiều tìm tịi, thể nghiệm về
nghệ thuật. Ngơn ngữ đời thường được vận dụng tự nhiên, sáng tạo,
bên cạnh lớp “sóng từ” giàu hàm lượng thơng tin, triết luận, cùng lối
cấu trúc hiện đại, linh hoạt và chất giọng triết lý, suy tư sắc sảo. Sự
pha trộn hai yếu tố văn - báo là điểm nhấn đánh dấu sự sáng tạo của
Hồng Minh Tường trên hành trình làm mới thể loại.
3. Là nhà văn “trọng cái tâm, cái tình, cái chân hơn cái lạ”,
Hồng Minh Tường ln nhìn hiện thực bằng con mắt của nhà nhân
đạo. Trước những vấn đề nóng bỏng của thời đại, khơng phải ngịi
bút ấy không đủ độ sắc, độ mạnh để phanh phui, điều trần. mà ông
chọn một con đường khác để đến với người đọc: nhẹ nhàng nhưng



sâu sắc; đả phá nhưng để nâng đỡ, dựng xây. Ngược lại, ngợi ca cái
đẹp, cái mới ông cũng hết sức chừng mực, điềm tĩnh. Ngợi ca với ý
nghĩa tiếp sức, “thắp sáng trong mỗi tâm hồn Việt niềm tin về một
tương lai tươi sáng”. Với ý nghĩa ấy, bút ký Hoàng Minh Tường đã
tác động mạnh mẽ đến tâm thức người đọc, góp phần làm thay
chuyển nhận thức và hành vi của cộng đồng xã hội.
4. Tuy nhiên, bên cạnh những bước tiến về mặt nội dung và
thi pháp, bút ký Hồng Minh Tường vẫn cịn tồn tại một số hạn chế
nhất định. Một số tác phẩm nặng về thông tin, sa vào dẫn giải chi tiết,
liệt kê số liệu, thiếu đi những văn đoạn mượt mà về ngôn từ, sinh
động về hình ảnh, đằm sâu về cảm xúc. Một trong những đặc điểm
của bút ký chân dung là phải tái hiện nhân vật với tất cả “chất người
tự nhiên” vốn có. Thế nhưng, trong một số tác phẩm chỉ thấy phần
thông tin bề nổi mà thiếu phần “lắng đọng chiều sâu”, dường như
nhà văn chưa chạm đến “con người bên trong con người” của nhân
vật, nên chân dung những con người mới mà nhà văn phục dựng
chưa thật sự sinh động. Ngoài ra, việc vận dụng thiếu chừng mực lớp
ngôn từ bỗ bã, thô tục của cuộc sống đời thường cũng là một hạn chế
rất dễ thấy của bút ký Hoàng Minh Tường.