Chỉång måí âáưu

Nghéa Ca Nghiãn Cỉïu Âa Dảng Âäüng Váût

I. Nhỉỵng biãún âäøi ca trại âáút do hoảt âäüng cuớa con ngổồỡi
Tỗnh traỷng bỏỳt lồỹi maỡ chuùng ta phaới nhỏỷn lỏỳy trong quaù trỗnh phaùt trióứn
cuớa xaợ họỹi loaỡi ngỉåìi l sỉû biãún âäøi bãư màût trại âáút, âọ l sỉû thay âäøi ca âáút,
nỉåïc, ca thm thỉûc váût v ca khê háûu. Sỉû biãún chuøn ny âỉåüc gi l sỉû thay
âäøi ca trại âáút (global change).
Váún âãư âáưu tión õổồỹc quan tỏm trong quaù trỗnh naỡy laỡ sổỷ thay âäøi vãư khê
háûu. Nhiãưu nỉåïc tiãn tiãún våïi nãưn cäng nghiãûp hiãûn âải sn xút ra nhiãưu loải họa
cháút gáy hải cho mäi trỉåìng m chụng ta chỉa biãút hãút. Nhỉỵng nhọm hoạ cháút
nhỉ Fluorocarbon v Chlorocarbon âỉåüc dng trong k nghãû lm lảnh, thúc trỉì
sáu gäúc chlor, phosphor m chụng ta thỉåìng quen tháúy l DDT. Nhỉỵng loải ny
tuy cọ låüi trong mäüt vi màût no âọ nhỉ k nghãû lảnh, trỉì sáu trong näng nghiãûp,
diãût mùi, phng bãûnh säút rẹt... nhỉng màût báút låüi ca nọ ráút hiãøn nhiãn m ai
cng biãút âọ l lm suy gim táưng ozone khiãún cho tia tỉí ngoải tạc âäüng mảnh
âãún âåìi säúng con ngỉåìi, âäüng váût v thỉûc váût.
Dáưu m v cạc sn pháøm tỉì dáưu m âỉåüc sỉí dủng cng våïi hiãûn trảng
phạ hy thm thỉûc váût hiãûn nay khiãún cho læåüng CO2 trong khäng khê tàng lãn
gáúp âäi, tảo nãn hiãûu ỉïng nh kênh (do âọ CO2 âỉåüc gi l khê nh kênh (green

house gas)). Khê ny s háúp thủ nàng lỉåüng nhiãût ca tia phạt xả tỉì trại âáút, tỉì âọ
lm tàng lãn nhiãût âäü ca khäng khê v tảo ra sỉû thay âäøi trong khê háûu. Hoaût


Âa dảng Âäüng váût ...
âäüng con ngỉåìi cng tảo ra nhiãưu CH4 m cháút ny cng cọ tạc hải trong hiãûu
ỉïng nh kên tỉång tỉû nhỉ CO2.
Mäüt váún âãư m chụng ta êt quan tám hån nhỉng cng cọ tạc âäüng lm
thay âäøi trại âáút âọ l sỉû máút âi thm thỉûc váût v khu hãû âäüng váût täưn tải åí âọ.

C hai úu täú trãn âãưu l ngun nhán ca sỉû diãût chng mäüt säú loi, màûc d
chụng cọ êch nhỉng kh nàng âọng gọp ca nọ cho cüc säúng con ngỉåìi chỉa
âỉåüc âạnh giạ chênh xạc. Sỉû biãún mỏỳt cuớa mọỹt sọỳ loaỡi laỡ mọỹt quaù trỗnh tỏỳt yóỳu, tố
lóỷ nghởch vồùi quaù trỗnh saớn xuỏỳt hoùa chỏỳt ca con ngỉåìi. Nhỉ thãú sỉû biãún âäøi ca
trại âáút v sỉû biãún máút mäüt loi váùn âang tiãúp tủc trong haìng ngaìn nàm nay màûc
duì täúc âäü ráút cháûm. Con ngỉåìi mún âiãưu khiãøn cho sỉû biãún âäøi ny theo chiãưu
hỉåïng cọ låüi nháút v âiãưu ny cọ thãø lm âỉåüc hay khäng âọ l nhỉỵng thạch thỉïc
cho cạc nh sinh hc v bo täưn.
Sỉû thay âäøi ca trại âáút âa pháưn l do hoảt âäüng ca con ngỉåìi, con ngỉåìi
nh hỉåíng âãún hãû sinh thại theo nhiãưu cạch c trỉûc tiãúp láùn giạn tiãúp:

Trỉûc tiãúp: sỉû gia tàng dán säú v tiãu thủ quạ mỉïc
Giạn tiãúp: con ngỉåìi lm thay âäøi khê háûu thäng qua viãûc phạ hy táưn
ozone, gim âi hm lỉåüng khäng khê v tàng mỉa acid hay cọ thãø l giu họa
(eutrophication) trãn thy vỉûc nhỉ säng hay häư do sỉû tháúm chy ca phán bọn
hồûc l gáy âäüc thäng qua viãûc thi họa cháút trỉì sáu hồûc cạc âäüc täú khạc xúng
säng, xúng biãøn.
Nãúu chụng ta cháúp nháûn ràịng âa dảng sinh hc l “täøng cạc sinh váût säúng
trãn trại âáút, âàûc biãût l quan sạt sỉû biãún âäøi låïn vãư säú lỉåüng trong cỏỳu truùc vaỡ
chổùc nng cuớa quaù trỗnh di truyóửn thỗ chụng ta cọ thãø phán biãût thnh 3 tỉåíng
chênh thãø hiãûn r sỉû bo täưn tênh âa dảng sinh hc våïi cạc khọ khàn gàûp phi åí
giai âoản chụng ta säúng hiãûn nay.
2


Dỉång Trê Dng, GT.2001
1. Âọ l mäüt pháưn ca sinh váût täưn tải trãn trại âáút, cọ kh nàng âäưng
nháút trong v trủ, váún âãư ny chụng ta cọ thãø hiãøu âỉåüc thäng qua cm
giạc thỉûc ca con ngỉåìi, nọ l pháưn tỉ tỉåíng bao trm ca tän giạo v
vàn họa, vä hản nhỉng khäng thiãúu sỉû ng häü ca thãú giåïi sinh váût.

2. Âọ l mäüt nh kho chỉïa hng cọ giạ trë, chỉa âỉåüc phạt hiãûn v chỉa
khai thạc. Pháưn ny nháún mảnh vo tiãưm nàng to låïn ca ngưn ti
ngun cọ thãø tại tảo âỉåüc nhỉ thỉûc pháøm, ngun liãûu, såüi, dỉåüc liãûu
v nhỉỵng họa cháút khạc, nhỉ thãú nọ quún r hay háúp dáùn tênh tỉ låüi
ca con ngỉåìi khiãún cho chụng ta khäng âäưng trong viãûc bo täưn
ngưn gene.
3. V cúi cng l pháưn dỉû âoạn ca con ngỉåìi, tênh phỉïc tảp v sỉû biãún
âäøi ca nọ váùn chỉa âỉåüc hiãøu hãút. Chỉa cọ â chỉïng cỉï chỉïng minh
sỉû täưn tải ca con ngỉåìi phủ thüc vo sỉû biãún âäüng mäüt cạch äøn âënh,
cho phẹp chn lc tỉû nhiãn hoảt âäüng m chụng ta váùn phi chëu tạc
âäüng âọ .
Hiãûn nay, màûc d cọ sỉû täưn tải ca cạc khu bo täưn nhỉng sỉû tho hiãûp
qúc tãú chỉa chụ trng vo nhỉỵng loi cọ nguy cå cản kiãût. Nhiãưu vng giu cọ
vãư tênh sinh hc váùn chỉa âỉåüc bo vãû. ÅÍ cạc nỉåïc âang phạt triãøn thiãúu sỉû khêch
lãû ng häü âãø bo täưn tênh âa dảng sinh hc m váùn täưn tải nhiãưu hỗnh thổùc phaù
huớy tờnh õa daỷng sinh hoỹc. Dỏn sọỳ v ạp lỉûc ca sỉû phạt triãøn cho tháúy ràịng sỉû
khai thạc ti ngun thiãn nhiãn váùn tiãúp tủc tàng. Muỷc tióu trong tổồng lai laỡ
tỗm ra caùch thổùc õóứ cọ thãø sỉí dủng trong vng bo täưn åí mäüt mỉïc âäü âa dảng
sênh hc no âọ.

3


Âa dảng Âäüng váût ...
II. Cạc khại niãûm v ngun l trong âa dảng sinh váût
Âa dảng sinh váût l ti sn ca hãû thäúng säúng våïi nhiãưu sỉû khạc biãût. Cüc
säúng âãún tỉì sỉû biãún âäüng vä hản ca cuớa caùc hỗnh daỷng rỏỳt lọi cuọỳng vaỡ hỏỳp dỏựn.
Tổỡ nhỉỵng sinh váût hiãøn vi âån bo cho âãún cạ voi to lồùn, loaỡi õổồỹc hỗnh thaỡnh tổỡ
caùc daỷng khaùc nhau ca qưn thãø räưi âãún cạc dảng khạc nhau ca cạ thãø v cúi
cng l cạc dảng khạc nhau ca cå quan, mä, tãú bo v gene.


1. Ngưn gäúc ca sỉû âa dảng sinh váût
Phán tỉí ADN cng nhỉ cạc phán tỉí khạc phi tn theo cạc qui lût sinh
họa, qui lût cå bn nháút phi tn theo l chụng phi åí trong mäi trỉåìng cọ
nhiãưu nàng lỉåüng tỉû do v kãú âọ l chụng chëu nh hỉåíng ca nhióỷt õọỹ. Quaù
trỗnh sinh tọứng hồỹp protein coù thóứ xaớy ra nhổợng khaùc bióỷt ban õỏửu do quaù trỗnh
sao cheùp ADN hay sàõp xãúp lải protein. Sỉû thay âäøi vãư protein cọ thãø xy ra cạc
trỉåìng håüp nhỉ sau:
a. Trung tênh: tỉïc l protein váùn khäng thay âäøi chỉïc nàng, loải ny cọ thãø
têch tủ v lm cå såí cho tờnh õa daỷng, coù thóứ thay õọứi hỗnh daùng ngoaỡi
nhổng chỉïc nàng váùn khäng thay âäøi thê dủ nhỉ mäüt càûp gen dë håüp tỉí
(A, a)
b. Chãút hay bë nh hổồớng: õoù laỡ kóỳt quaớ cuớa quaù trỗnh thay õọứi chỉïc nàng
ca protein, loải ny chëu tạc âäüng låïn ca chn lc tỉû nhiãn. Chụng ta
quan tám âãún váún âãư naỡy vaỡ coù nhióửu nghión cổùu õóỳn quaù trỗnh gỏy
chóỳt do di truyóửn, tỗm tỏửn sọỳ xuỏỳt hióỷn vaỡ kyợ thût hản chãú tạc hải ca
nọ.
c. Tiãún bäü hay hiãûu qu hån: protein måïi ráút cọ giạ trë âọ l váût liãûu cúi
cng lm tàng tênh âa dảng sinh hc. Coù nhióửu cuọỹc tranh luỏỷn vóử aớnh
hổồớng cuớa quaù trỗnh õọỹt bióỳn, coù khaớ nng tióỳn hoùa laỡ quaù trỗnh têch luíy
4


Dỉång Trê Dng, GT.2001
dáưn cạc âäüt biãún nh hay l coï mäüt cuäüc âäüt biãún to låïn, âäüt biãún âoï coù
thóứ hỗnh thaỡnh loaỡi mồùi vaỡ giọỳng mồùi

2. Khaùi nióỷm vãư âa dảng sinh hc.
Biãún dë l úu täú cå bn ca âåìi säúng sinh váût. Cọ ráút nhiãưu âäüt biãún m
loi âàûc biãût täưn tải song song våïi loi bỗnh thổồỡng. Thờ duỷ nhổ nhổợng loaỡi sinh

saớn õồn tờnh, cạc cạ thãø khạc nhau êt nháút sau mäüt láưn âäüt biãún, nhỉ thãú säú sinh
váût cọ ngưn gene khạc biãût åí mäüt láưn xút hiãûn âọ êt hån säú sinh váût hiãûn säúng,
âiãưu ny ráút quan trng trong viãûc æåïc tiïnh säú læåüng chênh xaïc. Säú caï thãø trong
mäüt loi biãún âäøi låïn theo hai chiãưu l thåìi gian v di truưn, nãúu säú cạ thãø mäüt
loi l 104 (â âãø täưn tải) v âãø bo täưn cho khi tng õóỳn 107 thỗ sọỳ lổồỹng caù thóứ bở
loaỷi do âäüt biãún ráút tháúp (10-11).
Sæû gia tàng biãún dë trãn ADN lm tàng tênh âa dảng trong qưn thãø, tàng
sỉû cảnh tranh âëa l, lm tênh âa dảng vãư loi v tàng sỉû phong phụ ca ca hãû
thäúng phán loải. Khi chụng ta âi âãún mäüt nåi no âọ, nhỉ tỉì rỉìng taiga åí phêa
bàõc cho âãún rỉìng nhiãût âåïi xêch âảo, tỉì âäưng bàịng cho âãún nụi cao hay biãøn sáu,
chụng ta váùn mong âỉåüc tháúy nhiãưu loải âäüng váût, thỉûc váût, cän trng, náúm v
tháûm chê nãúu chụng ta khäng tháúy nọ chụng ta cng biãút ràịng váùn cọ sỉû täưn tải
ca ráút nhiãưu dảng vi sinh váût âỉåüc täø chỉïc thnh qưn x v hãû sinh thại.

3. Kh nàng máút dáưn âi tênh âa dảng sinh hc
Hoảt âäüng ca con ngỉåìi â lm gim âi tênh âa dảng sinh hc tỉì âọ tảo
nãn thay âäøi trãn màût âáút v vng sinh säúng. Nhỉỵng hoảt âäüng sn xút nh
hỉåíng trỉûc tiãúp v giạn tiãúp âãún tênh âa dảng bao gäưm

Trỉûc tiãúp: hoảt âäüng canh tạc näng nghiãûp, lám nghiãûp v chàn ni, cháút
thi tỉì sn xút cäng nghiãûp, hoảt âäüng x häüi ...

Giạn tiãúp: cháút phọng xả, mỉa acid l kãút qu ca sỉû ä nhiãùm khäng khê.
5


Âa dảng Âäüng váût ...
Cạc nh khoa hc cho ràịng sỉû máút âi tênh âa dảng âe dỏa âãún ton bäü hãû
sinh thại v giạn tiãúp nh hỉåíng con ngỉåìi. Nãúu sỉû âa dảng sinh váût quanh ta
gim âi 1/10, 1/3 hay 1/2 thỗ vồùi giaù trở naỡo cuọỹc sọỳng con ngỉåìi s täưn tải v

kh nàng cn âỉåüc bao láu hay l khäng nh hỉåíng âãún hoảt âäüng ca hãû thäúng,
âiãưu ny váùn âang tiãúp tủc nghiãn cỉïu.
Sỉû biãún âäøi ca trại âáút â diãùn ra khong 104 nàm trỉåïc âáy cng våïi sỉû
phạt minh ra ngnh näng nghiãûp v cọ liãn quan âãún lëch sỉí phạt triãøn nhán loải.
Nhiãưu âáưm láưy, hay vng ngáûp nỉåïc tråí nãn khä cản, nhiãưu vng âáút bë biãøn bao
ph, rỉìng bë phạ sảch, nhiãưu vng âáút bë san bàịng v ráút nhiãưu tạc âäüng do viãûc
ỉu tiãn phạt triãøn cạc loi cọ giaù trở kinh tóỳ õoù. Trong quaù trỗnh õoù nhióửu loi thỉûc
váût, âäüng váût chỉa biãút cọ thãø máút âi v cng khäng biãút l máút bao nhiãu, âäúi
våïi nhiãưu loi cän trng, náúm v âäüng váût nh, chụng ta khäng cọ cạch tênh toạn
nọ täưn tải bao nhiãu trỉåïc khi chụng ta tiãún hnh hoảt âäüng sn xút näng
nghiãûp.

4. Hoảt âäüng ca hãû sinh thại
Cho âãún ngy nay, trong cạc bi bạo cạo cng nhỉ âa pháưn cạc nh khoa
hc trãn thãú giåïi cho ràịng hoảt âäüng ca hãû sinh thaùi laỡ mọỹt hóỷ thọỳng haỡi hoỡa
trong tỗnh traỷng cỏn bũng. Theo quan õióứm naỡy thỗ õa daỷng sinh hc ráút cáưn thiãút
cho hoảt âäüng ca hãû thäúng. “Cán bàịng tỉû nhiãn“ l hiãûn trảng tỉû nhiãn m trong
âọ mäùi mäüt nhán täú âãưu åí trảng thại cán bàịng våïi cạc nhán täú khạc. Thê dủ thåìi
tiãút thay âäøi mäüt cạch äøn âënh, cạc loi hay cạc dảng âäüng váût v thỉûc váût biãún
âäøi vä cng, nụi bë xọi mn, häư bë ph sa bäưi làõng... Do âọ quan âiãøm chênh
trong sỉû bo täưn l sỉû näø lỉûc giỉỵ äøn âënh v tảo cho mäi trỉåìng khäng bë xạo
träün. Hãû sinh thại âỉåüc gi âënh l bë phạ hy sỉû cán bàịng do cạc lỉûc bãn ngoi

6


Dổồng Trờ Duợng, GT.2001
thỗ goỹi õoù laỡ sổỷ khuỏỳy õọỹng nhỉ bo täú, dëch bãûnh, lỉía v cạc hoẵt âäüng ca con
ngỉåìi.
Thût ngỉỵ vãư sỉû cán bàịng trong tỉû nhiãn l mäüt kiãún ch âảo trong thãú

k thỉï 18 do cüc cạch mảng váût l theo quan âiãøm Newton, theo trổồỡng phaùi
naỡy thỗ thóỳ giồùi hỗnh thaỡnh tổỡ caùc nhán täú âån gin v diãùn biãún theo qui lût â
âënh trỉåïc. Ngy nay cạc nh váût l â nháûn tháúy tỉû nhiãn khäng cn âån gin
nhỉ suy nghé ca cạc nh váût l theo trỉåìng phại Newton m l ráút phỉïc tảp, kãút
quûn nhau v khäng dỉû âoạn näøi, h cho ràịng hc thuút Newton khäng â âãø
gii thêch cạc hoảt âäüng ca v trủ. H cng nháûn tháúy ton bäü v trủ l khäng
cán bàịng. Cạc úu täú tạc âäüng cng gọp pháưn vo sỉû säúng tỉì khi noù bừt õỏửu hỗnh
thaỡnh, khọng coù noù hóỷ sinh thaùi khäng thãø hoảt âäüng hon chiính.
Mäüt trong nhỉỵng âàûc âiãøm ca hãû thäúng phỉïc tảp l sỉû nghi ngåì. Trong
thãú giồùi phổùc taỷp vaỡ hoaỷt õọỹng õoù thỗ moỹi thổù õóửu coù thóứ xaớy ra. Nhỗn tổỡ quan
õióứm õa daỷng thỗ õoù laỡ kóỳt quaớ cuớa caùc quaù trỗnh phổùc tảp trong sỉû biãún âäüng ca
hãû thäúng váût säúng. Sỉû máút tráût tỉû v tỉång tạc ngáøu nhiãn ca tỉìng úu täú nh
hỉåíng cạc úu täú khạc åí mỉïc âäü cao hån v cng do kãút qu ca chn lc ngáøu
nhiãn tạc âäüng âãún tỉìng nhán täú trong hãû thäúng âọ.

5. Hiãûu qu kinh tãú ca tênh âa dảng sinh hc
Màûc d tênh âa dảng sinh hc máút âi nhỉng cọ thãø khäng nh hỉåíng âãún
sỉû äøn âënh v ton bäü nàng sút ca hãû sinh thại, nhỉng nọ s phạ hy vãư màût
kinh tãú. Cho âãún ngy nay, cọ nhiãưu mäúi quan hãû vãư låüi nhûn ca vãư sỉû thay âäøi
màût âáút nhæ: tàng lãn säú læåüng thæûc pháøm, tàng sỉïc kho, kinh tãú cao hån do kãút
qu ca viãûc náng cao tiãu chøn säúng ca con ngỉåìi. Hoảt âäüng ca con ngỉåìi
cng thãø hiãûn âỉåüc sỉû thnh cäng nhỉng cng cọ nhiãưu âiãưu khäng thûn låüi
nhỉ âáút bë ä nhiãùm v máút âi rỉìng hay âäưng rüng bë máút âi. Ngy nay chụng ta
7


Âa dảng Âäüng váût ...
nháûn tháúy ràịng chụng ta âang säúng trong mäüt thãú giåïi cọ giåïi hản, nåi âọ ngưn
ti ngun cọ thãø bë cản kiãût.
Säú loi âäüng váût v thỉûc váût nåi x häüi loi ngỉåìi âang säúng ráút êt. Chè cọ

khong 20 loi thỉûc váût v 5 loi âäüng váût chiãúm khong 90% trong täøng säú pháưn
thỉûc pháøm cho cüc säúng v thỉûc pháøm hng hoạ thãú giåïi.
Bng 1: Hai mỉåi loi quan trng trong sn xút v diãûn têch ni träưng (FAO)
Giäúng loi
Diãûn têch (1000 ha)
Sn lổồỹng (1000 Tm)
Bọỹt mỗ (Triticum spp)
229347
505366
131971
488500
Bừp (Zea mays)
144962
472687
Luùa (Oryza sativa)
20066
300616
Khoai tỏy (Solanum tuberosum)
Barley (Hordeum vulgare)
78698
176574
Khoai mỗ (Manihot esculentum)
14010
135551
Miaù (Saccharum officinate)
23676
121524
7880
110651
Khoai lang (Ipomeas batatas)

91859
104592
Lụa miãún (Sorgum spp)
Âáu nnh (Glycine soja)
52638
100809
Nho (Vitis vinifera)
9564
60297
Bäng (Gossypium spp)
34721
49712
25288
49630
ún mảch (Avena sativa)
41040
Dỉìa (Cocus nucifera)
Lụa mảch âen (Secale cereale)
16738
32288
Âáûu phäüng (Arachis hypogea)
18728
20708
Âáûu xanh (Phaseolus spp)
25665
14909
8832
13199
Âáûu haì lan (Pisum sativum)
4111

6559
Thúc lạ (Nicotiana tabacum)
10547
6006
C phã (Coffea arabica)
Ba loi thỉûc vỏỷt trong nhoùm nguợ cọỳc nhổ luùa mỗ, luaù, bừp chiãúm 49% trong
täøng säú nàng lỉåüng cáưn thiãút ca con ngổồỡi. Nóỳu chuùng tng tng sọỳ loaỡi lón 100
thỗ chuùng ta s chn 98% l nhỉỵng loải cọ giạ trë kinh tãú quan trng nháút, nãúu
chụng ta chn 1000 loi thỗ chuùng ta tờnh toaùn õóứ choỹn thóm nhổợng loaỡi dãù nuäi

8


Dỉång Trê Dng, GT.2001
träưng, ngoải trỉì nhỉỵng loi lm cnh cng nhỉ lm dỉåüc pháøm. Nãúu l 1000
trong 10 triãûu thỗ chố laỡ 0.01% cuớa sổỷ õa daỷng õaợ mang lải giạ trë kinh tãú. Thỉûc sỉû
cho tháúy säú loi âỉåüc bo täưn cn quạ êt so våïi viãûc sỉí dủng trãn thãú giåïi, tỉì âọ
tảo ra sỉû âäúi nghëch. Ngỉåüc våïi nhỉỵng loi hoang d, nhỉỵng loi âỉåüc gia họa
phủ thüc låïn vo hoảt âäüng ca con ngỉåìi tháûm chê tênh âa dảng vãư di truưn
cng bë con ngỉåìi âiãưu khiãøn. Thê dủ nhỉ hiãûn tỉåüng thay âäøi trãn màût âáút, phạ
rỉìng, vng âáút ngáûp nỉåïc tråí nãn khä rạo hay sỉû thay âäøi vãư thnh pháưn khäng
khê s dỉû âoạn cho sỉû nọng lãn ca trại âáút, sỉû suy gim táưng ozone, sỉû gia tàng
tia phọng xả, gia tàng hm lỉåüng CO2 trong khäng khê ncọ thãø chỉa âe doả âãún
sỉïc säúng ca mäüt säú loi nhỉng chàõc chàõn l chn lc cọ thãø tảo ra mäüt thay âäøi
lm nh hỉåíng nghiãm trng âãún giäúng váût ni v cỏy trọửng cuớa chuùng ta.
Toùm laỷi hỗnh aớnh cuớa mọỹt hãû thäúng khäng âäưng nháút cọ táưm quan trng
ráút låïn trong viãûc qun l giäúng v hãû sinh thại. Hãû thäúng khäng âäưng nháút
khäng cọ nghéa phi l phi tråí vãư giai âoản trỉåïc vo thåìi k chỉa äøn âënh.
Trong nhiãưu trỉåìng håüp cọ thãø tråí vãư âiãưu kiãûn ban âáưu, tỉïc l mi sỉû qun l
khäng phi âáưy â cho táút c cạc trỉåìng håüp âãø láûp ra chiãún lỉåüc qun l.

III. Lëch sỉí nghiãn cỉïu
Trong 60 nàm gáưn âáy, thût ngỉỵ “Âa dảng sinh hc” â âỉåüc âỉa ra
trong tỉû âiãøn phäø thäng, trong bạo cạo ca chênh ph v ca qúc tãú, trong bạo
cạo khoa hc v trong cạc cüc häüi hp.
Tháût ra âọ chè l mäüt thût ngỉỵ våïi mäüt nghéa âỉåüc gi âënh ra, l ngän
ngỉỵ måïi nhỉng nghéa váùn nhỉ c. Khi nghe âãún thût ngỉỵ ‘’Âa dảng sinh hc”
chụng ta thỉåìng hi “âa dảng sinh hc cọ liãn quan âãún tênh äøn âënh khäng?, âa
dảng sinh hc cọ liãn quan âãún sn lỉåüng khäng?, âa dảng sinh hc cọ phn ạnh
sỉû bãưn vỉỵng khäng?, âa dảng sinh hc cọ phn ạnh sỉû tiãún hoạ khäng?, ngoi ra
9


Âa dảng Âäüng váût ...
âa dảng sinh váût cọ phn ạnh táưn säú biãún âäüng ch úu trong hãû sinh thại hay
trong lëch sỉí tiãún hoạ khäng? ...”. Chụng ta mong muọỳn tỗm ra mọỹt caùch thổùc hay
phổồng phaùp õóứ âo lỉåìng cại gi l âa dảng sinh hc âỉa ra hỗnh aớnh hay kóỳt
quaớ thọỳng kó õóứ traớ lồỡi cáu hi ny.

1. Lëch sỉí ca thût ngỉỵ âa dảng sinh hc
Âa dảng sinh hc cọ mäüt lëch sỉí láu di â âỉåüc sỉí dủng trong nhiãưu bi
viãút nhỉng nọ tháût sỉû âỉåüc nọi nhiãưu trong 3 bi bạo ca nàm 1980.
-

Lovejoy (1980 a, b) khäng cho mäüt âënh nghéa chênh thỉïc nhỉng nọ
âỉåüc dng âãø nọi lãn säú loi hiãûn âang täưn tải. Norse v McManus
(1980) cho ràịng nọ cọ nghéa liãn quan nhau âọ l âa dảng gene v âa
dảng sinh thại, h â xem sỉû âa dảng sinh thại tỉång âäưng våïi sỉû
phong phụ säú loi trong mäüt qưn x.

-


Mi âãún 1986 Norse v cäüng tạc viãn â måí räüng thût ngỉỵ mäüt cạch
chàõc chàõn l âa dảng sinh hc

1000

åí ba mỉïc âäü l gene (trong

800

loi), loi (säú loi) v hãû sinh

600
400

thại (qưn x).
-

Thạng 9. 1986 Walter G. Rosen

200
0
1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994

â täø chỉïc mäüt cüc häüi tho
âáưu tiãn vãư âa dảng sinh hoỹc

Hỗnh 1: Sọỳ lỏửn xuỏỳt hióỷn thuỏỷt ngổợ a
daỷng sinh hc” tỉì 1987-1994.


(National forum on Biodiversity), ti liãûu ca häüi tho âỉåüc Wilson
chènh sỉía v xút bn vo nàm 1988 dỉåïi tiãu âãư l âa dảng sinh hc
(biodiversity) v tỉì âọ thût ngỉỵ âa dảng sinh hc âỉåüc xạc âënh r
rng.

10


Dỉång Trê Dng, GT.2001
-

Thût ngỉỵ âa dảng sinh hc láưn âáưu tiãn xút hiãûn trong database

NỈÅÏC NGT

NỈÅÏC MÀÛN

Porifera
Cnidaria
Plathelminthes
Nemertea
Nematoda
Rotifera
Gastrotricha
Tardigrada
Mollusca
Kamptpozoa
Annelida
Arthropoda
Bryozoa

Chordata

Porifera
Cnidaria
Plathelminthes
Nemertea
Nematoda
Rotifera
Gastrotricha
Tardigrada
Mollusca
Kamptpozoa
Sipuncula
Annelida
Arthropoda
Bryozoa
Chordata
14: 0E
15; 4E

Orthonectida
Dicyemida
Nematomorpha
Acanthocephala

Loi âàc hỉỵu

28; 13E
11; 1E


CÄÜNG SINH
Porifera
Cnidaria
Plathelminthes
Nemertea
Nematoda
Rotifera
Mollusca
Kamptpozoa
Annelida
Arthropoda
Chordata

Placozoa
Ctenophora
Kinoryhncha
Loricifera
Priapula
Pogonophora
Echiura
Chaetognatha
Phoronida
Brachiopoda
Echinodermata
Hemichordata

TRÃN CẢN
Porifera
Nemertea
Nematoda

Rotifera
Tardigrada
Mollusca
Sipuncula
Annelida
Arthropoda
Chordata

Onychophora

Loi âàûc hỉỵu

Loi âàc hỉỵu

11


Âa dảng Âäüng váût ...
“Biological Abstracts” vo nàm 1988 våïi 4 họỹi nghở vaỡ cho õóỳn cuọỳi
thaùng 4. 1994 thỗ con sọỳ naỡy lón õóỳn 888 (hỗnh 1).
-

óỳn 1992 họỹi nghë thỉåüng âènh cạc nh khoa hc â âỉa ra âënh nghéa
nhỉ sau “Âa dảng sinh hc l sỉû biãún âäøi trong sinh váût säúng tỉì mi
ngưn nhỉ trong khäng khê, âáút, biãøn v trong hãû thäúng mäi trỉåìng
nỉåïc khạc v l mäüt phỉïc håüp sinh thại nåi nọ täưn tải, âiãưu ny bao
gäưm sỉû âa dảng vãư loi, giỉỵa cạc loi v hãû sinh thại”.

2. nghéa ca âa dảng sinh hc
Âa dảng sinh hc l táút c loi täưn tải trong mäüt vng xạc âënh theo hãû

thäúng phán loải. Thê dủ mäüt loi täưn tải trong mäüt vng sọỳng cuớa tọm bióứn

Penaeus thỗ loaỡi õoù coù thóứ laỡ (1) mäüt loi khạc Penaeus nhỉng cng giäúng (2) mäüt
loi khạc Penaeus v khạc giäúng (3) mäüt loi khạc giäúng nhỉng cng h (4) mäüt
loi khạc h nhỉng cng bäü (5) mäüt loi khạc bäü (6) mäüt con th (7) mäüt cáy náúm
trong giäúng Agaricus (8) nguyãn sinh âäüng váût trong giäúng Difflugia (9) mäüt dảng
vi khøn (10) mäüt loi virus. Âáy chè l gi thuút nhỉng cọ thãø thãø hiãûn tênh âa
dảng ca mäüt vng khäng âäưng nháút.
-

Trỉåìng håüp mọỹt vuỡng coù nhióửu loaỡi thỗ ta coù thóứ xaùc âënh tênh âa dảng
theo cạc hỉåïng nhỉ sau

a. Xạc âënh theo hãû thäúng phán loải
Nãúu mủc tiãu ca viãûc bo täưn l bo täưn åí mỉïc cao nháút säú loi thỗ
chuùng ta coù thóứ xaùc õởnh ồớ mổùc õọỹ cao ca hãû thäúng phán loải tỉì âọ cọ
thãø ỉåïc tênh âỉåüc säú loi cn täưn tải trong mäüt vng.

b. Xạc âënh åí mỉïc âäü phán tỉí
ADN hay ARN âỉåüc phạt hiãûn trong tãú bo säúng cọ thãø cung cáúp dỉỵ
liãûu âãø so sạnh tênh âa dảng ca sinh váût trãn cå såí cạc acid tỉång ỉïng
12


Dỉång Trê Dng, GT.2001
hay sỉû khạc nhau ca bazo nitå. Cọ thãø nọi tênh âa dảng sinh hc trong
qưn x l täøng cạc thäng tin di truưn âỉåüc m hoạ thnh kiãøu di
truưn åí mäüt vng no âọ

c. Xạc âënh theo mổùc õọỹ tióỳn hoaù

Khoù thổỷc hióỷn õổồỹc vỗ khọng â säú liãûu vãư tiãún hoạ âãø khại quạt trong
tỉång lai gáưn âãø so sạnh sỉû âa dảng ca cạc nổồùc. Thờ duỷ õọỳi vồùi nỏỳm
vaỡ cọn truỡng thỗ coù khong 5-10% säú loi trãn trại âáút âỉåüc mä t nhỉ
thãú khọ m tr låìi cho cáu hi “cọ bao nhiãu giåïi sinh váût, ngnh hay
låïp hồûc bäü ... täưn tải trong mäüt vng”
-

Trỉåìng håüp cạc loi khạc biãût nhau ráút nhiãưu: ráút khọ cọ thãø sọ sạnh sỉû
âa dảng sinh hc åí cạc nhọm sinh váût khi xạc âënh bàịng phỉång phạp
phán tỉí v phỉång phạp phán loải, thê duỷ õọỳi vồùi vi khuỏứn (bacteria)
thỗ nghión cổùu õa daỷng åí mỉïc phán tỉí do âọ cọ thãø nọi l väüi vng háúp
táúp khi cọ quút âënh trãn cå såí phán loải âäúi våïi nghiãn cỉïu phán tỉí.

-

Chụng ta cọ thãø xạc âënh sỉû âa dảng sinh hc åí mỉïc dỉåïi loi bao gäưm
tè lãû ca cạc locus, säú allele, sọỳ dở hồỹp tổớ, sọỳ nucleotid trung bỗnh, sọỳ
alelle õồn âäüc v cáúu trục ca allele. Ngay c trong nhọm âäüng váût cọ
vụ cạch âo lỉåìng ny cng khọ xạc õởnh cồớ cuớa quỏửn thóứ coù thóứ duy trỗ
loaỡi trong âiãưu kiãûn âa dảng di truưn.

-

Âa dảng sinh hc âỉåüc xạc âënh l säú loi täưn tải trong mäüt khu vỉûc, cọ
thãø lm gim säú lỉåüng ny bàịng cạch xạc âënh åí mỉïc phán loải cao
hån. Âäúi våïi cạc nh sinh thaùi hoỹc thỗ phỏn chia theo bỏỷc dinh dổồợng,
nhoùm, chu k säúng v sỉû âa dảng ca ngưn låüi sinh váût. Cạch xạc
âënh âa dảng sinh hc dỉûa vo kãút qu thu v phán têch máùu ty theo
nhỉỵng âäúi tỉåüng sinh váût khạc nhau. Âãø tảo sỉû thäúng nháút trong viãûc
13



Âa dảng Âäüng váût ...
so sạnh âa dảng, ngỉåìi ta xáy dỉûng nãn cäng thỉïc toạn hc gi l chè
säú âa dảng. Cọ nhiãưu chè säú âa dảng âỉåüc sỉí dủng nhỉng chè säú âỉåüc
dng phäø biãún nháút âãø âạnh giạ sỉû xút hiãûn thỉåìng xun cng nhỉ
l säú loi l chè säú Shannon, k hiãûu l H’ âỉåüc tênh theo cäng thæïc
n

H ' = −∑ pi log 2 pi . Våïi pi l tè säú giỉỵa säú cạ thãø loi i våïi ton bäü säú
i =1

lỉåüng loi ( pi =
-

S
ni
). v chè säú âa dảng ca Simpson λ = ∑ pi2 .
N
i =1

Âäúi våïi vng cọ tênh âa dảng sinh hc cao: thê dủ nhỉ trong âáút cọ
khong 109 vi sinh váût trong mäüt gram, hay trong næåïc biãøn coù sọỳ
lổồỹng taớo trung bỗnh laỡ 106 tóỳ baỡo trong mäüt lêt v 1 cm nỉåïc biãøn trong
äúng thu máùu chổùa khoaớng 4x1010 tóỳ baỡo vi khuỏứn thỗ vióỷc choỹn ra tỉìng
nhọm theo mỉïc âäü phán loi cọ thãø coi nhỉ l úu täú chè thë cho sỉû âa
dảng vãư qưn x.

-


Tênh toạn sỉû âa dảng trong cạc nhọm phán loải hay qưn x bàịng
phỉång phạp ngoải suy: ráút khọ xạc âiûnh mäüt cạch chênh xạc säú loi
trong cạc nhọm khạc nhau, cọ thãø xạc âënh säú loi åí nhiãưu vng våïi kãút
qu tỉång tỉû räưi khại quạt thnh säú liãûu thäúng nháút nhỉng cạch ny lải
khäng thêch håüp cho vng nhiãût âåïi v vng biãøn do âọ cọ thãø sỉí dủng
phỉång phạp ngoải suy âãø tênh toạn sỉû phong phụ vãư säú loi våïi sỉû kãút
håüp cạc tỉ liãûu õóứ taỷo thaỡnh õổồỡng co,ng sọỳ loaỡi, hoỷc mọ hỗnh cọ tham
säú hay phi tham säú liãn quan âãún sỉû phong phụ säú loi, nọ cng chè ra
cạch tênh toạn bäø sung kãút qu tỉì máùu phán têch v âãư nghë cạch xạc
âënh. Váún âãư hản chãú ch úu ca phỉång phạp ny l thiãúu sỉû âiãưu
tra ton diãûn cho táút c cạc nhọm sinh váût khàõp nåi trãn trại âáút.

14


Chỉång 1

Qui Lût Phán Bäú
Vng Âa dảng Sinh Hc Nháút Trãn Trại Âáút

Nhỉỵng vng cọ säú loi phong phụ nháút trãn trại âáút l vng rỉìng áøm
nhiãût âåïi, rản san hä, häư låïn vng nhiãût âåïi v cọ thãø cọ åí vng biãøn sáu. Ngoi
ra cng cọ thãø cọ sỉû âa dảng loi åí vng âáút khä nhiãût âåïi, vng âäưng c v sa
mảc hay vng rỉìng ráûm än âåïi hồûc l vng Âëa Trung Hi nhỉ Nam Phi, nam
California v Táy Nam nỉåïc Ục.
Tênh âa dảng sinh hc åí vng nhiãût âåïi l sỉû âa dảng ca mäüt låïp âäüng
váût no âọ thê dủ nhỉ låïp Cän trng (Insecta), trong khi âọ sỉû âa dảng sinh hc åí
biãøn sáu v rản San hä cọ thnh pháưn loi trong hãû thäúng phán loải tri räüng v
âa dảng hån tỉì ngnh (phyla) cho âãún låïp (class). Ngun nhán ca sỉû âa dảng
sinh hc åí biãøn sáu l do vng biãøn cọ quaù trỗnh lởch sổớ lỏu daỡi vaỡ mọi trổồỡng

tổồng õọỳi ọứn õởnh cuợng nhổ caùc quaù trỗnh bọửi lừng õỷc biãût. Sỉû âa dảng vãư thnh
pháưn loi cạ v cạc nhọm sinh váût khạc åí vng häư l do sỉû tiãún hoạ nhanh ca cạc
dảng khạc nhau trong mäi trỉåìng giu dinh dỉåỵng. Hãû sinh thại biãøn cọ 28
ngnh trong säú 33 ngnh âäüng váût hiãûn cn 13 ngnh täưn tải cho âãún ngy nay,
ngỉåüc lải chè cọ 1 ngnh âỉåüc phạt hiãûn l âàûc trỉng riãng biãût säúng trãn cản,
trong khi âọ khäng cọ ngnh âàûc trỉng cho sỉû phán bäú åí vng nỉåïc ngt. Cọ 4
ngnh sinh váût säúng cäüng sinh våïi cạc loi khạc nhau.
Theo lëch sỉí nghión cổùu thỗ sổỷ õa daỷng sinh hoỹc õổồỹc bióỳt õóỳn thọng qua
quaù trỗnh nghión cổùu cuớa caùc nhaỡ phỏn loải hc, h thu tháûp sinh váût tỉì cạc


Dỉång Trê Dng GT. 2001
ngnh khạc nhau trãn thãú giåïi v pháưn âa dảng sinh hc chè l kãút qu ca nhiãưu
nhọm sinh váût m h thu tháûp âỉåüc, âọ khäng phi l ton bäü sinh váût täưn tải
trãn trại âáút. Thê dủ cọ 80% trong säú loi B Cạnh cỉïng thu âỉåüc åí Panama l loi
måïi cho khoa hc trong khi âọ vng Panama l mäüt trong nhỉỵng vng nhiãût âåïi
âỉåüc biãút âãún nhiãưu nháút.
I. Sỉû phán bäú vãư tênh âa dảng sinh hc
(1). Trong mäüt nhọm sinh váût, sỉû âa dảng loi tàng dáưn tỉì vng cỉûc âãún vng
xêch âảo thê dủ nhỉ åí Venezuela cọ 305 loi âäüng váût cọ vụ trong khi âọ åí
Phạp chè cọ 113 loi màûc d hai nỉåïc ny cọ cng diãûn têch (bng 1.1).
Bng 1.1: Säú loi âäüng váût låïp thụ thu tháûp âỉåüc åí cạc nỉåïc nhiãût âåïi v än âåïi
Vuìng
Nhiãût âåïi

Täøng säú
loaìi

Säú loaìi
Vuìng än

Täøng säú
Säú loaìi
trong 10000
âåïi
loaìi
trong 10000
2
km
km2
Angola
275
76
Argentina
255
57
Brazil
394
66
Australia
299
41
Colombia
358
102
Canada
163
26
Costa Rica
203
131

Egypt
105
31
Kenya
308
105
France
113
39
Mexico
439
108
Japan
186
71
Nigeria
274
82
Morocco
108
39
Peru
359
99
Nam Phi
279
79
Venezuela
305
92

Anh
77
33
Zaire
409
96
Myợ
367
60
Trung bỗnh
96
Trung bỗnh
48
Trổồỡng hồỹp boỹ họứ (Cicindela), laỡ nhoùm cọn trng âỉåüc biãút nhiãưu nháút våïi tênh
phán bäú räüng ca nọ, cọ khong 300 loi âỉåüc phạt hiãûn åí vng nhiãût âåïi
trong khi âọ vng än âåïi chè cọ khong 150 loi. ÅÍ cạc cháu lủc nhỉ Cháu Ục
v Bàõc M cọ säú loi tàng dáưn khi âi vãư xêch õaỷo (hỗnh 1.1).

16


a daỷng õọỹng vỏỷt ...

Hỗnh 1.1: Sổỷ phỏn bọỳ sọỳ loi B cạnh cỉïng. Âỉåìng âäưng âàóng thãø hiãûn cạc khu vổỷc õoù coù cuỡng sọỳ
loaỡi. hỗnh trón, Boỹ cạnh cỉïng âa dảng nháút åí vng nhiãût âåïi áøm phêa bàõc ca Cháu c, cn pháưn
trung tán khä rạo thỗ ờt loaỡi hồn. Hỗnh dổồùi laỡ ồớ Bừc Myợ, sỉû âa dảng sinh hc cao xút hiãûn åí khu
vỉûc phêa nam , âọ l vng khê háûu áúm, âa daỷng õởa hỗnh vaỡ cỏỳu truùc õởa chỏỳt phổùc taỷp (theo Pearson
v Cassola, 1992).

(2). Cọ sỉû âiãưu chènh vãư âàûc tênh phán bäú ca cạc loi ỉu thãú trong cạc nhọm

sinh váût do sỉû thêch nghi våïi mäi trỉåìng säúng thê dủ nhỉ b Cạnh cỉïng,

17


Dỉång Trê Dng GT. 2001
Bỉåïm v Chim åí Bàõc M v Cháu Ục cọ säú loi tỉång tỉû våïi nhỉỵng loi khạc
nhỉng mäùi nhọm sinh váût cọ thãø cọ säú loi phong phụ nháút åí mäüt vng no
âọ trãn thãú giåïi nhỉ Bỉåïm cọ tênh âa dảng nháút åí phiïa táy Cháu Phi åí pháưn
bàõc xêch âảo, âäúi våïi Chim, âäüng váût cọ vụ v Linh trỉåíng cọ tênh âa dảng
sinh hc cao nháút thüc vãư vng âáút åí miãưn trung vaỡ phờa tỏy chỏu Phi (hỗnh
1.2).

Hỗnh 1.2: Sổỷ õa dảng thnh pháưn loi Bỉåïm v Chim cọ mäúi quan hãû chàûc ch våïi sỉû âa dảng ca
B cạnh cỉïng åí Bàõc M v Cháu c. Mäùi âiãøm trãn âäư thë thãø hiãûn mäüt vng cọ diãûn têch 275 Km
cho mọựi caỷnh. Vuỡng coù nhióửu Boỹ thỗ coù nhióửu Chim (A) v Bỉåïm (B) (theo Pearson v Cassola,
1992).

(3). Sỉû âa dảng sinh hc åí âải dỉång tàng dáưn khi âi vãư xêch âảo cng tỉång
tỉû nhỉ åí âáút liãưn. Thê dủ nhỉ san hä ca Cháu Ục cọ hån 50 giäúng nhỉng
trong âọ 10 giäúng cọ åí phiïa nam vng nhiãût âåïi. Âäúi våïi âäüng váût ngnh cọ

18


Âa dảng âäüng váût ...
bao (Tunicates) säúng åí biãøn Âải Táy Dỉång cọ 103 loi, trong khi âọ cọ 600
loi åí vng biãøn nhiãût âåïi. Sỉû âa dảng ny cng chiãưu våïi sỉû âa dảng vãư
phiãu sinh åí vng xêch âảo nhỉ trng läø (Foramini ferans) v sỉû tàng säú loi åí
biãøn sáu.

(4). Mäüt ngun nhán khạc ca tênh âa dảng sinh váût l do tạc âäüng ca sỉû âa
dảng vng âëa l, ca khê háûu v sỉû âa dảng vãư mäi trỉåìng säúng. Cạc qưn
thãø trãn trại âáút gim do sỉû tàng âäü áøm, gim tia sạng màût tråìi v gim lỉåüng
mỉa. Sỉû kẹm âa dảng ca Cháu Phi so våïi Nam M v Cháu Ạ do åí Cháu Phi
cọ lỉåüng mỉa êt hån v diãûn têch rỉìng nh hån. Ngay c trong cạc khu rỉìng
nhiãût âåïi Cháu Phi, vng Sahel l vng êt mỉa nháút cng cọ säú loi tháúp hån
vng mỉa nhiãưu åí phiïa nam. Tuy nhiãn vng rỉìng c ca Âäng v Trung Phi
cọ sỉû âa dảng vãư thnh pháưn loi Sån dỉång (Antilope) v Ugulate m nhỉỵng
vng khạc khäng cọ. Âäúi våïi âäüng váût cọ vụ, sỉû âa dảng xút hiãûn åí vng cọ
lỉåüng mỉa trung bỗnh cao hồn ồớ nhổợng vuỡng khọ raùo hay áøm tháúp.
(5). Sỉû âa dảng sinh hc xút hiãûn åí vuỡng coù õởa hỗnh phổùc taỷp taỷo nón sổỷ
caùch ly vóử di truyóửn, thờch nghi vóử õởa lyù vaỡ hỗnh thnh loi måïi. Thê dủ trong
mäüt loi, tỉìng nhọm khạc nhau chiãúm tỉìng vë trê khạc nhau tỉì chán nụi õóỳn
õốnh nuùi cao, thỗ caùc nhoùm naỡy coù thóứ caùch ly vaỡ hỗnh thaỡnh caùc nhoùm loaỡi
khaùc nhau, mọựi loaỡi thờch nghi mọựi vuỡng cuớa ngoỹn nuùi. Mọỹt quaù trỗnh tỉång
tỉû cng cọ thãø xy ra âäúi våïi låïp cạ, chụng phán bäú theo tỉìng âoản khạc nhau
ca hãû thäúng cỏỳp thoaùt nổồùc vaỡ hỗnh thaỡnh tổỡng vuỡng phỏn nhoớ hån. Âäúi våïi
nhỉỵng vng âiả l phỉïc tảp, cọ sỉû khạc biãût r rng vãư âiãưu kiãûn âáút âai
khiãún cho caùc loaỡi seợ hỗnh thaỡnh caùc nhoùm thờch nghi rióng biãût våïi tỉìng loải
âáút.

19


Dỉång Trê Dng GT. 2001
(6). úu täú lëch sỉí cng l mäüt trong nhỉỵng úu täú quan trng quút âënh tênh
âa dảng sinh hc, nhỉỵng vng cäø xỉa s cọ tờnh õa daỷng sinh hoỹc cao hồn
vuỡng mồùi hỗnh thaỡnh. Thê dủ nhỉ thnh pháưn loi san hä åí vng n ọỹ
Dổồng vaỡ Tỏy Thaùi Bỗnh Dổồngỹ cao gỏỳp nhióửu láưn so våïi thnh pháưn loi san
hä åí Âải Táy Dổồng.


Hỗnh 1.3: Sổỷ phỏn bọỳ cuớa caùc giọỳng san họ trãn trại âáút, thãø hiãûn sỉû táûp trung ch úu ồớ phiùa tỏy
Thaùi Bỗnh Dổồng vaỡ n ọỹ dổồng vaỡ mäüt êt åí Caribbean. Con säú trãn âỉåìng âäưng âàơng chè säú
giäúng, cạc âiãøm nàịm trãn mäüt âỉåìng cọ cng sọỳ giọỳng (Theo Swtehli vaỡ Wells, 1971).

Theo hỗnh 1.3 cho tháúy cọ khong 50 loi åí vng ÁÚn Âäü - Thaùi Bỗnh Dổồng
nhổng laỷi coù khoaớng 20 loaỡi ồớ vuỡng biãøn Caribbean v cáûn Âải Táy Dỉång.
Nhỉỵng vng âáút cäø s cọ nhiãưu thåìi gian âãø nháûn cạc loi tỉì cạc vng khạc nhau
trãn trại âáút âi âãún v cng cọ nhiãưu thåìi gian âãø chụng thêch nghi våïi hon cnh
måïi.
II. Âa dảng âäüng váût
1. Ngun nhán v táưm quan trng ca tênh âa dảng åí âäüng váût.
Ỉåïc tênh cạch nay 5000 triãûu nàm â cọ sỉû säúng v sinh váût âáưu tiãn xút
hiãûn cạch nay khong 3800 triãûu nàm. Våïi mäüt lëch sỉí láu di nhỉ thãú, sỉû tiãún họa
â mang lải tênh âa dảng sinh váût ca ngy häm nay m chụng ta biãút âỉåüc.

20


Âa dảng âäüng váût ...
Mäüt cạch tênh toạn cå bn vãư sỉû âa dảng sinh hc l dỉûa v sỉû biãún âäøi
hay sỉû khạc biãût ca tỉìng cạ thãø trong mäüt qưn thãø hay trong mäüt loi. Chn lc
tỉû nhiãn â giỉỵ lảûi nhỉỵng cạ thãø näøi báût nháút m chụng cọ thãø täưn tải v sinh sn
âỉåüc. Theo quạ trỗnh tióỳn hoaù, nhổợng daỷng thờch nghi khaùc nhau xuỏỳt hióỷn vaỡo
tổỡng thồỡi kyỡ khaùc nhau õaợ hỗnh thaỡnh nón loi måïi v cọ c sỉû phán chia thnh
hai loi khạc nhau tỉì mäüt loi ban âáưu.
Mäüt nhán täú khạc gọp pháưn vo sỉû gia tàng tênh âa dảng ca sinh váût l sỉû
âa dảng ca cạc nhán täú mäi trỉåìng củ thãø l cọ ráút nhiãưu äø sinh thại (niche) trãn
trại âáút. Loi hay qưn thãø cọ thãø nháûn lỏỳy tổỡ mọỹt nguọửn gene vaỡo thồỡi xa xổa õóứ
hỗnh thnh nãn 2 loi måïi cng coi nhỉ l kãút qu ca sỉû khạc biãût vãư vng sinh

säúng, thỉïc àn, vng âåìi hay nhëp v chu k sinh sn.
Sỉû thêch nghi theo nhiãưu hỉåïng khạc nhau cọ thãø thục âáøy tênh âa dảng
sinh hc theo nhiãưu trỉåìng håüp v hãû thäúng phán loải khạc nhau. Sỉû âäưng tiãún
hoạ hay sỉû cäüng sinh ca nhiãưu loi cng tảo ra sỉû âa dảng.
Háưu hãút cạc nh nghiãn cỉïu âãưu cho ràịng sinh váût hiãûn nay xút phạt tỉì
mäüt vi loi täø tiãn ban âáưu xút hiãûn cng mäüt thåìi k, cạc loi naỡy traợi qua thồỡi
gian tióỳn hoùa õóứ hỗnh thaỡnh nón hãû sinh váût ngy nay. Nhỉỵng loi no khäng cọ
kh nàng cảnh tranh s bë loải trỉì.
2. Nhỉỵng quan âiãøm chung vãư sỉû âa dảng âäüng váût.
Theo sỉû phán chia cuớa Whittaker thỗ õọỹng vỏỷt laỡ mọỹt trong 5 giồùi sinh váût,
xút hiãûn cạch nay khong 1400 triãûu nàm (theo kãút qu phán têch họa thảch).
Ngy nay â phán loải v mä t khong hån mäüt triãûu loi âäüng váût, con säú ny
s tàng lãn do sỉû phạt hiãûn thãm loi åí vng nhiãût âåïi nhỉ Cháu Phi, Âäng Nam
Ạ, Cháu Ục v Nam M. Chè cọ mäüt âiãøm m ta mún nọi âãún l tênh âa dảng v
säú lỉåüng loi hiãûn nay cọ ngưn gäúc tỉì mäüt vi loi ban så, cọ nhiãưu bàịng chỉïng
21


Dỉång Trê Dng GT. 2001
chỉïng minh cho tỉåíng ny l cáúu trục ca roi (flagella), tênh thäúng nháút ca sồỹi
gene, hỗnh thaùi vaỡ cỏỳu truùc phỏn tổớ cuớa tổỡng loi.
Sỉû phán bäú ca cạc loi hiãûn nay khäng chè l kãút qu ca lëch sỉí láu di
m cn l kãút qu nh hỉåíng ca cạc nhán täú sinh thại. Thuút lủc âëa träi dảt l
mäüt bàịng chỉïng lëch sỉí hng häưn nháút âãø nọi lãn sỉû phán bäú ca âäüng váût trãn
traïi âáút. Simpson (1983) phán chia traïi âáút thnh 6 vng âëa sinh hc theo sỉû
phán bäú tỉång ỉïng ca âäüng váût âọ l vng cỉûc (Palearctic), bàõc M (Nearctic),
ÁÚn âäü - M lai (Oriental), Ethiopi, Trung Nam M (Neotropical) v Ục cháu.
Ngy nay sỉû phán bäú ca âäüng váût bë chi phäúi mảnh båíi con ngỉåìi nháút l
viãûc bn bạn giỉỵa cạc qúc gia. Nhỉỵng con váût âỉåüc mang âãún vng âáút måïi s
thêch nghi våïi nhỉỵng vng cọ âiãưu kiãûn gáưn giäúng våïi nåi chụng åí trỉåïc kia tỉì âọ

cọ thãø chụng s gia tàng säú lỉåüng, lan truưn bãûnh táût kãø c nhỉỵng loi âëa
phỉång v nh hỉåíng âãún hãû sinh thại thê dủ nhỉ kiãún lỉía v b cạnh cỉïng
Nháût åí M, kiãún Argentina åí Âëa trung hi.
3. Cạc úu täú nh hỉåíng tênh õa daỷng õọỹng vỏỷt
Theo Darwin thỗ choỹn loỹc tổỷ nhión v tiãún họa l cå såí ca viãûc tảo ra sỉû âa
dảng loi tỉì mäüt dảng täø tiãn cọ cáúu taỷo õồn giaớn trong suọỳt quaù trỗnh lởch sổớ cuớa
traùi õỏỳt. Thuyóỳt Darwin õổồỹc trỗnh baỡy nhổ sau (1) coù mọỹt caù thóứ coù sổỷ bióỳn õọứi
vóử hỗnh daỷng, voỡng âåìi, sinh l, táûp quạn s gáy biãún âäøi vãư di truưn, (2) chn
lc tỉû nhiãn thêch ỉïng cho nhỉỵng loi cọ kh nàng täưn tải v sinh sn täút, (3) sỉû
biãún âäøi vãư táưn säú allele v sỉû thêch nghi tàng lãn gáy ra âäüt biãún vaì thay âäøi kióứu
di truyóửn vaỡ (4) hỗnh thaỡnh nón loaỡi mồùi tổỡ mäüt loi ban âáưu.
Sỉû phán chia loi måïi tỉì mäüt loi ban âáưu trong cng mäüt vng âëa l â
lm tàng sỉû âa dảng loi, cọ nhiãưu thê dủ chỉïng minh nhỉ chim s, k nhäng,
âäüng váût cháu Ục, Cạ rä åí häư Victoria, kiãún åí Camponotus ... Trong nhỉỵng
22


Âa dảng âäüng váût ...
trỉåìng håüp khạc, chụng ta cng coù thóứ thỏỳy sổỷ quay trồớ laỷi trong quaù trỗnh tiãún
họa våïi kãút qu l nhỉỵng loi khäng cọ quan hóỷ vồùi nhau nhổng laỷi coù hỗnh daỷng
giọỳng nhau. Cuợng cọ sỉû biãún máút loi lm gim âi tênh âa daỷng õọỹng vỏỷt nhổng
nhỗn chung sổỷ õa daỷng sinh hoỹc s gia tàng cháûm dáưn dáưn qua cạc giai âoản âëa
cháút. Sỉû biãún máút âäüt ngäüt âọ liãn quan âãún nhỉỵng thay âäøi khng khiãúp vãư khê
háûu v mäi trỉåìng. Ngy nay ngỉåìi ta â chỉïng minh âỉåüc ràịng vo thåìi k máút
âi nhỉỵng âäüng váût cọ kêch thỉåïc låïn v nhỉỵng loi chim khäng bay âỉåüc cng l
thåìi k xút hiãûn con ngỉåìi åí Bàõc M, Madagasca v New Zealand
III. Tênh âa dảng sinh hc åí vng nhiãût âåïi
1. Cạc ngun l chung
Cọ nhiãưu bàịng chỉïng âãø chỉïng minh tênh âa dảng sinh hc åí vng nhiãût
âåïi, hiãûn nay cọ nhiãưu gi thuút tiãún bäü âỉåüc váûn dủng âãø giaới thờch quan õióứm

naỡy.
1. Theo tờnh chỏỳt õởa lyù thỗ vng nhiãût âåïi cọ khê háûu äøn âënh hån vng än
âåïi. ÅÍ vng nhiãût âåïi cạc loi thêch nghi theo vng âëa l cọ thãø säúng åí
nhỉỵng vng tỉång tỉû trong khi âọ nhỉỵng loi vng än âåïi cọ sỉû khạc biãût
tỉì bàõc âãún nam v sinh váût thãø hiãûn sỉû phn ỉïng tråí lải våïi tỉìng thåìi k
bàng h. Chè cọ nhỉỵng loi än âåïi måïi cọ kh nàng di cỉ v cảnh tranh våïi
nhỉỵng loi âang täưn tải.
2. Qưn x vng nhiãût âåïi cäø hån vng än âåïi vỗ vuỡng naỡy coù nhióửu thồỡi
gian cho sổỷ tióỳn hoùa. Nhỉỵng loi måïi thêch nghi våïi âiãưu kiãûn säúng måïi, coù
thồỡi gian daỡi hồn cho quaù trỗnh thờch nghi. ióửu kiãûn sinh säúng v táûp tênh
sinh sn thãø hiãûn sỉû thêch nghi r nẹt.
3. Khê háûu nọng, áøm åí vng nhiãût âåïi tảo âiãưu kiãûn cho nhiãưu loi täưn tải.
Nhỉỵng loi säúng vng än âåïi phi cọ nhỉỵng hoảt âäüng sinh lyï chäúng laûi
23


Dỉång Trê Dng GT. 2001
âiãưu kiãûn lảnh v bàng giạ, chụng cọ táûp tênh riãng nhỉ khäng hoảt âäüng,
ng âäng hay di cỉ âãø trạnh thåìi k giạ lảnh ma âäng. Nhiãưu loi âäüng
váût v thỉûc váût khäng thãø thiïch nghi õióửu kióỷn khaùc hồn vuỡng nhióỷt õồùi thỗ
khoù coù thãø tảo sỉû tiãún họa.
4. Vng nhiãût âåïi cọ nhiãưu ạp lỉûc tạc âäüng nhỉ do dëch hải, sáu bãûnh vaỡ kyù
sinh truỡng vỗ vuỡng naỡy khọng coù muỡa õọng lảnh âãø hản chãú sỉû phạt triãøn
ca nhiãưu qưn thãø dëch bãûnh. Nhỉỵng loi täưn tải hiãûn nay l nhỉỵng loi
khạng bãûnh hay chụng cọ kh nàng täưn tải mäüt qưn thãø cọ säú lỉåüng tháúp.
Do âọ nghiãn cỉïu sinh hc vng nhiãût âåïi l sinh hc ca nhỉỵng loi cọ säú
lỉåüng tháúp. Ngỉåüc lải vng än âåïi êt cọ ạp lỉûc dëch bãûnh cho phẹp mäüt vi
loi ỉu thãú v mäüt vi loi khäng cảnh tranh.
5. Vng nhiãût âåïi nháûn nhiãưu nàng lỉåüng màût tråìi trong mäüt nàm hån l
vng än âåïi nãn cạc qưn thãø vng nhiãût âåïi cọ nàng sút sinh hc cao

hån tỉì âọ ngưn ti ngun phong phụ hån cọ thãø cung cáúp cho nhiãưu
loi, tuy nhiãn mäúi quan hãû giỉỵa nàng sút v loi laỡ quan hóỷ nghởch, tổùc
tờnh õa daỷng cao thỗ nng sút khäng cao.
2.

Sỉû âa dảng åí cạc vng âàûc trỉng

a. Rỉìng mỉa nhiãût âåïi
Rỉìng mỉa nhiãût âåïi l mäüt trong nhỉỵng vng cọ tênh âa dảng sinh hc
cao trãn thãú giåïi nháút l sỉû âa dảng vãư hãû sinh thại nhỉng tênh âa dảng ny suy
gim nhanh chọng do sỉû taỡn phaù cuớa con ngổồỡi (hỗnh 1.4). Mỷc duỡ hióỷn nay rỉìng
nhiãût âåïi chiãúm khong 7% diãûn têch trại âáút nhỉng nọ chỉïa khong 1/2 säú loi
sinh váût täưn tải trãn trại âáút, ỉåïc tênh ny dỉûa trãn kãút qu thu thỏỷp mỏựu cọn
truỡng vaỡ giaùp xaùc vỗ õỏy laỡ hai nhoùm coù sọỳ loaỡi cao nhỏỳt (hỗnh 1.7). Theo æåïc tênh

24


Âa dảng âäüng váût ...
cho tháúy säú loi cän trng âỉåüc phạt hiãûn åí rỉìng mỉa nhiãût âåïi l 5-30 trióỷu, nóỳu
sọỳ loaỡi naỡy thổỷc sổỷ laỡ 30 trióỷu thỗ säú loi cän trng âỉåüc phạt hiãûn åí rỉìng mỉa

25