Giải phẫu so sánh động vật có xương sống (NXB đại học sư phạm 2010) nguyễn lân hùng sơn 252 trang
Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (33.21 MB, 252 trang )
HÀ ĐlNH ĐỨC - NGUYỄN LÂN HÙNG SƠN
GIẢI PHẪU SO SÁNH
ĐỘNG VẬT CÓ XƯỚNG SỐNG
■
■
Com parative Vertebrate Anatomy
H À ĐÌNH Đ Ứ C - N G U Y Ễ N LÂN H Ù N G S Ơ N
(GIẢI PHẪU SO SÁNH ĐỘNG VẬT
CÓ XƯƠNG SỐNG
COMPARATIVE VERTEBRATE ANATOMY
N H À XUẤT B Ả N ĐAI HỌC S Ư P H Ạ M
Chịu trách nhiệm xuất bản:
Gi á m đ ố c Đ I N H N G Ọ C B Ả O
Tổn g biên tập Đ I N H V À N V A N G
Người nhận xét:
P GS . TS. N G U Y Ễ N HỮU
Dực
GS . T S. LÊ V Ũ KHÔI
Biên tập nội dung:
N G U Y E N ĐÌNH DŨNG
K ĩ thuật vi tinh:
ĐÀO PHƯ3NG DUYẾN
Trình bày bia:
P H Ạ M V I ỆT Q U A N G
M ã số: 01.01. 17176. Đ H 2010
GIẢI PHẪU SO SẢNH Đ Ộ N G VẬT
cỏ
XƯƠNG S ỐNG
In 500 cuốn, khổ 17x24cm, tại Công ty TNHH in Thanh Binh
Giấy Đ KXB sổ: 465 - 2010/CXB/17 - 27/ĐHSP ngày 14/5/2010
In xong và nộp lưu chiểu tháng 5 năm 2010.
MỤC lAiC
Trang
MỞ đ ầ u .................................................................................................................................................... 5
Chương I: Phân ngành động vật Có xương s ố n g ......................................................................7
1.1. -Dặc điểm c h u n g ............................................................................................................ 7
1.2. 3ơ bộ phân l o ạ i ............................................................................................................13
1.3. Mguổn g ố c tiến h ó a ...........................................................................................................................16
Chương II: Hệ cơ quan bảo v ệ ........................................................................................................53
2.1. V ỏ d a ..... ................... ' ................................................................................................. 53
2.1.1. C h ứ c năng của d a ........................................................................................... 53
2.1.2. C ấ u tạo của d a ............................................................................................... 54
2.2. C á c sản phẩm của d a ................................................................................................ 58
2.2.1. Tuyến d a .......................................................................................................... 58
2.2.2. C á c sản phẩm khác của da ..........................................................................64
Chương III: Hệ cơ quan nâng đõ và vận đ ộ n g ......................................................................... 74
3.1. "ổng quan ch u ng v ề s ự vận đ ộng của đ ộng v ậ t .................................................................74
3.2. Hệ c ơ ................. ...........................................................................................................78
3.2.1. Khái quát chung về hệ c ơ .............................................................................. 78
3 2.2. C ơ tạng...,.................. ...................................................................................... 78
3.2 3. C ơ th â n ............................................................................................................. 83
3.2.4. C ơ c h i ................................................................................................................89
3.2.5. C ơ h o à n h .......................................................................................................... 95
3.2.6. C ơ dưới d a ........................................................................................................ 96
3.2.7. C ơ quan đ iệ n ....................................................................................................97
3.3. Hệ x ư ơ n g ............... ............... ............................................................................................................... 99
3.3.1. Khái quát chung về hệ x ư ơ n g .........................................................................99
3.3.2. Nguồn g ốc và sự hình thành x ư ơ n g ............................................................ 103
3.3.3. B ộ xương trụ c ................................................................................................104
3.3.4. B ộ xương đ ầ u ................................................................................................113
3.3.5. Bộ xương c h i ................................................................................................124
Chương IV: Hệ cơ quan trao đổi c h ấ t ...................................................................................... 137
4. 1. Cơ quan tiéu h ó a ............................................................................................................................. 137
4.1 1. Khái quát về cơ quan tiêu h ó a ....................................................................137
4.1.2. Ống tiêu h ó a .................................................................................................138
4.1.3. Tuyến tiêu h ó a ................................................................................................153
4 .1 4 . Bóng hơi (air b la d d e r)....................................................................................154
4.2. Hệ hô h ấ p ................................................................................................................155
4 . 2 1. Khái quát v ề cơ quan hô h ấ p .....................................................................................155
4.2 2. C ơ quan hô hấp ở động vật không xương s ố n g ..................................... 156
4.2 3. C ơ quan hô hấp ở động vật c ó xương s ố n g .......................................... 157
4.3. Hệ tuần h o à n ............................................................................................................165
4.3.1. Khái quát chung về hệ t u in h o à n ......................... ....................................165
4.3.2. C ơ quan tuần h o à n .................................................................. .....................166
4.3.3. S ự phát triển của tim và c á c cung động m ach ........................................ ..167
4.3.4. S ự tiến hóa của hệ mạch ở p h ơ i ................................................................. 169
4.3.5. T i m ...................... .... !.............................................................. .................. 170
4.3.6. Hệ động m ạ c h ............................................................................................... 171
4.3.7. Hệ tĩnh m ạ c h ..................................................................................................173
4.3.8. Hệ bạch h u yế t................................................................................................174
C h ư ơ n g V: Hệ c ơ q u a n đ iể u k h iể n t h ô n g tin liên l ạ c ....................................
......176
5.1. Hệ tlÌần k in h .................... ............. ...........................................................................176
5.1.1. Khái quát chung về hệ thần k i n h ................................................................ 176
5.1.2. S ự hình thành hệ thần k i n h ..........................................................................176
5.1.3. C ấ u tạo hệ thần k inh .....................................................................................179
5.2. C ơ quan cả m g i á c ....................................................................................................186
5.2.1. Khái niệm chung về cơ quan cả m g i á c ...................................................... 186
5.2.2. S ự t iế n hóa của c á c giác q u a n .................................................................... 188
5.2.3. C á c giác quan chuyên h ó a ..........................................................................189
5.3. C ơ quan nội tiết.......................................................................................................204
5.3.1. Khái quát chung về cơ quan nội tiết........................................................... 204
5.3.2. C ơ quan nội tiết vùng h ầ u .......................................................................... 205
5.3.3. C ơ quan nội tiết vùng n ã o .......................................................................... 207
5.3.4. C ơ quan nội tiết vùng t h ậ n ......................................................................... 209
5.3.5. C á c nội tiết tố sinh d ụ c ................................................................................209
C h ư ơ n g VI: Hệ bài tiết v à s in h d ụ c ....................................................................................211
6.1, Hệ bai tiết.........................'........................................................................................ 211
6.1.1. Khái quát chung về hệ bài t i ế t .................................................................... 211
6.1.2. C ấ u tạo và chức năng cơ quan bài t iế t ...................................................... 211
6.1.3. C á c thuyết về s ự hình thánh t h ậ n .............................................................. 217
6.1.4. C á c mối quan hệ giữa hệ bài tiết và hệ sinh d ụ c ......................................218
6.2. Hệ sinh d ụ c ..... ................................................ ^............ ........................................ 220
6.2.1 .• Khái quát chung về hệ sinh d ụ c ............................................................... 220
6.2.2. C ấ u tạo và chức năng cơ quan sinh d ụ c .................................................. 220
Chương
7.1.
7.2.
7.3.
7.4.
7.5.
VII; T ổ n g lu ận q u y lu ậ t v ể s ự p h á t triển tiến h oá củ a lo à i v ậ t ................... 226
Q uy luật về phát triển phôi t h a i............................................................................ 227
Q uy luật về phát triển cơ q u a n ..................................................................... ...... 228
Q uy luật về phát triển cơ th ể ................................................................................. 231
Q uy luật về phát triển l o à i ..................................................................................... 233
Q u a n điểm về nguồn g ố c loài v ậ t ....................................................................... 235
Tài liệu tham k h ả o ..........................................................................................................................236
Chú thích về nguồn gốc các hình sử dụng minh hoạ trong s á c h ......................................... 238
Tra cứu một s ố thuật ngữ thường dùng (G lossary) ....................................................................240
MỞ ĐẨU
G i á i phẫu s o Siính ( G P S S ) d o n s vật là m ò n h ọ c n g h i ê n c í ai c ấ u t ạo c ủ a đ ộ n g
vật h i ệ n đanti s ố n g và h o á t h ạ c h trẽn n h ữ n g c ơ q u a n c ù n s n g u ồ n g ố c (tưưiig đ ổ n g )
n h ằ m c h i ra n h ữ n g nòi d u n g v ề s ư ti ến h o á g ắ n l iề n với q ua n h ệ h ọ h àng. C ó thế
b ổ s u n g t h ê m hai p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u G P S S đ ộ n g vật là p h ư ơ n g p h á p s o s á nh
g i ả i p h ẫ u h ì nh thái, phơ i s i n h h ọ c và p h ư ơ n g p h á p l ịc h sử. C h í n h n h ờ hai p h ư ơ n g
p h á p n à y i n à G P S S d ộ n g vật m ớ i c ó đ ư ợ c n h ữ n g d ẫ n l i ệ u đ á p ứ n g với m ụ c tiêu
m ô n h ọ c.
S o s á n h c ơ q u a n c ủ a h à n s l oạt đ ộ n g vật c h o p h é p c h ứ n s ta rút ra n h ữ n g nét
g i ố n g n h a u và k h á c n ha u g i ữ a c á c n h ó m đ ộ n g vật, t ìm ra n g u y ê n n hâ n c ủ a s ự
g i ố n g v à k h á c n h a u d ó, rồi d ù n g p hư ơ i i g p há p p hâ n tí ch v à t ố n g h ợ p đ ể x á c đ ị n h
q u y luật ti ến h ó a c u a đ ò n g vật.
S ự m ò tá v ể 2 Ìái phẫu t ì m g p hầ n c ủ a c ơ q u a n h a y t oà n b ộ c ơ q u a n t rong c ơ thể
c h o p h é p ta phân tích h a y t ổ n g h ợ p t oà n b ộ c u ộ c s ố n g c ủ a lồi đ ộ n g vật đó. Trên
c ơ s ờ g i ả i phẫu n i ỏ là, g iả i p hẫ u s o s á n h tập h(;p lại đ e m s o s á n h đ ố i t ư ợ n g n à y với
đ ố i t ư ợ n g k h á c v à n â n g l ê n t h à n h lí luận. T r o n g g i ả i p hẫ u s o s á n h k h á i n i ệ m c ơ
q u a n t ư ơ n g đ ồ n g là c ơ q u a n c ù n g n g u ồ n g ố c . C ơ q u a n t ư ơ n g tự là c ơ q ua n c ù n g
c h ứ c p hậ n. V ị trí và c ấu t ạo c á c c ơ q u a n t ron g c ơ t hể t hể h i ện m ố i t ư ơ n g q ua n với
n h a u c ó t ính q u y luật.
N h ữ n g d ẩn liệii c ú a 2 Ìải p h ẫ u s o s á n h c ì i n g với n h ĩ m g dẫn l i ệ u p h ô i si nh h ọ c
và c ổ s i n h vật h ọ c h ợp t hà n h m ô n k h o a h ọ c H ì n h thái tiến h ó a ( E v o l u t i o n a r y
m o r p h o l o g y ) . N h i ệ m vụ c ủ a rnơn h ì n h thái tiến h o á c ó thể khái l ược n h ư sau;
1. N g h i ê n cứu xác (ìịnh vỊ trí cơcỊ uan đ ị n g vât t rong C]iiá Irình tiến hỏa.
2. L à m s á n u l ò m ố i q u a n h ệ h ọ h à n g í;iữa t ính da d ạ n g c ủ a g i ứi đ ộ n g vật.
3. V ạ c h lai c o n d ư ờ n g l i ế n h ó a c ỉ i a g i ớ i d ộ i m vật t r o n g c á c g i a i đ o ạ n l ịc h sứ
dã qua.
4. X à y d ự n g nhữi i g d ạ n g t rung g i a n m à liiện n a y k h ô n g c ò n lại.
5. X á c đ ị n h
C ỊLiy
luật c h u n g v ề q u á trình tiến h óa.
N i ỉ h i ê n c ứ u s o s ánh c á c c ơ q u a n đ ộ n g vật d ã c h i ra răng: q uạ , tr ì nh phát trien
l i ế n h ỏ a đ ã trái q u a c o n đ ư ờ n g p hâ n h ó a , n g h ĩ a là bắt đ ầ u phà n c h i a m ộ t c á c h l iên
t ục c u a c ơ q ua n c ù i m g ố c t h à nh n h ĩ m g p hần riêiig b iệ t c h i ế m n h ữ n g vị trí k há c
n ha u , cấLi t ạo đ ặ c bièl và d á m n h i ệ m c h ứ c n ă n g m ớ i .
ỉ l ì n h thái riciiiz biệt l u òn l u ò n l ien h ệ với c h ứ c n ă n e r i èn u biệt. N h ừ d ó m à c;íc
phan ricim biệt c ù a c ơ q u a n h o à n t hành n h ữ n » c h ứ c n ã n e đ ặ c biệt. N h ư v ậ y , c ơ
từ dơn "ian Irử Iicn p h ứ c tạp. N s h ĩ ;) là, lừ p h à n h ó a d a n đ ế n p h ứ c tạp h ó a .
V í dụ:
- C ơ q ua n tiêu hóa: ờ c á m i ệ n g trịn c h i là 6 n u d ơ n o i á n với c h ị i «an, đ ế n thú
dã trơ t hành hộ c ơ q u a n p h ứ c tạp: x o a n g m i ệ n g với t u y ê n Iiưức bọt, hầu liên h ẹ vứi
c ơ quan h ô hấp, t hực q u à n , d ạ d à y , tá tràng với t u y ế n ti êu hóa : s a n , t u y ến t ụy . ruột
n on . ruột già. hậu m ô n .
- Phối ờ l ư ỡ n s c ư c ó đ u ơ i c h ì là đ ỏ i tiíi đ ơ n g i á n đ ế n thú
p h ổ i dfi trơ t h à n h túi
x ố p c ó c ấ u tạo p hà n n h á n h p h ứ c tạp g ồ m pliè q u á n c ấ p 1, 11, 111c u ố i c ù n g là ti ểu
p h ế q uá n i h ỏ n c với c á c túi m ỏ n g g ọ i là p h ê n a n g .
S o n g s o n a với q u á trình p hâ n h ó a c ơ q u a n ứ đ ộ n g vật thì c ó q u á trình n g ư ợ c
lại là m ộ t s ố c ơ q u a n đ ư ợ c sát n h ậ p lại.
T r o n g q u á trình phát t ri ể n, m ộ t sò' c ơ q u a n d ẫ n đ ế n m â ì c h ứ c n ă n c s ố n g và
phu lliLiỏc v à o c ơ q u a n k h á c . T h ê h i ệ n rõ t r o n g s ự p h â n h ó a m ị . Kh i d ó p h ầ n tê
b à o t ách r i ê n g sỗ m ấ t d ầ n t í nh c h ấ t đ ỏ c l ậ p c ủ a m ì n h v à trơ t h à n h tố c h ứ c k h ô n g
đ ồ n g nhất.
Q u á trình ti ến h ó a k h ô n g phái là s ự tập h ợ p m á y m ó c n h ữ n g h i ệ n t ư ợ n g ti ến
bộ, c ũ n g k h ô i i g phải q u á trình p hứ c tạp h ó a c ơ t h ể m ộ t c á c h l iê n tục. T r o n g q u á
trình tiến h ó a c ó n h i ề u b ộ p hậ n phát triển, t ho ái b ộ , t h ậ m c h í h o à n t o àn tiêu a i ả m
đ ê thích n ẹ h i c ó lựi c h o c ơ thê với d i ề u k i ện t ồn tại đ ạ c biệt.
Sự phức tạp h ó a c ơ t hê và s ự đơii g i à n h ó a c ư t hể là s ự lổiiíí hỢỊì m ộ t q trình
liến h ó a và t hối h ó a , là đ i ề u k i ệ n c ầ n thiết c ủ a s ự phát trien ti ến h óa.
V ớ i q ua n đ i ể m giai p hẫ u s o s á n h c ấ u t ạo l iê n h ệ v ớ i c h ứ c n ã n g , c ó thế c h i a c á c
h ệ c ơ q u a n t rong c ơ thê d ộ n g vật n h ư sau:
1. Hộ c ơ q ua n b á o v ệ , g ó m : v ó da và c á c s á n p h ẩ m c ủ a cia.
2. H ệ c ơ q ua n v â n đ ô n g , g ồ m : hộ c ơ và hệ x ư ơ n s .
3. Hộ c ơ q u a n trao đ ổ i c h ất , g ồ m : hộ ticu h ó a , h ệ h ơ hâp, hệ tuần hồn v à hệ
bài tiết.
4. H ệ c ơ q u a n đ i ề u k h i ể n t h ô n g tin l iê n lạc, o ồ m ; h ệ t hần k i n h , c ơ quan c ã n i
2 Ìác và t uyế n nội tiết.
5. H ệ c ơ q u a n bài tiết và s i n h s ản , g ồ m ; hệ bài tiết và h ệ s i n h d ục .
T r o n s g i á o trình "iải p hẫu s o s á n h đ ộ n g vật c ó x ư ơ n g s ò n g nà y , c h ú n g ta s ẽ
lần lượt n g h i ê n c ứu đ ố i c h i ế u , s o s á n h q u á trình t i ế n h ó a c ủ a c á c lớp đ ộ n g vât c ó
xưtTTng s ố n g q u a t ừng h ệ c ơ q u a n trẽn. Q u a đ ó s ẽ h i ế u rõ hưii v ề q u á trình tiến h ó a
và t hích n gh i c ủ a đ ộ n g vật với s ự t ha y đ ố i c ủ a đ i ề u k i ệ n m ô i t rư t ms s ố n s .
CHƯƠNG I
PHÂN NGÀNH ĐỘNG VẬT
cò XƯƠNG SỐNG
Phân n i ỉà n h đ ộ n c vật c ỏ x ư o n t i s ố n o ( V ư r tư h r a ỉa ) là p hâ n n g à n h t l ui ộ c n h ó m
C ó s o (C ic iiìic ita ) t r o n s n c à n h D â y s ố ní i (C h o rd cn d ). N s o à i 4 đ ặ c đ i c m c ư bán
c ù a ngcinh; c ó d â y s ố n g , ố n ỵ t hần ki nh lirng, c ó k h c m a n g ở h ầu và đ u ơ i sau hậu
m ị n . D o s ự p h â n li t h e o l ối s ô n s v ận đ ộ n g d i n h d ư ỡ n g , s i n h s ả n n ê n c á c c ơ q u a n
t r o n s ; ơ t h ể đ ể u đ ư ợ c s ử d ụ n g tí ch c ự c v à b i ế n đ ố i phá t triển i n ạ n h . S ự ti ến h o á
t h í c h n s h i c ủ a đ ộ n g v ậ t c ó x ư ơ n c S ố n g từ tổ ti ên c ó k i ế u d i n h d ư ỡ n g l ọ c thức ăii
ớ bùn d á y đ ế n đ ộ n s vật c ó c à u t ạo c ơ t hê li oàn t h i ệ n . H ầ u h ết c á c c ơ q u a n c ù a
động
/ật c ó x ư ơ n g s ố n g p h á t trien c a o hưn n h i ể u s o với hai p hâ n n g à n h S ố n ẹ
đ u ô i ịU r o c lìo r c h ư a ì v à S ố n g đ ầu (C e ¡)lu i¡ 0 c li 0 i chita). C ơ q u a n v ậ n đ ộ n g ( cơ,
x ư ơ n o ) và g i á c q u a n h o à n c h i n h . C ơ q u a n d i n h d ir ỡn o ( ti ê u h o á , h ô hấ p, t uấn
h o à n , bài t i ế t ) p h â n h ơ á , CLinc c ấ p đ ầ y đ ủ n ã n g l ư ợ n g hoạt d ộ n s c h o c ơ thể. H ệ
t hần kinh ( c h ú y ế u là n ã o b ò ) phát trien c a o n hấ t , đ ả m b á o đ i ề u k i ệ n h o ạ t đ ộ n g
t í c h cưc c ủ a c ơ thể.
1.1. E Ặ C Đ I Ể M C H U N G
1. 1. 1. H ình d ạ n g
Ti,ỳ t h u ộ c v à o m ô i t r ư ờ n e s ò n g , d ộ i m vật c ó x ưc mg s ố n g c ó h ì nh d ạ n s thay
đ ổ i , tliích n g hi . C ó t hê p h à n bi ệt hai d a n g c h ủ y ế u sau:
- Đ ộ n g vật c ó xi r ưng s ị n » ờ n ước ( d ạ n g c á ) t hân 20111 3 phần: đ ầu (cap ul),
mình
co rp iis ) và d i i ỏ i (ca iitld ). C ư q ua n c l u i y ế n v ậ n là v ây (¡iinn d) và đ u ô i . V â y
g ỏ n i V ly lẻ và v â y chrĩn; đ u ô i t h ư ờ n « phái trien vì là c ơ q ua n c l ii i y ể n v ạn c h ủ yốLi.
- Đ ộ n g vật c ó x ư ư n g s ó n g ứ c ạn c ó thân g ị m 5 phân: n g o à i 3 p hâ n n h ư d ạ n g
ở nưức, c ị n c ó t h ơ m p h ầ n c ổ (cer\'is} và p hần h ò n s ịsacici}. Phán diiôi c ủ a d ạ n g ơ
c ạ n l l u r à i g tiêu g i ả m . C ơ q u a n c h u y c n vận là ch i n ã m n g ó n . N g o à i c h ứ c nfing
c h u y ế n vậ n , chi n ă m n g ó n c ị n c ỏ t hè m c h ứ c n ă n g n â n g d ữ c ư thê c h u y ế n vận trên
giá thc c ứ n g .
1. 1.2. V ỏ d a
- Clurc n ă n g c ủ a v ỏ da:
+ 3 ủ o v ệ c ơ t hê cl i òn t ỉ lai c á c tác n hâ n b c n n g o à i ( c ơ g i ớ i , h o á h ọ c , q u a n g h ọ c ,
sinh benh. .. ).
7
+ T l i a m g i a v à o q u á trình trao d ổ i chấ t ( h ò hâp, bài tiCM).
+ C ả m g i á c , n h ờ c á c đ ầ u m ú t t hần kinli p hâ n b ị d ư ói da.
Biểu bì
Màng cơ
sở
Lớp dưới
bì
Thụ cảm
Tuyến ngoại tiết
Tuyến nội tiết
C ơ dựng lơng
Hình 1.1. Cấu tạo vỏ da
- Cấư t ạo v ó d a g ồ m 2 l ớ p b i ể u bì và bì. H a i l ớp n ày c ó n s u ổ n g ố c k h á c nhau.
+ B i ế u bì (epiderm is): g ồ m b i ế u m ó n h i ề u t ầng, c ó n g u ồ n g ố c n g o ạ i bì. B i ể u
bì c ó n h ữ n g s ản p h ẩ m n h ư t u y ế n d a ở c á , ế c h n há i, thú; v á y s ừ n g ử b ị sát, l ơ n g vũ
ở c h i m , l ô n g m a o ở thú,...
+ Bì (dem iisy. n ằ m d ưới b i ể u bì, g ồ m m ô l i ê n kết c ó n g u ồ n g ố c từ t rung bì.
T r u n g bì c ũ n g c ó t hể t h a m g i a v à o v i ệ c h ì n h t hà n h m ộ t s ố sán p h ấ m da n h ư v á y cá,
x ư ơ n g bì ở b ị sát, l ơ n g c h i m , rãng thú...
T ầ n g b i ể u bì ở n g o à i thưcĩiig m ỏ n g h ơ n s o với t ầng bì ở t ron g . N g o à i ra t rong
t ần g bì sâu c ị n c ó lófp d ưới bì h a y c ò n g ọ i là hạ bì.
về c h ứ c
n à n g thì I(Vị-) b i ể u bì là
lófp b ả o v ệ c ị n l ớp bì là nơi n u ô i d ư ỡ n g v à l à m c h ỗ dựa c h o l ớp b i ế u bì.
1.1.3. Bộ xương
C ơ thê đ ộ n g vật c ó xirofiig s ố n g c ó b ộ x ư ơ i i g t ron g t ạo t hàn h b ộ k h u n g v ĩ m g
c h ắ c b ằ n g s ụ n h a y x ư ơ n g c ó tác d ụ n g n â n g d ỡ c ơ thể, e i i íp c ơ t h ể c h ị u đ ự n g đ ư ợ c
s ứ c hút c ủ a t rọ n g lực. N h ờ c ó b ộ x ư ơ n g v ữ n g c h ắ c , c ơ t hế đ ộ n g vật c ó xircfiig s ố n g
phát triển đạt đ ư ợ c k í c h t h ư ớ c l ớn , m ộ t s ố loài lớn nhất t ro n g g i ớ i đ ộ n g vật. D â y
s ò n g c h i tòii tại ư uiai đ o ạ n |ihoi. ơ d a n u Inrcíní: ihaiih ihirờng d ư ợ c tliay t h ố b ă i m
cột s o im .
...
■ ^ ‘'1 ■
■ •V ,
......
.
Hình 1.2. Đa dạng hình thải bộ xương của động vật có xương sống
B ộ x ư o i i s "Ồm 3 p hần ch í n h: x ư o n s trục ( cót s ố n c ) , x u x n m s ọ v;'i xưưní i clii.
- X ư m i s trục: ờ n h ó m d ộ n o vật h ậ c tlníp là clâv s õ n s k h ị n a p hân d ốt . ở n h ó m
đ ộ n g vật b ậ c c a o là c òt s ố n g phân đốt c ó c à u trúc v ữi m c h ã c . l i n h hoạt.
- X ư ơ n g sọ: bao íZồm sọ
não, báo vệ não bộ và các cơ quan củin giác vùns dầu;
sọ tạng có n h i ệ m vụ băt, i m h i é n m ồ i và nâim dỡ các c ơ quan pliần đầu ốim ticLi liố.
- X ư ơ n s chi; n h ó m ở n ư ớ c là v â y c h ẩ n , v â y lẻ c ấ u l ạ o d o n Sỉián; n h ó m ứ ca n là
kicii c h i 5 n g ó n c ó c â u t ạo v ữ n g c h á c , linh hoại.
H ì n h thái b ị x ư ơ n s c ủ a c á c loài t ro n g p hâ n n g à n h đ ộ i m vật c ó x ư ơ i m s ó n g là
vị cùng
dạng
Nhìn chung
và c ó t hế d ẻ d à n « n h ậ n t hấ y trên h ì n h 1.2.
x ư ơ n g h ì nh
t hành h ằ n g hai c á c h ; từ m à n c
l i ê n kết t hàn h sun rồi
s ụ n đ ư ợ c thay t h ế b ằ n g x ư ơ i i g là x ư ơ n g g ố c sụn; từ m à n g l i ê n kết t h ấ m i h c n i chài
xircfng t hà nh xircmg n g a y là x ư ơ n g bì. C ơ t hể đ ộ n g vật c ó x ư ơ n g s ơ n g thirờng c ó cá
x ư ơ n g g ố c su n và x ư ơ n g bì.
1.1.4. Hệ cơ
H ệ c ó c ó 2 loại:
- C ơ thân là c ơ vân, t ư ơ n g ứ n g vứi c á c b ộ p h ậ n v ận đ ộ n g m ạ n h , c h ị u s ự chi
h u y c ủ a t rung ư ơn g t hần k i n h .
- C ơ t ạng t h ư ờ n g là c ơ trơn, c ó t ro n g c á c n ộ i q u a n , c h ị u s ự c h í h u y c ú a thần
k i n h g i a o c ả m (là p hần t hần k i n h s i n h d ư ỡ n g g ồ m c á c t ế b à o t hần k i n h n ã m ỏ phẩn
b ê n c ủ a t uỷ s ố n g ; tiiii dài đ ư ợ c gử i đ ế n c h u ỗ i h ạ c h g i a o c á m n ằ m 2 b ê n c ộ t sịiií:
h o ặ c c á c d á m rối n ằ m truớc c ộ t s ố n g ) .
1.1.5. Hệ tiêu hố
H ệ tiêu h ó a b a o g ồ m ố n g tiêu h o á và t u y ế n t i ê u h oá.
- O n g ti êu h ó a c h i u t h à n h 5 phầ n: m i ệ n g , h ầ u , t hực q u ả n , d ạ d à y , ruột
Mỗi
phần có chúc năng riêng, có cấu tạo phù hợp và lic'n hố phức lap (jiia Cííc lớp
đ ộ n ẹ vật.
- T u y ế n tiêu h o á g ồ m : t u y ê n n ư ớ c bọt, g a n , t uỵ, d ạ d à y , ruột. T u y ế n ticư h ó a
tiết c á c loại e n z i m p hâ n g iâ i prôtit, lipit và gl i i xi t .
N h ờ c ấ u t ạo h o à n t hi ệ n d ần n ê n q u á trình tiơu h o á ở d ộ n g vậl c ó xirưng s ố n g
x á y ra n h a n h c h ó n g , h i ệ u q u á c a o .
1.1.6. Hệ hơ hấp
N l i ó m đ ộ n g vật ở niróc h ơ hấp b ằng m a n g , n h ó m d ộ n g vật ở c ạn h ò hấp b ằ ng phổi.
M a n g là n h ữ n g sợi m á n h k e n sít, t ron g c ó m a o m ạ c h , trao d ổi k h í oxi và
c a c b o n i c h o à lan t rong nước.
10
P hổ i gổin nhicLi phê I i a i i í i hoăc m ao qiiiin kiií ho c bới ma n" lưới m a o mạc h,
trao dổi khí ỊXI và c ac h on ic tư do trciiit: kliont: khi. Đ ỏ i m vật c à n s ticìi hố thì diện
lícli phổi cànt: lớn, c ơ quan ho hap càiiu hoàn ihiện.
1.1.7. Hệ tuần hoàn
H ệ tuẩii hồn á d ó i i í z vàt c ó xưoni; s o n e c ó c;ui tao tiên b ộ nhàt s o với c á c i mành
đ ộ n g vật khác. B a o "Ồm hệ luấii liồn m á u (kín) và hệ luần h o à n bạcli h uyế t (liở).
T u ầ n lioàn m á u c ó 3 pháii ch í n h: tim. i nạc h và m á u . T i m là m ộ t k h ố i c ơ lớn và
klioc. c o hóp đưa m áu đốn khăp nơi troiii: C(y ihẽ nhờ hệ m ạ c h máu ( độim mạch,
t ĩnh m ạ c h , m a o m ạ c h ) rất pliál trien và c ỏ c â u lac) l l i ích n g h i với cl iức n ă n e . M á u
và b ạ c h h u y c ’t là n i ò liên kết l ỏ n e . c ấ u t ao phù h ơ p vói n h i ệ m vụ vậ n c h u y ể n , trao
d ổ i c h ấ t và b á o v ệ. ti êu diệt c á c thế la xàiii n hà p \'ào cơ thê.
1.1.8. Hệ thần kinh
H ệ thần ki nh ơ d ó n s vạt c ó x ư ơ i m s ố n u tàp triuii: t hà n h trục thần k i nh n ã o tuỷ,
n ã o n ă m troiiii h ộ p s ọ , t uy n ã m Irons: c u n e thần ki nh c ủ a c á c dốt s ố n s . N ã o b ộ
p h ì n h t hà n h 5 phần: n ã o tận cùn
dưới h ì n h 1.3.
Thuỳ khứu giác
Bán cầu
đai não
Mấu não Irẻn
: III
Phểu não
Thuỳ thị giác —
Tiểu não
MV
Hình 1.3. Sơ đổ não bộ động vật có xương sống
A. N ào bộ nhìn bên: B. Não bơ nhìn trẽn: C: N ão bộ cắt dọc.
'['ừ n ã o c ó 10 dõ i d ã y thần k i nh n ã o liên hệ c á c c o cỊLian vì i i m đ a u , c ơ q u a n t i ê u
ho á, tuần h o à n, h ơ hấp,... T ừ t c ó nhi c i i đ ò i d à y t hần k i n h tuy t o a đi kliăp t hân
và n ội t ạng, c ó vai trò c á n i g i á c , vận đ ộ n g .
N g o à i t hầ n k i nh t ru ne ư o n g c ị n c ó h ệ than k i nh g i a o c;iin d i e u k h i c n v ạn d o n g
tự d ộ n g c ủ a c á c n ội quan.
1. 1. 9. G i á c q u a n
G i á c q u a n là c á c c ơ q u a n thụ c a m b ê n n g o à i c ủ a h ệ t hầ n k i nh , b a o g ồ m 5 <:iác
q u a n ch í n h:
- X ú c g i ác : t i ế p thu c á c k í c h t hí c h VC ti ếp XLÌC, đ a u đ ó n , n hi ệ t đ ộ .
- K h ứ u aiác: t iếp thu c á c k í c h t hí c h v ề m ù i .
- VỊ gi ác : t iế p thu c á c k í ch t hích v ề vị.
- Tl ií nh g iá c: ti ếp thu c á c k í c h t hí c h về â m thanh.
- Tliị g i á c : t i ế p thu c á c k í c h thí c h v ề á n h s á n g , m à u s á c , h ì nh ảnli...
D o h ệ t hần k i n h và c á c g i á c q u a n phát triển n ê n d ộ i m vật c ó x ư ơ i i g s ố n ũ l i ế p
thu và trá lời rất n h a n h n h ạ y với c á c k í c h t hí c h từ m ó i I r ưò ng n g o à i và m ò i t rirờng
b ê n t ron g c ơ thể.
1.1.10. Hệ bài tiết
C ơ q u a n bài tiết ở đ ộ n g vật c ó x ư ơ n g s ố n g là đ ỏ i t hậ n (renes) và đ ị i ốn;íĩ d ẫ n
niỘLi (ureter).
Tl iận g ồ m n h i ề u vi thế t hận, c á c vi thê t hận k h ô n g t h ô n g t h ẳ n g với Iigoiìú m à
c ó ố n g d ẫn r i ên g d ố n ước tiếu v é b ế t hận, rồi đ ổ c h u n g v à o m ộ t đ ò i ố i i g n i ệ u , đ ổ ra
x o a n g n i ệ u s i n h d ụ c (sin us ¡iro^ e n italis) h a y l ồ h u y ệ t . 0 m ộ t s ỏ l(ýp d ộ n g vậ t c ị n
c ó t h ê m b ó n g đái (vesic a u r in a r ia ) c h ứ a n ư ớ c ti ểu trước k hi đ ổ ra n g o à i .
( ) pliòi tâl c ả tlcu c ó ticii tliạn dưii g i á n , c ù n liên liẹ với llió x o a i i y , licỊ) s.aii c ó
trung thận, c ấ u tạo phức tạp hcm, m â ì liên hệ v ới thè x o a n g vì đã h ì n h Ihành c á c vi
thể thận l ọ c chất thải trực tiếp từ m ạ c h m á u. R i è n s b ò sát, c h i m , thú c ó liậu thàiii vứi
c ấ u tạo g i ú p c h o v i ệ c l ọc , thài h oà n c h ỉ n h thích n g h i v ới đ ời s ố n g ớ c ạ n h ồ n tan,
1.1.11. Hệ sinh dục
Đ ộ n g vật c ó x ư ơ n g s ố n g c h í c ó m ộ t h ì nh t hức s i n h s ản hữu t ính, tâì c:á đ éu
p h â n tính. Đ ự c và c á i đ ể u c ó m ộ t đ ị i t uy ế i i v à m ộ t đ ị i ó n g d ẫn s i n h d ụ c cáiii tạo
p h ứ c tạp. N g o à i ra, t uỳ n h ó m đ ộ n g vật c ị n c ó t h ể c ó t h ê m c á c p hầ n phụ kháic n h ư
c ơ q u a n g i a o c ấ u , t u y ế n phụ...
12
T r o ii” q u á trình phát Iricn cu a ctoiii: vàl c ó xirm s ố n u , ỐIIŨ d ần siiih d ụ c và
ốnỉZ d ẫ n n i ệ u c ó m ố i q u a n h ẹ c h ã i c h ẽ v ó i n h a u .
1 .1 .1 2 . C á c t u y ế n n ộ i tiết
C á c lu y ế ii nỗi tiêt tiét kích ih íc h tô v à o m á u c ó tác d ụ im k íc h ih íc h và d iề u h oà
h o ạ t đ ỏ n g c u a n iòt s ỏ c ơ qiiaii h av tồn h ị c ơ thê. C'ác n ị i tiết c liín h tzồm: tu y ê n
s i á p I r a ng ( r l i \ i o i í l n la m l). t u y ê n c â n íiiáp (p u r d í ln i'o iíl <>líUicIl, t u y c n ức (rliM n iis
q l a / ì d) . t i i y c n yC-n {pi t ut Li rx oUnnl ì , tLiycn I rcn thán ( Li dr enal qld/ i i l ) ,,,
1.1.13. S in h s ản và phát triển
Đ ộ n g vật c ó x ư ơ n g s ố im da sò đ ẻ trứng (n o ã n s in h ) . T r ứ n g c h ín c ó 3 loạ i vỏ:
h a i lo ạ i v ỏ đ ư ợ c h ìn h thàn h troiiii b u ồ n g trứ n s là m à n g n o ã n h o à n g và l(ýp t ế b à o
b a o n o ã n ; loại thứ ba là sán p h àm c ú a n o ã n Cịuán ( m à n g n h à y c ủ a trứng c á , ế c h
n h á i, l ò n g tráim trứng c h i m , v ỏ dai c ủ a trứng c á s ụ n , b ò sát, v ỏ th â m dá v ô i c ủ a
t r ứ n g b ò sát, t r ứ n g c hi m, . .. ) .
M ộ t s ị lồi trứng đ ư ợ c âp troiiíz tử c u n g , p h ôi phát trien n h ờ ch ất d in h d ư ỡ n g
c iia trứng, n ở tliành c o n rồi m ớ i đ e (n o ã n thai sin h ) . M ộ t s ố lo à i tiến b ộ h ơ n , sau
k h i p h ò i s ử d ụ ii« hết n o ã n h o à n g , n h ờ d à y rốn 2 ăn v à o th à n h tử c u im n ê n đ ư ợ c trao
đ ổ i ch ấ t v ó i c ư thê m ẹ đ ê b ổ s i i n s d ư õ iig ch ất phát trien thành c o n , d c c o n thực sự.
L ư ợ n g Iioáii h o à n s t r o n s trứim rất q u a n t r ọ n s . Triniíz ít n o ã n h o à n g , p h ô i phát
trien k h ô n g đ ầ v đ ủ, p h á i qiia uiai đ o ạ n à'ii trùiiii. T r ứ n g n h iề u n o ã n h o à iic , phôi
phát trien tliàiih c o n n o n n g a v .
1.2. Sơ BỘ PHÂN LOẠI
P hàn n iíành d ộ n ii vẠt c ó xircyuií s ố n íi ( \ ' c r ! c l ì ì p hân li i h e o n h iề u hư ứim
tiến h o á k h á c n h a u , phát Iriên nVl da d ạníỉ, h iệ n d ã hiết k h o ả n g trôn 5 0 . 0 0 0 lồi
ih u ịc
1I
lứp,
năm
tron»:
hai
lổ n ^
1('tịi:
Khonc
h àn i
(A ^ iicitliii) và C ó
hàm
( C ỉn a r lio s ỉo n u / ỉa ). T r o n g s ơ (ló, c ó 3 l ớ p đã tuyệt c h ú i i g là: l ớp g i á p vây, lớp g i á p
đầLi v à h íp cá m ó n g Irco. Sư cla d ạ im c ủ a c á c hV]-) t i o n g p h â n n g à n h đ ộ n g vật c ó
x ư ơ n g s ố n g q u a c á c n ic ii đ;ii đ ịa ch ất đ ư ợ c ih c h iệ n Ircii h ìn h 1.4. Đ ồ n g thời g iá n
lư ơ c m ố i q u a n h ệ h ọ h à n g ũiữa c á c kííp c ủ a phân n g à n h đ ộ n g vật c ó xircms s ố n g
c ũ n g d ư ợ c ih c h iệ n tron g hình 1.5.
1 .2 .1 . T ổ n g lớ p k h õ n g h à m ( A g n a t h a )
Đ ặ c dicMii nổi hật c ù a toim ló p k h ị n a h à m ià c h ư a h ìn h t h à n h h à m đẽ bát m ồ i,
m aiiiỊ c ó n s i i ổ n a ị c n ộ i bì. T ổ n c Icrp k h ỏ n c h à m g ồ m 4 krp:
-
L ớ p (ji;íp v â y (P t e id .s p id o n io r p lii): dã luyột dict
- LcVpGiáp d ầu (Cepl¡alíisi>i(l(>ni(>i'¡)lii): dã tuyệt d iệt
- L ó p Báin đá (P e tro iiiy zo iit's)
- L ó p M y x i ii ị M y x iììiì
c . i v iM iifl
()sitik.hih\Ls
*=
..ư
,\niphibi:i
Ho s.,1
í.hini
l
i
Hình 1.4. S ự đa dạng của động vật có xương sốn g
14
T l iu
'■ Khơng hàm
Hình 1.5. Q uan hệ họ hàng cá c lớp động vật có xương sống
1.2.2. T ổ n g lớp c ó hàm (Gnathostom ata)
T ổ n g lớp c ó liàin c ó đ ặc d ic n i nổi hát là cuntí tạnu díiu tiên phàn h oá thành hàm
đ c bãt và tiêu h oá m ồ i, n ia im c ó n m iổn g ố c im o ạ i bì. T ổ i m lớp c ó h à m g ồ m 7 lớp:
- L ó p C á m ó n g treo (A p lie to lìy o u le ciì - đ ã tu yệ t tiiệl
- Ltrp C á sụ n ( C lio iìc lr i( iitli\ ư \ )
+ P h â n kírp M a n g lâ m ( E ld s iiio h r d in h ii)
+ P h â n lớp T o à n đ ầu ( H o lo c e p lìd li)
- LtVp C á x ư ơ n g ịO s te ic ììtìtx e s ì
+ P hân lớ p V â y g ố c thịt ịS a rco p te i XỊịii)
+ P hân lớp V â v tia (A i ĩin o p !e r\ o ịi)
15
- L ớ p Lirữnỵ cir ( Á iiip liih id )
- LĨ'P B ị sát (R e p tilUI)
- L ớ p C h im
- L ó p Đ ộ n c vật c ó vú ( M a in iiii/ lid ì
+ P hân lứp N a u y c n thú h a y T liú h u v ệ t (R r o t o íỉie r id )
+ Plìân ló p Tlní thâp ịM e td th e rid )
+ P hàn kýp Tlní c a o ( E iư lie iic i) h a y Tliú n h a u (P lí/ c e n t d liíi)
1.3. NGUỒN GỐC TIẾN HỐ
1.3.1. N g u ồ n g ố c tiến hoá đ ộ n g vật
N g h i ê n cứ u n g u ồ n g ố c tiến h o á p h át s in h c u a d ỏ n s vật h iệ n n a y tập iru n ỵ cliu
y ế u v à o tổ c h ứ c c ủ a nhữiií: đại d i ệ n h i ệ n đ ạ i c ủ a iiiới d ộ i m vật ở g ia i đ o ạ n Irirờim
th à n h , ch u trình phát triển c á thê c ủ a c h ú n g c ũ n c n h ư nhữiiíi h ó a th ạ c h c ò n lai
t r o n g c á c đ ịa tấn g c ủ a to àn b ộ lịc h SỪ q u ả đất. Sau đ ó x â y d irn c lại trên á n h sáiií:
c íia th u y ế t d u y vật nsLiồn ÍZỊC hữu c ơ c ủ a t h ế s iứ i m à
s.
D a r w ill đ ã dạt c ơ SO' x á c
n h ậ n rằng, "iới đ ô n s vật c ó c ù n g m ộ t n g u ổ n g ố c c h u n s , phát trien liê n tục hằiii:
c o n đ ư ờ iig tá c h ra n h ữ n g n h á n h r iê n g b iệt.
M ỗ i n g à n h d ộ n g vật d ư ợ c đ ặ c trư n g h ả n g m ộ t s ơ đ ổ c ấ u trúc c ơ tliê.
cỏ
k h o á n g 1ÜÜ s ơ đ ồ c ấ u trúc đ ư ợ c h ìn h th à n h d ỏ i m thời t r o n g m ỏ t thc'JÍ uiiin d ịa c h â ì
t ư ơ n g đ ố i n o ắ n , k h o á n g vài c h ụ c triệu n ă m c u a kí C a n ih r i, h iẹ n c lii c ò n k h o á n o 4 0
n g à n h c ó c á c đại d iệ n đ a n g s ố n g .
C h o đ ến n a y , sau k h o á n g hưn 5 0 Ü triệu n ãin lie n h o á , m ồ i n g à n h c h í c h o c á c
h ậu d u ệ m a n g d âu ấn c ủ a m ì n h , h ạn c h ê tro n g s ơ đ ó c â u triìc CLUI n ó . D o đ o , dc
t h íc h LÌng với c á c m ô i trườno s ố n g k h á c n h a u , in ặ c dù v é c h i liẽ ì h o ặ c b é n e o à i c ỏ
b iế n f1ổi rất líVii, s o n g c h ú n g v;ìn c ó c h i i n e s ơ đ ổ cfúi I n ìc CIÌ.I n g à n h . X é t liê n hoá
c ủ a đ ộ n g vật trước hết là x ét tiến h o á c ủ a c á c scy d ổ c ấ u trúc d ó .
M ứ c thấp nhất là đ ộ n g vật đ ơ n b à o , b a o q ồ n i tất
c ả c á c im à n h c ủ a độtiíỉ
vâl
n g u y ê n sin h , ớ m ứ c đ ộ n à y c ư thc c h í là m ộ t t ế h à o . M ỏ i hoạt đ ò i i o s ố n ii (lirợc
thự c h iệ n n h ờ c á c phần biệt h o á t r o n g p liạn i vi m ộ t t ế b à o , k í c h th ư ớ c c ơ tliê
th ư ờ n g rất b é.
M ứ c c a o hm i là đ ộ n g vật c ậ n đ a b à o , g ồ m c á c n g à n h d ộ n íỉ vạt h ìn h là m v;'i
th ân lỗ. C ơ thê' tuy c ó n h iể ii t ế b à o n h ư n s lie n kơl RÌũa c á c t ế b à o c ị n ló ii g Ico,
c h ư a h ìn h th à n h c á c m ò , c h ư a p hân h o á th à n h lá p h ô i tron<> và lá p h ớ i iiíiOíii ổn
đ ịn h , c ơ thể n h iề u n h ó m c h ư a c ó k iể u đ ố i x ứ n g ổ n đ ịn h .
M ứ c thứ ba là d ộ n g vàt đa b à o ch ín h thức c ó c ơ thê d ố i x ứ iiu tố trịn, c ó hai lá
p h ị i (lá phoi troniz và lá p h oi ii” o à i) . íiồni c á c Iiũành R u ộ t k h o a n g và Sứa lược.
C ấu tạ o c ơ ih ê d ạ n g lú i, ih à n h túi c ó 2 lớp. C'ác tc b à o c ủ a c ơ thế đã b;ìt đ ầu biệt
h o á t lic o c h ứ c n ă n g , tạo thàn h c á c m ò (rõ nhất ư m ỏ thần k in li).
M ứ c thứ tư là đ ỏ n e vạt đa h à o ch ín h thức c ỏ co' th ế d ố i x i h m liai b e n và c ó ba
lá p h ơ i (lá p h ô i I r o n s, lá pliói n e o à i và lá phơi c iữ a ). c ó c á c m ò liê n kết với n hau
tạ o t h à n h c á c dcyn vị c h ứ c n à n « !à c ơ q uan h a y h ệ c ư q u a n . N h ó m thấp c ủ a m ứ c
n à y c h ư a c ó thế x o a i m ( c o c l u m ) . c ồ m c á c n c à n h iziun d ẹ p , g i u n tròn, siiin c ư ớ c ,
g iu n b ụ n g l ơ n o , trúníj b á n h x e và c á c n s à n h c ó th ế x o a n g 2 Ìả k h á c . N h ó m c a o củ a
m ứ c n à y c ó thổ x o a n ” , b a o g ồ m tất c á c á c n e à n h đ ộ n " vật c ò n lại.
Đ ộ n g vật c ó x ư ơ n g s ơ n e và m ố i q u a n h ệ c ủ a c h ú n g v ớ i c á c n h ó m đ ộ n g vật
k h a c trên c à y phát s in h đ ư ợ c thế h iệ n trên h ình 1.6.
\
/
C ó xương S ôn g
^
' ____ '
\^ \
\
M VRIAPO D A
G ián xá c
ũ ia p x a c
/
(CENTIPEDES)
^
/
V. C ôn trùng/
Thân mềm
Hình 1.6. Cây phát sinh của giới động vật quan hệ với Đ V C X S
17
T r o n g p h ạ m vi c ủ a đ ò im vàt clỏi xứiit: hai h èn dã c ó hai nliáiih phát sin h lớn;
- Đ ộ n ỉz v ạ l c ó m iệ n i: im uNcn sinh iP i o ío s to iiiiíi)
- Đ ộ n s vật c ó m i ệ i i c ih ứ sinh (Dfìi!('iosro> ììi(/).
N h ó m đ ộ n s vật c ó m i ệ i m n<:uycii s in h b a o iíồin h ầ u hết c á c n
N h ó m đ ộ n g vật c ó n i i ệ n s thứ s in h ỵ ồ m c á c im à n h D a uai ịE c liiìio d c r iììc itn ) .
n g à n h C ó rãnh (P o o o n o p lio id ). n s à n h M àm tư ịC lic ie to ụ ìu tlì( i) , n g à n h N ử a d â y
s ơ ì m (H e n iií /io rchitíi) và im ành D àv s ố n e ịC h o rd n ta ) .
Đ ộ n g vật c ó m i ệ n g n e u v ê n sinh k h á c với đ ộ n g vật c ó m i ệ n s I hứ s i n h ơ Ii hữ ng
đ ặ c đ i ể m c ơ b ả n sau;
T r o n g q u á trìn h phát tricn phôi ừ d ộ n g vạt, x o a n g p h ô i đ ư ợ c h ìn h th à n h t r o n g
q u á trình p h ơ i vị. X o a n s phôi sc h'inh th à n h ố n g tiêu h o á c ò n m i ệ n g p h ô i sẽ p h át
triển t h à n h b ộ p h ậ n ô n g tièu lioá với c h ứ c n ă n g tu ỳ t h u ộ c v à o n h ó m đ ộ n g vật. ơ
đ ộ n g vật c ó m iệ n g ng un sinh, m iện g phơi trị thành in iộn g của COII vật, c ò n lỗ
h ậu m ô n đ ư ợ c h ìn h thành m ớ i. Đ ạ i d iệ n c iia n h ó m n à y g ồ m ; c á c d ộ n g v(it t h u ộ c
c á c n g à n h R u ộ t k h o a n g ( C o e le n ter a ta ), G i u n d ẹ p ( P l a t h e l i n i n t h c s ) , G iu n tròn
(N em atod a),
G iu n
( A r t h r o p o d a ) . ..
d ốt
Những
( A n n e lid a ) ,
ngành
động
T liâ n
vật:
Da
m ềm
oai
(M o llu sca ),
Chân
(E ch in o d en n a ta ),
khtrp
Có
rãnh
( P o g o n o p h o r a ) , H à m tơ ( C h a c to g n a tlia ), N ử a d â y s ố n g ( H c n i i c h o r d a t a ) , D à y s ố n g
( C h o r d a t a ) , . . . m i ệ n g p hơi h ì nh thành lỗ hậLi m ơ n c ị n m i ệ n g đ ư ợ c h ì n h t h à n h m ớ i .
G íc
ngành
động
vật
n ày
họp
thành
nhóm
động
vật
có
m iện g
thứ
s in h
(D eu terostom ia).
N g ơ à i ra, hai n h ó m d ộ n g vật này c ò n c ó n h iể ii s ự k h á c b iệt như;
- K h á c b iệt v ề sự phàn cắt trứng: p hân cắt trứng ở Đ ộ n g vật c ó m i ệ n g n g i i y c n
s in h t h e o k iể u x o ắ ii ố c và x á c định c ò n ơ Đ ộ n g vật c ó m i ệ n g thứ s in h phrm cát
l l ứ n g l l i e o k iể u p h ó n g Xa và k liỗ iie xác clịnli.
Bảng 1.1. Những đặc điểm chính của s ơ đồ cấu trúc cơ thể động vật
m iệ n g n g u yê n sin h và đ ộ n g v ậ t m iệ n g th ứ s in h
Động vật có miệng
nguvên sinh
Động vật có miệng
Trứng phân cắt
Xoăn ốc và x á c định
P hón g xạ và k hơn g xác định
Q trình hình thành lá phơi thứ ba
Từ phơi bào 4d
Từ một phần của thành ruột
Cách hình thành thê xoang
Băiiíí phân tách
B ằng lõm ruột
V ề s ố lượng c á c đôi túi thể xoang
Nhiểu hoii 3 đôi
3 đôi
Giai đoạn
thứ sinh
Quan
hệ
giữa
niiêim
phơi
và
Mi c u í Z p h ỏ i ti ớ t h à n h
niiẹn”
m i ệ n g c u a uircVnu t h a n l i
hâu
con
món
\;ìl,
(nêu
ló
có)
M iệim phôi trớ ihành lồ háu
ĩiiôn. m iệ n g con vật hìiili
thàiih mới.
d i r ợ c l i ì n h t h à n l i nicýi
Âii tiìing cluivcii v;'m băiis lõim bo'i
Mồi lê bào có nhicu
l ó i i u bơi
Mồi t ế bào chi c ó một lông
bơi
ỉ-ioạl đ ộ n s cua lỏiii: bơi đưa thức ăn tới m iẹ n s imược
d ò n s hav xi dịim cũim khác nhau giữa hai nhóm.
Cấu trúc phán tử CIKI các đoạn "cn
ISSrA R N
Cũna c ó sự sai khác của hai n h óm này.
- K h á c biẹt v ề c á c h h ìn h thành và n g u ồ n g ố c c ủ a lá p h ô i g iữ a .
- K h á c biệt v ề c á c h h ìn h ih àn h thế x o a n g thứ sin h ( c o e l o m ) v à s ố lư ợ n g c á c
đ ô i túi thế x o a n g .
- K h á c biệt vé c ơ q u a n c h u y c n vận c ú a âu trùng. M ỗ i t ế b à o p h ô i ở d ộ n g vật
c ó i n i ộ n g thứ s in h c h i c ó m ộ t lò n g bơi c ò n ở n h ó m đ ộ n g vật c ó i n i ệ n c n g u y ê n sin h
c ó n h i ề u l ò n g b ơ i. H oạt d ộ n g c u a lò n g bơi đưa thức ăn tới m i ệ n g n g ư ơ c dòntz h ay
x u ô i dt)iig c ũ n g k h á c n h a u oiữ a hai n h ó m đ ò n g vật này.
- T r o n g c á c thập n i ê n c u ỏ i c ủ a thê ki X X đ ã c ó n h iề u d ẫ n liệ u m ớ i v é c â u trúc
h i ế n vi, s iê u h iê n vi c ú a c á c d o ạ n g e n 18S r A R N c ủ n g c ò c h o s ự S í ú k h á c c ủ a hai
n h ó m d ộ n g vật n à y , d ồ i m thời đ c xuất nhicLi vàn đ ề m ớ i t r o n g cỊLian hệ phát sin h
c ú a c á c n g à n h d ộ n g vật. S o sán h m ộ t s ố đ ặ c đ i ê m phái trien p h ô i c ủ a Đ ộ n g vật c ó
m i ệ n g n g u y é n sin li và Đ ộ n » vật c ó in iệ im thứ sin h đ ư ợ c tó m tắt ư b á n g 1.1.
1.3.2. N g u ồ n g ố c và s ự tiến hoá của đ ộ n g vật Dây s ố n g (Chordata)
V à n d c n g u ổ n g ó c c u a đ ị im vật c ó D â y s ị n ” c ó m ộ t lịc h s ử n g h i ê n c i a i làu
dài. C ó h à n g loạt I i h ữ i m "iá th u y ếl vé lìíiu ổ n 1ZỊC cù a đ ỏ n o vật c ó D â y s ố n g từ
n h ữ n g n h ó m d ộ n g vật k h ó i m xươni: s ô n g k h á c I i l i a u .
N ă m 1 S 7 5 , A . D o r n a g ia ih u y èt rằng n g u ồ n g ố c củ a D â y s ố n g từ n g à n li G iu n
đ ố t ( A m e l i d a ) và phàn b ò rộnu rãi.
T l i e o A .G u b r r c k t tổ tiên c ó clây s ơ n g từ N ữ u Irùiis ( N e i n c r l i n i ) .
N ă m 1 8 9 6 , ( ì a c k c n c h o láiiíi bọn C'ó g iá p ( O s t r a c o d c m i i ) s in h ra trực tiêp b ọ n
C ó k ìm ( C h e l ic e r a t a ) . H i ệ n n ay tât cá g iá th iiy cl đ ó c h i c ỏ ý n g h ĩ a lịc h sử.
Những
phát
h iệ n
ừ v ù im Th ái B ìn h
Díntz v à o nhữrig n ă m
sau
vể b ọ n
P o n o g o p h o r a - d ộ n e vật liình g iu n tươiig tự với b ọ n M a n g ruột ( E n t c r o p iic u s t a ) và
n h ữ n g h ó a th ạ c h c ủ a Bút tliach trước k ia x ế p v à o X o a n g trà n g d ã di đ ế n k h á n g
đ ịn h c h ã c c h ă n rãim dộn
đ ó c h o ra C ứ c bì và n h ữ n g b ọ n c ó miệnu; thứ s in h k h á c . C ị n e trình d ầu tiên d u a ra
là ciia B ctso ii n ă m 1S84.
N ã n i 1 S 6 4 , A . o . C o v a l e p s k i , ,ĩ. M e s n h i c o p , V . Z a l e n s k i d ã nèii ra h à n g loạt
n h ữ iic nét g i ỏ n g n h a u tro n g s ự phát triển p h ô i C ứ c bì và l l ậ i i k háu cCing c ó âii
t r ù n s D ip le iir u la b ơi lộ i tự d o . N ă m 1 8 5 9 , J. M e s n h i c o p đã đ ư a ra S(í sá n h n ó với
tiết th ủ y m ầ u .
T r o n g sự phát triến p h ô i c ủ a L ư ỡ n g tiê m c ũ n g n h ư d ò n g vàt c ó d à y s ị n g k h á c
đ ă c t r im s là d ạ n s ấu trù ng D ip le u r u la b iể u h iệ n ở c h ỗ ba đ ỏ i túi S c c o n i.
T iế n h ó a c ú a c á c n h ó m m i ệ n g thứ sin h k h á c n h a u d o c o n dirc'yng cá thc phát
s in h
của
chúng
(E nterop neusta)
trài
và
qua
g ia i
đoạn
Progonophora
ấu
trù n g
là v í d ụ
b iế n
D ip l e u r u l a .
đổi
B on
tự n h i ê n
M ang
của
ấu
ruột
trù ng
D ip le u r iila lại trải q u a c o n đưòfng b iế n đ ổ i p h ứ c tạp d ẫ n đ ế n c ơ thế S a o b iê n h ìn h
tia c ó ga i. T r o n g sự phát triến p h ô i c ủ a A s c i d i a v à c á c đ ạ i d i ệ n c ó b a o k h á c ít khi
đi c h ệ c h ra n g o à i.
T r o n g sự phát trien c ủ a L ư ỡ n g tiê m c ó th ể q u a n sát th ấ y h à n g loạt n h ữ n g d ặ c
đ i ể m c h u n g với ấu trù n g T o m a r í a c ủ a m a n g ruột. D ạ n g ấu trù n g đ ó c ò n th ấy tron g
s ự phát triển c á thê c ủ a BalaiìỊlossiis v à P o n o g o p h o r a m à n g à y n a y là in ộ t n g à n h
đ ộ c lậ p - N ử a d â y s ố n g ( H e m i c h o r d a t a ) .
TTteo S e v e r s o v , tổ tiên đ ộ n g vật D â y s ố n g là đ ộ n g vật h ìn h g iu n c ó m i ệ n g thứ
sin h , ít phân đ ố t, c ó đ ố i x ứ n g h ai b ẽ n và c ó t h ể x o a n g th ứ s in h . C h ú n g c ó d â y s ố n g
và c ó 14 đ ế n 17 k h e m a n g t h ô n g ra n g o à i ở p h ầ n đ ầ u ố n g tiê u h ó a. T ổ tiên g iả
th u y ế t n ày c ó tên là Đ ộ n g vật k h ô n g s ọ n g u y ê n t h ủ y ( A c r a n i a p rim itiv a ). T ừ tố
tiên Iiày phát s in h ra n h ó m C ó s ọ n g u y ê n t h ú y ( P r o t o c r a n ia t a ) t iế n b ộ h ơii, c ó n ã o
b ộ và g iá c q u a n phát triển, đ ặ c trưn g c h o đ ộ n g vật c ó x ư cm g s ố n g . Mặt k h á c , từ tố
t iên n à y c ũ n g phát s in h hai n h á n h c h u y ê n h ó a t ồ n tại đ ế n n g à y n a y là phân n g à n h
CV)
hao
(T iin ic a ta )
v ới
dời
sống
cị'
(tịnh,
và
phân
ngìin h
Đẩu
sống
( C c p h a lo c h o r d a t a ).
- C ó b a o ( T u n ic a t a ) đ ã trải q u a c o n đ ư ị ì i g th o á i h ó a t h íc h n g h i với dời s ố n g
h á m ờ đ á y . N g à n h phụ n à y t ồ n tại đ ế n n g à y n a y là n h ờ lố i s ố n g c h u y ê n h ó a m ặ c
d ầ u th o á i h óa.
- K h ô n g s ọ ( A c r a n ia ) c ạ n h tranh v ớ i n h ữ n g đ ộ n s vật c ó s ọ n g u y ê n th ủ y tiến
b ộ hơii. K h ô n g s ọ n g u y ê n t h ủ y th íc h im h i v ớ i đ ờ i s ố n g đ à o ở đ á y . C h ú n g c ó x o a n g
b a o m a n g phát trien b ả o b ệ b ê n n g o à i k h e m a n g tro n g k hi c h u i v à o cát và c ó s ố
lư ợ n g k h e m a n g n h iề u . H i ệ n n a y c ò n L ư ỡ n g t iê m x ế p v à o lớ p k h ô n g s o h iệ n đại S ố n íí đầu ( C e p h a lo c h o r d a t a ) .
20
Đ ộng vật nguyên thuỷ dinh
dưỡng theo cách lọc thức ăn
C ó cuống trưởng thành
giai đoạn cuối
ỹf
#
Lưỡng tiém
.ỉ 9 ế
f
T ổ tiên hải tiêu có
ấu trùng bơi lội tự do
Shift from arm -feeding to gill
filter-feeding
C à n h mang
Da gai
Nguyên thuỷ
Đ ộng vật ngun thuỷ
cồ cng
H ìn h 1.7. Nguốn gốc của Nửa dây sốn g và D â y sống thấp
S(K d ơ n g u ị n g ỏ c c ủ a Nửa clây s ò n g và D â y s ó ng t hâ p dược thê hiệii trcii h m h 1.7.
X a hơn, liến h ó a c ủ a dộiiií vật c ó s ọ (CYaniata) h ay c ó xưcyiis: s ố n g (V c ilc h r a la )
t h e o hai hưóiig:
-
B ọ n m a n g t r o n g h a y niansi n ộ i bì ( E n lo b r a n c h i a t a ) b a o g ồ m : b ọ n K h ô n g
h à m ( A g n a t h a ) v ớ i đại d iệ n h iệ n đại là c á m i ệ n g tròn ( C y c l o s t o m a t a ) , c h ú n g tổn
tại túi m a n g với n ế p m a n g trong.
- B ọ n m a n g iiíỊồi h a y m a n g n c o ạ i bì ( E c t o b r a n c h i a t a ) là n g u ổ n g ố c c ú a c á c
lớ p đ ộ n g vạt c ó x ư ơ n g s ố n g c ò n lại t r o n g n h ó m C ó h à m ( G n a t h o s t o m a t a ) . ở b ọ n
n à y , c u n g m a n g c h i a t h à n h n h iề u p h ầ n v ớ i lá m a n g n g o ạ i bì.
21
Bọn K h ò n c hàm (Aiznallia).
Đ a i ciiện c ổ c ù a b ọ n k h o iiũ hàiii c ó bo xironsz da b a o b ên i m o à i . h ó a thạch c u a
c h ú iiíỉ c ò n lại là n h ĩm g d ẫ n liệ u d ầu lièii tồn tại c ú a dóiiíz vàt c ó x ư ơ i m sỏn
x ư ư n s da c ó r ă n s h ìn h n ó n . l ỉiệ n n a y , c h ú n g đ ư ợ c c ồ n u n h ạ n là b o n k h ò n s h à m
c ổ . 0 Siliia trên đã tìm tliấy n h iề u dạni: cu a k h u liệ k h ỏ n c h à m m à n h ữ n a dạn
s ố n a ớ đ á y với s ố lirợim lúi m a n s lớn và c ó n i i ệ n c hút, s i ố n c n h ư âu trù n g c á
m i ệ n s tròn h iệ n dại c ó m ộ t l ổ m ũ i lè kĩn. B ọn c ó g i á p c h ia là m b ô n p hân lỨỊi:
1- P hân lớp g iá p x ư ơ n íi ( O s t r a c i)
2- P hân lớp k h ô n g c i á p ( A n a s p i d a )
3- P hân lớ p v à y r ỗ n s ( C o e l o l e p i d a )
4 - P hàn lớ p g iá p k h á c ( H e t e r o s t r a c i )
Đ ế n c u ố i ki D e v o n , tat c á b o n d ò n c vật k h ó n g h à m bị tièii d ie t và đ ư ợ c th ay
t h ế bởi b ọ n c á su n h iệ n đ ại. C h í c ị n m ộ t n h á n h k h ô n q h à m k h á c c ị n tồn tại n h ờ
th íc h n g h i với lối s in h d ư ỡ n g b án k í sin h b ằ n g c o n đ ư ờ n g h út m á ti. Đ ó là n h á n h
k h ô n c h àm h iệ n đại - C á m i ệ n g tròn ( C y c l o s t o m a t a ) .
S ơ đ ồ c â y phát s in h n s à n h D â y s ố n g ( C h o r d a t a ) lừ tiền C a n ib r i c h o tứi n a y
t h e o H i c k m a n , 2ÜÜ5 d ư ợ c thổ h iệ n trên h ìn h 1.8.
22
Thú
C'him
BỊ Nát hiộn dạj
fp
,
Lưtìn»: cư hiên ilụ
M
Cá xưdng
Bịsái
'
nịiun ih
Cá sụn
l,ư íin gcư -^ --Ì^
giiycn Ihuỷ
^
\
\
/
Cá bám
.,
,|5 í2 ĩ5 2 » ^
-
Cã M>xin
Cit lưỡny uêm
''•ỷ
l
■:„ i''-
sốnt'^
.- • • ■
./•'"' _ _ J Í £
..-•
Có bao
đi
.•■
•■
■
'■
Nửj dãv song
Da gai
:
■
//']
Tiền Cambri
Thìíi gi;m dịa chât c;kh dây (iriỘLi náin) S70
Cận >ip.h Jcn
nav
Trung vinh
r f i . ' CỔsmh
245
D;i ¿LÌ\
66
Hình 1.8. C â y p h át sin h ngành D â y số n g (Chordata)
23
