TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA NGOẠI NGỮ
-----o0o------

LƯU HỚN VŨ

GIÁO TRÌNH
DẪN LUẬN NGƠN NGỮ HỌC

TP Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2020


1

LỜI NĨI ĐẦU
Giáo trình “Dẫn luận ngơn ngữ học” này được biên soạn để phục vụ cho chương trình
mơn học Dẫn luận ngôn ngữ học của Khoa Ngoại ngữ, Trường Đại học Ngân hàng Thành
phố Hồ Chí Minh.
Mục tiêu của giáo trình là cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản của ngơn
ngữ học. Vì vậy, giáo trình chỉ đề cập đến những kiến thức tương đối đơn giản, dễ hiểu,
không đề cập đến những tranh biện phức tạp, cũng như những vấn đề mang tính chun sâu.
Ngồi ra, chúng tơi cịn cố gắng lựa chọn để đưa vào giáo trình những thơng tin mới được
cập nhật, bổ sung.
Giáo trình gồm 11 chương. Năm chương đầu giới thiệu những vấn đề tổng quan của
ngôn ngữ học, sáu chương sau cung cấp hệ thống kiến thức cơ bản về ngữ âm học, từ vựng
học, ngữ pháp học, ngữ nghĩa học, ngữ dụng học và văn tự học. Các ngữ liệu minh hoạ trong
giáo trình chủ yếu được lấy từ những ngôn ngữ quen thuộc như tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng
Trung Quốc...
Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình biên soạn, nhưng giáo trình chắc chắn
khó tránh khỏi thiếu sót. Chúng tơi rất mong nhận được ý kiến đóng góp, phê bình từ các nhà
khoa học, các thầy, cô giáo và các bạn sinh viên để chất lượng giáo trình ngày càng tốt hơn.

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2020
Người biên soạn
TS. Lưu Hớn Vũ


ii


MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ NGÔN NGỮ VÀ NGÔN NGỮ HỌC...............1


7.1.3. Phương thức tạo từ..............................................................................108
7.1.4. Phân loại từ.........................................................................................112
7.2. Ngữ cố định...............................................................................................114
7.2.1. Khái niệm............................................................................................114
7.2.2. Đặc điểm.............................................................................................114
7.2.3. Phân loại ngữ cố định..........................................................................114
7.3. Các lớp từ vựng.........................................................................................116
7.3.1. Phân lớp từ vựng theo nguồn gốc.......................................................116
7.3.2. Phân lớp từ vựng theo phạm vi sử dụng.............................................119
7.3.3. Phân lớp từ vựng theo tần số sử dụng................................................121
7.3.4. Phân lớp từ vựng theo phong cách sửdụng........................................123
CÂU HỎI ÔN TẬP............................................................................................126
CHƯƠNG 8: NGỮ PHÁP HỌC........................................................................128
8.1. Đơn vị ngữ pháp........................................................................................128
8.1.1. Hình vị................................................................................................128
8.1.2. Từ.......................................................................................................128
8.1.3. Đoản ngữ............................................................................................132
8.1.4. Câu......................................................................................................133

8.2. Hình thức và ý nghĩa ngữ pháp.................................................................136
8.2.1. Hình thức ngữ pháp............................................................................137
8.2.2. Ý nghĩa ngữ pháp...............................................................................137
8.3. Phương thức ngữ pháp..............................................................................137
8.3.1. Phương thức phụ gia...........................................................................138
8.3.2. Phương thức biến dạng chính tố.........................................................138
8.3.3. Phương thức thay chính tố..................................................................139
8.3.4.
Phương thức trọng âm.........................................................................139
8.3.5.
Phương thức lặp..................................................................................140
8.3.6.
Phương thức hư từ..............................................................................140
8.3.7.
Phương thức trật tự từ.........................................................................141
8.3.8.
Phương thức ngữ điệu.........................................................................142
8.4. Phạm trù ngữ pháp....................................................................................142
8.4.1.
Phạm trù giống...................................................................................142
8.4.2.
Phạm trù số........................................................................................144
8.4.3.
Phạm trù cách.....................................................................................144
8.4.4.
Phạm trù thời......................................................................................145
8.4.5.
Phạm trù thể.......................................................................................146
8.4.6.
Phạm trù thức.....................................................................................146

8.4.7.
Phạm trù thái......................................................................................147
8.4.8.
Phạm trù ngôi.....................................................................................148
8.4.9.
Phạm trù cấp......................................................................................149


8.5. Quan hệ cú pháp.......................................................................................149
8.5.1.
Khái niệm và phân loại.......................................................................149
8.5.2.
Sơ đồ biểu thị quan hệ cú pháp...........................................................151
CÂU HỎI ÔN TẬP...........................................................................................155
CHƯƠNG 9: NGỮ NGHĨA HỌC......................................................................157
9.1. Nghĩa của từ..............................................................................................157
9.1.1.
Khái niệm nghĩa của từ.......................................................................157
9.1.2.......................................................................................... Thành phần nghĩa của từ
.............................................................................................................................. 157
9.1.3.
Đặc điểm nghĩa của từ........................................................................158
9.1.4.
Hiện tượng biến đổi nghĩa của từ........................................................160
9.1.5.
Trường nghĩa......................................................................................167
9.1.6.
Các quan hệ ngữ nghĩa của từ.............................................................168
9.1.7. Đa nghĩa và đồng âm..........................................................................173
9.2. Nghĩa của câu............................................................................................177

9.2.1. Khái niệm nghĩa của câu.....................................................................177
9.2.2. Các vai nghĩa trong câu......................................................................177
CÂU HỎI ÔN TẬP...........................................................................................180
CHƯƠNG 10: NGỮ DỤNG HỌC......................................................................183
10.1. Quy chiếu và trực chỉ..............................................................................183
10.1.1. Quy chiếu..........................................................................................183
10.1.2. Trực chỉ.............................................................................................186
10.2. Tiền đề và kéo theo.................................................................................187
10.2.1. Tiền đề..............................................................................................187
10.2.2. Kéo theo............................................................................................188
10.2.3. Phân biệt tiền đề và kéo theo............................................................188
10.3. Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn........................................................189
10.3.1. Khái niệm về nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn.............................189
10.3.2. Các loại nghĩa hàm ẩn.......................................................................189
10.4. Hành động ngôn ngữ...............................................................................198
10.4.1. Định nghĩa và phân loại....................................................................198
10.4.2. Các kiểu hành động ngôn trung........................................................199
10.5. Cấu trúc hội thoại...................................................................................200
10.5.1. Cấu trúc cục bộ.................................................................................200
10.5.2. Cấu trúc tổng thể..............................................................................202
CÂU HỎI ÔN TẬP..........................................................................................205


CHƯƠNG 11: VĂN Tự HỌC.............................................................................207
11.1. Vai trò và các yếu tố của văn tự..............................................................207
11.2. Quan hệ giữa văn tự và ngơn ngữ...........................................................207
11.3. Nguồn gốc của văn tự............................................................................208
11.4. Các loại hình văn tự.................................................................................211
11.4.1. Chữ ghi ý..........................................................................................211
11.4.2. Chữ ghi âm.......................................................................................213

CÂU HỎI ÔN TẬP...........................................................................................219
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH....................................................................220
ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ NGƠN NGỮ HỌC...............................................226


1

CHƯƠNG 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ NGÔN NGỮ VÀ NGÔN NGỮ
HỌC
1.1. Đại cương về ngơn ngữ
1.1.1. Ngơn ngữ là gì?


2


3

1.2.4.2. Ngôn ngữ học và Yhọc
Các nhà ngôn ngữ học quan tâm, nghiên cứu về bộ máy phát âm, cơ quan thính giác
của con người, tìm kiếm câu trả lời về các vấn đề như: vì sao cùng một âm thanh vật lí nhưng
ở những người khác nhau lại nghe thành những âm thanh khác nhau, vì sao ở một số người
khi nghe những âm thanh vật lí khác nhau lại cho là những âm thanh giống nhau, vì sao có
một số người lại mất đi một phần năng lực ngơn ngữ, vì sao có những người có sự khó khăn
trong diễn đạt ngơn ngữ, vì sao có người bị tật nói lắp. Từ đó đã hình thành nên những ngành
khoa học liên ngành ngôn ngữ học và y học, như ngơn ngữ học bệnh lí.
1.2.4.3. Ngơn ngữ học và Công nghệ thông tin
Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp của con người, là một hệ thống tín hiệu truyền đạt
thơng tin. Vì vậy, những vấn đề như: ngơn ngữ truyền đạt thông tin bằng cách nào, con người
đã sử dụng ngôn ngữ như thế nào để trao đổi thông tin với nhau, những máy móc thơng minh,

hiện đại làm thế nào để trao đổi thông tin với con người. đã trở thành đề tài nghiên cứu của
các nhà ngôn ngữ học và các kĩ sư công nghệ thông tin. Từ đó đã hình thành nên những ngành
khoa học như kĩ thuật xử lí thơng tin ngơn ngữ, kĩ thuật dịch máy.
1.2.4.4. Ngôn ngữ học và Xã hội học
Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội, mang bản chất xã hội. Ngơn ngữ là phương tiện
giao tiếp của tồn xã hội, mọi người trong xã hội phải sử dụng ngôn ngữ mới có thể tiến hành
biểu đạt tư tưởng và tình cảm, trao đổi thơng tin. Ngơn ngữ là cơng cụ truyền tải thông tin, các
thông tin trong xã hội chỉ có thể truyền tải thơng qua ngơn ngữ. Vì thế trong ngơn ngữ có dấu
ấn xã hội đậm nét, hình thành một chun ngành Ngơn ngữ học xã hội. Ngơn ngữ học xã hội
(sociolinguistics) có đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa ngôn ngữ và xã hội, phương
ngữ và các biến thể của phương ngữ, hiện tượng song ngữ, giao tiếp ngôn ngữ và ngữ cảnh,
ngôn ngữ và giới tính, phân tích diễn ngơn.
1.2.4.5. Ngơn ngữ học và Giáo dục học
Những nhà giáo dục ngôn ngữ quan tâm, nghiên cứu q trình phát triển ngơn ngữ của
con người, vì vậy đã xuất hiện các ngành khoa học như thụ đắc ngôn ngữ của trẻ em, thụ đắc
ngôn ngữ thứ hai, hình thành nên các nghiên cứu về lí luận học tập ngơn ngữ, lí luận giảng
dạy ngơn ngữ...

CÂU HỎI ƠN TẬP
Câu 1. Hãy cho biết ngơn ngữ là gì?
Câu 2.

Trình bày sự khác biệt giữa ngơn ngữ và lời nói.

Câu 3.

Hãy phân biệt ngơn ngữ của lồi người và ngơn ngữ của

Câu 4.


Ngơn ngữ học có những bộ mơn nào?

Câu 5.

Trình bày mối quan hệ giữa ngơn ngữ và một ngành khoa học nào đó.

lồi vật.


CHƯƠNG 2 BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG
CỦA NGÔN NGỮ

2.1. Bản chất của ngôn ngữ
2.1.1. Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội
2.1.1.1. Ngôn ngữ không phải là hiện tượng tự nhiên, mà là hiện tượng xã hội
Các hiện tượng mà con người quan sát, nhận thức được có thể chia làm hai loại: hiện
tượng tự nhiên và hiện tượng xã hội.
Hiện tượng tự nhiên là hiện tượng có thể nảy sinh, tồn tại, phát triển và tiêu huỷ một
cách tự nhiên, không phụ thuộc vào sự tồn tại của con người và xã hội lồi người, khơng phụ
thuộc vào ý muốn chủ quan của con người. Ví dụ: mưa, nắng, động đất, bão, gió, nhật thực.
Hiện tượng xã hội là hiện tượng không thể nảy sinh, tồn tại, phát triển và tiêu huỷ một
cách tự nhiên, mà phụ thuộc vào sự tồn tại của con người và xã hội loài người, phụ thuộc vào
ý muốn chủ quan của con người. Ví dụ: tơn giáo, việc cưới xin, việc dạy và học, các luật lệ xã
hội.
Ngôn ngữ không phải là hiện tượng tự nhiên, mà là hiện tượng xã hội. Nó khơng tồn tại
ngồi con người, ngồi xã hội loại người. Nó chỉ nảy sinh, tồn tại và phát triển trong xã hội
loài người, phục vụ cho nhu cầu của con người.
Ví dụ:
Năm 1920, nhà truyền giáo J. A. Lal Singh phát hiện ra hai bé gái được chó sói ni
dưỡng trong khu rừng thuộc vùng Midnapore, Àn Độ. Bé lớn tên là Kamala, khoảng 7 - 8 tuổi.

Bé nhỏ tên là Amala, khoảng 1 tuổi rưỡi. Cả hai đều không biết nói tiếng nói của lồi người và
có những tập tính của chó sói như gầm gừ, bị bằng cả chân lẫn tay, thỉnh thoảng cất tiếng sủa
vào ban đêm. Người ta mang hai bé gái này về với xã hội loài người. Sau một năm, Amala
chết. Kamala sống gần gũi với con người, nhưng thường có tập tính của chó sói. Đến năm
1929, Kamala chết vì bệnh thương hàn, khi đó Kamala chỉ mới biết 40 từ và có kiến thức ngữ
pháp rất kém.
Năm 1970, người ta phát hiện một đứa bé tên là Genie, bị giam cầm trong một căn nhà
từ lúc 18 tháng tuổi đến năm 14 tuổi. Genie gần như không được tiếp xúc với người khác. Khi
được đưa về với xã hội loài người, Genie khơng biết nói, cũng như khơng hiểu bất kì ngơn
ngữ nào.
Hai ví dụ trên cho thấy, ngơn ngữ khơng thể tồn tại ngồi xã hội lồi người, khơng thể
tự nhiên nảy sinh ở ngồi xã hội lồi người. Nói cách khác, khơng có xã hội lồi người thì
ngơn ngữ khơng nảy sinh, tồn tại và phát triển.
2.1.1.2. Ngôn ngữ không phải là hiện tượng sinh vật
1) Ngôn ngữ không mang tính bẩm sinh hay di truyền
Con người ngay từ khi được sinh ra ai cũng có những khả năng bẩm sinh như ăn, uống,
thở, chạy, nhảy..., ai cũng có những đặc điểm về chủng tộc, do nòi giống, tổ tiên, cha mẹ di
truyền lại cho thế hệ sau như đặc điểm về màu da, màu mắt, màu tóc, vóc dáng cơ thể. Khi


sống tách biệt với xã hội lồi người thì con người vẫn có những khả năng và đặc điểm chủng
tộc đó. Nhưng ngơn ngữ thì trái lại, ngơn ngữ phải trải qua một quá trình tiếp xúc, học hỏi từ
những người sống xung quanh mới có được.
Ví dụ:
Một đứa trẻ Việt Nam vừa lọt lòng, nếu sống trong một gia đình người Anh hoặc người
Trung Quốc, thì đứa bé ấy sẽ biết nói tiếng Anh hoặc tiếng Trung Quốc mà khơng biết một
chút gì về tiếng Việt và ngược lại.
Một đứa bé bị điếc bẩm sinh. Cho dù có sống với bố mẹ, sống trong xã hội lồi người
thì đứa bé ấy vẫn khơng nói được tiếng người, do khơng được tiếp thu ngơn ngữ từ những
người xung quanh.

Hai ví dụ trên cho thấy, ngôn ngữ của con người không phải là một hiện tượng bẩm
sinh hay di truyền.
2) Ngôn ngữ không đồng nhất với tiếng kêu của động vật
Tiếng kêu của động vật hồn tồn mang tính bẩm sinh. Các nhà khoa học đã xác định
rằng động vật dùng tiếng kêu để giao tiếp với nhau như kêu gọi bạn tình, bộc lộ cảm xúc, báo
tin có thức ăn, báo nguy hiểm. Một số động vật có thể hiểu được một số câu nói của con người
như chó, ngựa, mèo. thậm chí có thể nói được một số từ mà con người dạy cho như vẹt, sáo.
Song, đây chỉ là kết quả của quá trình rèn luyện phản xạ có điều kiện, chỉ có thể xuất hiện
trong những bối cảnh cụ thể, khi có những kích thích cụ thể. Tiếng nói của con người thì khác.
Đó là kết quả của quá trình tư duy khái quát, trừu tượng. Do đó, ngơn ngữ hồn tồn khác với
tiếng kêu của động vật.
3) Ngôn ngữ tồn tại và phát triển không tuân theo quy luật của tự nhiên
Con người cũng như các loài động thực vật khác với tư cách là một cơ thể sống đều
tuân theo quy luật của tự nhiên, nghĩa là trải qua các giai đoạn: nảy sinh, trưởng thành, hưng
thịnh, suy tàn và diệt vong. Nhưng ngôn ngữ thì khác, quy luật phát triển của ngơn ngữ khơng
giống như quy luật của tự nhiên. Ngôn ngữ luôn luôn kế thừa cái cũ và phát triển cái mới,
không bao giờ bị huỷ diệt hồn tồn. Song, nói như vậy khơng có nghĩa là tất cả các ngơn ngữ
đều tồn tại mãi mãi, bởi trong thực tế đã có một số ngôn ngữ trở thành tử ngữ, hoặc là do
không cịn người nói ngơn ngữ ấy nữa như tiếng Tiên Ti (Xianbei language), tiếng Mãn Châu
(Manchu) ở Trung Quốc, hoặc là do ngôn ngữ ấy đã được thay thế bằng những ngôn ngữ khác
như tiếng Phạn và tiếng Latin.
2.1.1.3. Ngôn ngữ không phải là một hiện tượng cá nhân
Ngôn ngữ tồn tại không phải cho riêng một cá nhân nào, mà cho tất cả mọi người trong
xã hội. Chính vì ngơn ngữ là cái chung của tồn xã hội, cho nên anh nói tơi mới hiểu, tơi nói
anh mới hiểu và chúng ta hiểu nhau. Mỗi lời nói của cá nhân trong giao tiếp đều phải được tạo
ra trên cơ sở những quy ước chung của cộng đồng. Tiếng Việt quy ước gọi cái nhà, chiếc xe,
cây cầu, con suối. bằng các từ “nhà”, “xe”, “cầu”, “suối”. Không cá nhân nào có thể thay bằng
cách nói khác theo sở thích của mình và bắt mọi người phải tuân theo. Mỗi cá nhân có thể
mang phong cách ngơn ngữ riêng, có thể có sáng tạo và đóng góp vào ngơn ngữ chung của xã
hội, nhưng vẫn phải sáng tạo trên cơ sở quy ước chung của xã hội, khơng thể có một ngôn ngữ

riêng của cá nhân.

2.1.2. Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt


Trong xã hội loài người, hiện tượng xã hội thường được chia làm hai loại: cơ sở hạ tầng
và kiến trúc thượng tầng. Cơ sở hạ tầng là tổng hoà các phương diện quan hệ sản xuất chiếm
vị trí thống trị trong các hình thái xã hội nhất định. Hiển nhiên, ngôn ngữ không thuộc về cơ
sở hạ tầng, bởi vì ngơn ngữ là phương tiện bắt buộc để tiến hành các quan hệ hợp tác, phối
hợp trong các lĩnh vực hoạt động xã hội. Kiến trúc thượng tầng là các hình thái ý thức xã hội
được xây dựng trên cơ sở hạ tầng nhất định, như các quan điểm về chính trị, pháp luật, tơn
giáo, nghệ thuật, triết học... và sự tổng hoà giữa chế độ và cơ sở hạ tầng tương ứng với chúng.
Tính chất và sự thay đổi của cơ sở hạ tầng quyết định tính chất và sự thay đổi của kiến trúc
thượng tầng. Tác dụng ngược của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng tập trung thể
hiện ở tính giai cấp của kiến trúc thượng tầng.
Ngôn ngữ không sinh ra từ một cơ sở hạ tầng nào cả, cũng không do một giai cấp nào
sáng tạo ra. Ngơn ngữ có liên quan trực tiếp với hoạt động sinh sống, sản xuất của xã hội loài
người, được sinh ra từ sự sáng tạo của toàn thể xã hội, truyền từ đời này sang đời khác trong
suốt tiến trình của lịch sử lồi người, phục vụ cho các giai cấp, tầng lớp cơ sở hạ tầng khác
nhau. Ngơn ngữ khơng có tính giai cấp, không thuộc kiến trúc thượng tầng, cũng không thuộc
cơ sở hạ tầng. Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt. Tính chất đặc biệt này thể hiện ở
chỗ: ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp của tập thể xã hội, không phải là của riêng của một nhà
nước, đảng phái, thể chế chính trị, tơn giáo, giai cấp nào.

2.2. Chức năng của ngôn ngữ
2.2.1. Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người
Giao tiếp là trao đổi, tiếp xúc nhau, truyền đạt thông tin từ người này đến người khác
nhằm thực hiện một mục đích nhất định. Đó là nhu cầu thiết yếu của con người và của toàn xã
hội.
Các phương tiện giao tiếp của con người rất đa dạng. Đó có thể là cử chỉ, điệu bộ, ánh

mắt..., cũng có thể là đèn giao thơng, cờ hiệu, hình vè...
Ngơn ngữ khơng chỉ là phương tiện giao tiếp của con người mà còn là phương tiện
giao tiếp quan trọng nhất. Bởi vì khi so sánh ngôn ngữ với các phương tiện giao tiếp khác,
chúng ta nhận thấy ngơn ngữ có ưu thế vượt trội hơn so với các phương tiện giao tiếp khác
trên tất cả các bình diện: lịch sử, khơng gian và phạm vi hoạt động, khả năng, trong mối quan
hệ với các phương tiện giao tiếp khác.
Bảng 2.1 So sánh ngôn ngữ và các phương tiện giao tiếp khác
Ngôn ngữ
Các phương tiện giao tiếp khác

Lịch sử
Không gian
và phạm vi
hoạt động

Ra đời cùng với con người và xã
hội loài người, là phương tiện
giao tiếp có lịch sử lâu đời nhất.

Ra đời muộn hơn, thậm chí chỉ
mới xuất hiện trong thời gian gần
đây.

Phục vụ cho việc giao tiếp của

Có phạm vi hoạt động hạn chế,
như các kí hiệu hố học chỉ được
dùng trong ngành hoá học.

con người ở mọi nơi, mọi lĩnh

vực.


Giúp cho con người giao tiếp với
nhau và trao đổi thơng tin, tư
Khả năng

tưởng, tình cảm.

Có khả năng hạn chế hơn rất
nhiều. Ví dụ: các biển báo giao
thơng chỉ có thể thông báo cho
người đi đường biết được đặc
điểm cần lưu ý trên đường,

Ngôn ngữ

Các phương tiện giao tiếp khác
không thể bộc lộ được tình cảm,
thái độ của con người.

Có thể dùng chính các kí hiệu
ngơn ngữ để giải thích cho kí
Mối quan hiệu ngơn ngữ.
hệ với các
phương tiện
giao
tiếp khác

Khơng thể dùng chính chúng để

giải thích cho chúng được, mà
phải mượn đến ngơn ngữ để giải
thích. Nếu thiếu ngơn ngữ, các
phương tiện giao tiếp khác sẽ
khơng được hình thành.

2.2.2. Ngơn ngữ là phương tiện diễn đạt của tư duy
Ngoài chức năng là phương tiện giao tiếp của con người, ngôn ngữ cịn có một chức
năng khác là phương tiện diễn đạt của tư duy.
Tư duy là quá trình suy nghĩ khi nhận thức thế giới hiện thực, cũng là khả năng tiến
hành so sánh, phân tích, tổng hợp để nhận thức hiện thực. Khi tư duy cần sử dụng ngôn ngữ.
Nói cách khác, nhờ có ngơn ngữ mà con người có thể tiến hành hoạt động tư duy, mới có thể
khái qt hố, trừu tượng hố, mới có thể suy nghĩ, tách khỏi sự vật cảm tính, có thể truyền
kinh nghiệm, hiểu biết từ người này sang người kia, từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Nhà tâm lí học người Nga Lev Vygotsky (1962) trong tác phẩm “Thought and
Language” đã xác định có sự tồn tại của “lời nói bên trong” (Inner Speech) khi con người tiến
hành suy nghĩ. Lời nói bên trong chính là lời nói câm, khơng được phát thành âm, tác động
vào chủ thể, xảy ra khi người ta suy nghĩ thầm lặng.
Trong giao tiếp hàng ngày, do thói quen mà chúng ta có thể mở miệng nói ngay.
Chúng ta khơng cảm nhận được có q trình sử dụng ngơn ngữ để tư duy. Tuy nhiên, trước
một vấn đề tương đối phức tạp, chúng ta sẽ cảm nhận được sự tồn tại của lời nói bên trong khi
tư duy, đồng thời cịn cảm nhận được ngơn ngữ mà chúng ta sử dụng để tư duy chính là ngôn
ngữ mà chúng ta sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Một người nếu biết nhiều ngơn ngữ, thì sẽ
biết rõ mình đang sử dụng ngơn ngữ nào để tư duy. Người học ngoại ngữ nên có thói quen sử
dụng ngoại ngữ để tư duy. Nếu khơng có thói quen này, khi chúng ta nói ngoại ngữ sẽ phải sử
dụng bản ngữ để suy nghĩ, sau đó dịch sang ngoại ngữ rồi mới nói. Như vậy, khi đó ngoại ngữ
mà chúng ta nói ra sẽ khơng lưu lốt và khơng chính thống.


Ngôn ngữ là phương tiện và là nơi lưu trữ các kết quả của hoạt động tư duy. Các hiểu

biết, trải nghiệm và tri nhận của con người về thế giới vật chất và tinh thần của nhân loại đều
được lưu trữ trong ngôn ngữ dưới dạng các khái niệm, các nội dung được chứa đựng trong các
từ ngữ. Ngôn ngữ cũng chính là phương tiện phản ánh tư duy. Khi thực hiện chức năng giao
tiếp, sự phản ánh tư duy (bao gồm tư tưởng, nhận thức, hiểu biết, tình cảm, thái độ. của người
nói) được thực hiện.
Ngơn ngữ và tư duy là hai hiện tượng độc lập, nhưng lại gắn bó với nhau như hình với
bóng, khơng thể tách rời. Chúng là một thể thống nhất, nhưng không đồng nhất. Giữa chúng
có những điểm khác nhau sau:
- Ngơn ngữ tồn tại ở dạng vật chất, tư duy tồn tại ở dạng tinh thần. Nói ngơn ngữ tồn
tại ở dạng vật chất là bởi vì các đơn vị của ngơn ngữ (âm vị, hình vị, từ, câu.) đều có thể cảm
nhận được bằng các giác quan (thị giác, thính giác), có những thuộc tính vật chất (độ cao, độ
dài.) nhất định. Cịn nói tư duy tồn tại ở dạng tinh thần là bởi vì tư duy khơng thể cảm nhận
được bằng các giác quan, khơng có các đặc tính vật chất.
- Ngơn ngữ mang tính dân tộc, tư duy mang tính nhân loại. Mọi người trên thế giới khi
suy nghĩ đều tuân theo những quy luật chung, nhưng lại được biểu hiện ra bằng những cách
khác nhau trong các ngôn ngữ khác nhau. Mỗi ngôn ngữ biểu hiện tư duy theo cách riêng của
dân tộc mình.
- Ngơn ngữ có những đơn vị của riêng mình khác với các đơn vị của tư duy. Logic học
- khoa học nghiên cứu về những phạm trù và quy luật của tư duy - có các đơn vị như khái
niệm, phán đốn, suy luận. Các đơn vị này không trùng với các đơn vị của ngơn ngữ như âm
vị, hình vị, từ, câu... Giữa khái niệm và từ khơng có sự tương ứng nhau hồn tồn, một khái
niệm có thể được biểu hiện bằng nhiều từ khác nhau (hiện tượng đồng nghĩa), một hình thức
ngữ âm có thể biểu hiện bằng nhiều từ khác nhau (hiện tượng đồng âm, hiện tượng đa nghĩa),
có những từ không biểu thị khái niệm, như “ôi, ối, ái...” Tương tự như vậy, giữa phán đốn và
câu cũng khơng có sự tương ứng nhau hồn tồn.
Bảng 2.2 So sánh ngôn ngữ và tư duy
Ngôn ngữ

Tư duy


Dạng tồn tại

Vật chất

Tinh thần

Tính chất

Dân tộc

Nhân loại

Âm vị, hình vị, từ, câu

Khái niệm, phán đốn, suy luận

Đơn vị

CÂU HỎI ƠN TẬP
Câu 1. Bản chất ngơn ngữ là gì?
Câu 2. Ngơn ngữ có những chức năng nào?
Câu 3. Bản chất xã hội của ngôn ngữ có gì đặc biệt so với những hiện tượng
xã hội khác?
Câu 4. Hãy chứng minh “Ngôn ngữ là một phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con
người”.


Câu 5. Ngôn ngữ và tư duy là một thể thống nhất nhưng không đồng nhất. Sự không đồng
nhất ấy thể hiện ở những điểm nào?
Câu 6. Trình bày về chức năng làm phương tiện diễn đạt tư duy của ngơn ngữ.

Câu 7. Vì sao nói ngơn ngữ khơng đồng nhất với tiếng kêu của động vật?
Câu 8. Vì sao nói ngơn ngữ tồn tại và phát triển khơng tn theo quy luật của tự nhiên?
Câu 9. Vì sao nói ngơn ngữ khơng mang tính bẩm sinh hay di truyền? Hãy cho hai ví dụ.
Câu 10. Vì sao nói ngơn ngữ không phải là hiện tượng cá nhân?


CHƯƠNG 3 NGUỒN GỐC VÀ Sự PHÁT TRIẺN CỦA
NGÔN NGỮ
3.1. Nguồn gốc của ngơn ngữ
Nói đến nguồn gốc của ngơn ngữ tức là nói đến vấn đề lồi người bắt đầu biết nói
chuyện từ khi nào. Ngay từ thời xa xưa, con người đã quan tâm đến nguồn gốc của ngơn ngữ.
Có nhiều giả thuyết khác nhau về nguồn gốc ra đời của ngơn ngữ lồi người, có thể quy về ba
loại thuyết sau: thuyết thần thụ (Divine source theory), thuyết nhân tạo (man made theory) và
thuyết tiến hoá (evolutionary theory).

3.1.1. Thuyết thần thụ
Trong các giả thuyết về nguồn gốc của ngôn ngữ, thuyết thần thụ ra đời sớm nhất và có
thời gian tồn tại lâu nhất (từ thời viễn cổ đến thế kỉ XVII). Thuở ấy, con người vì thiếu những
hiểu biết về văn hoá, khoa học, nên cho rằng sự tồn tại và phát triển của vạn vật trên thế giới
(trong đó có ngơn ngữ) đều là sự sắp xếp của Thượng Đế hoặc thần thánh.
Thần thoại Ai Cập cho rằng, ngôn ngữ do thần Thoth tạo ra. Người Babylon xưa cho
rằng, thần Nabu đã tạo ra ngôn ngữ. Còn theo Ân Độ cổ đại, nữ thần Sarasvati đã sáng tạo ra
ngôn ngữ. Thần thoại Trung Quốc cho rằng, mẹ Nữ Oa đã tạo ra con người và ban cho con
người ngôn ngữ.
Vấn đề nguồn gốc của ngôn ngữ cũng được nhắc đến trong “Thánh Kinh” của đạo
Công giáo. Những câu chuyện này rất có thể là những truyền thuyết thần thoại thời cổ đại xa
xưa. Chương 2 của “Sáng Thế Kí” đã kể lại chuyện Thượng Đế dùng đất sét tạo ra loài người
và vạn vật. Song, Ngài chỉ dạy ngơn ngữ cho lồi người, mà khơng dạy cho các lồi vật khác.
Nếu cho rằng ngơn ngữ của lồi người là do Thượng Đế dạy cho, thì tất cả mọi người
trên trái đất này đều sẽ chỉ nói một thứ ngơn ngữ duy nhất, nhưng trong thực tế lại tồn tại

nhiều ngôn ngữ khác nhau. Theo chương 11 của “Sáng Thế Kí”, thuở ban đầu lồi người chỉ
nói một thứ ngơn ngữ, họ muốn hợp sức xây một tồ tháp có đỉnh cao chọc trời. Việc này đã
xúc phạm đến Thượng Đế, Ngài lo sợ loài người sẽ làm nhiều việc nguy hiểm hơn nữa. Vì
vậy, Ngài đã làm thay đổi ngôn ngữ của con người.
Những câu chuyện thần thoại tương tự như thế về nguồn gốc của ngơn ngữ cịn có thể
được tìm thấy trên khắp thế giới. Chúng không bao giờ trở thành luận điểm khoa học, nhưng
phần nào đã cho thấy tầm quan trọng của ngôn ngữ đối với con người.

3.1.2. Thuyết nhân tạo
Từ thế kỉ XVII đến đầu thế kỉ XX, cùng với sự phát triển của khoa học, tiến bộ của xã
hội, con người khơng cịn tin vào những câu chuyện thần thoại về nguồn gốc của ngôn ngữ
nữa, mà cho rằng ngơn ngữ do chính con người tạo ra, với nhiều cách giải thích khác nhau.
3.1.2.1. Thuyết tượng thanh
Thuyết tượng thanh (Bow-Wow, Ding-Dong theory) được Démocrite, Platon đề xướng
từ thời cổ đại và được cụ thể hoá vào thế kỉ XVII - XIX cho đến nay. Thuyết tượng thanh cho
rằng, ngôn ngữ của loài người là sự bắt chước những âm thanh của thế giới xung quanh con


người. Nghĩa là, con người dùng cơ quan phát âm của mình để tái hiện âm thanh của thế giới
xung quanh. Chẳng hạn, âm [r] là một âm rung, do đó được dùng để gọi tên những vật có đặc
điểm lưu động như sơng ngịi (river), âm [m] là một âm mơi, có tính mềm mại, do đó trong
tiếng Latin, âm “mel” (mật ong) có tính mềm mại, biểu thị một thứ gì ngọt ngào. Tuy nhiên,
số lượng từ tượng thanh trong tồn bộ từ vựng của các ngơn ngữ là rất ít. Chúng khơng đóng
vai trị quan trọng trong việc biểu hiện nội dung nhận thức, tư tưởng tình cảm của con người
trong việc tạo lập lời nói. Mặt khác, con người muốn bắt chước âm thanh có sẵn trong tự
nhiên, thì cần phải có cơ quan phát âm và tư duy hồn thiện. Thuyết tượng thanh đã khơng lí
giải được cái gì làm nên sự hồn thiện đó.
3.1.2.2. Thuyết cảm thán
Thuyết cảm thán (Pooh-Pooh theory) do Humbolt, Stendhal đưa ra vào thế kỉ XVIII XIX. Thuyết cảm thán cho rằng, ngơn ngữ của lồi người bắt nguồn từ những âm thanh bộc lộ
trạng thái cảm xúc vui mừng, giận dữ, sung sướng, đau buồn... như “ối, ái, chao ôi, ối dào...”

trong tiếng Việt. Nhưng số lượng từ cảm thán trong tồn bộ từ vựng của các ngơn ngữ là rất ít.
Mặt khác, chức năng của ngơn ngữ khơng phải chỉ giới hạn trong phạm vi bộc lộ cảm xúc.
3.1.2.3. Thuyết tiếng kêu trong lao động
Thuyết tiếng kêu trong lao động (Yo-He-Ho theory) do Nuare đưa ra vào thế kỉ XIX.
Thuyết tiếng kêu trong lao động cho rằng, ngôn ngữ của loài người bắt nguồn từ những tiếng
kêu của con người trong lao động tập thể. Song, số lượng từ được hình thành từ những tiếng
kêu trong lao động chỉ chiếm số lượng rất nhỏ trong toàn bộ từ vựng các ngôn ngữ. Tiếng kêu
trong lao động không thể là nguồn gốc chân chính cho sự nảy sinh một hệ thống tín hiệu phức
tạp trong ngơn ngữ lồi người.
3.1.2.4. Thuyết khế ước xã hội
Thuyết khế ước xã hội (social contract theory) do Grotxri chủ trương vào thế kỉ XVII,
được Rousseau kế tục vào thế kỉ XVIII. Thuyết khế ước xã hội cho rằng, ngơn ngữ của lồi
người là do con người thảo luận, bàn bạc với nhau mà tạo ra. Tuy nhiên, con người phải có
ngơn ngữ mới có thể thảo luận, bàn bạc với nhau.
3.1.2.5. Thuyết ngôn ngữ cử chỉ
Thuyết ngôn ngữ cử chỉ (gestural theory) do Wilhelm Wundt khởi xướng vào đầu thế
kỉ XX, và được Marr kế tục. Thuyết ngôn ngữ cử chỉ cho rằng, con người ban đầu chưa có
ngơn ngữ thành tiếng, để giao tiếp với nhau người ta dùng các tư thế của thân thể và tay.
Nhưng thời gian tồn tại của ngôn ngữ cử chỉ ít hơn rất nhiều so với thời gian tồn tại của ngôn
ngữ âm thanh. Ngôn ngữ cử chỉ có sự giao tiếp rất hạn chế. Hơn nữa, chẳng có cơ sở nào để
khẳng định rằng ngơn ngữ cử chỉ là nguồn gốc của ngơn ngữ âm thanh.
Tóm lại, những giả thuyết trên đây đều khơng giải thích được nguồn gốc nảy sinh của
ngơn ngữ lồi người.

3.1.3. Thuyết tiến hoá
Trong tác phẩm “Tác dụng của lao động trong sự chuyển biến từ vượn thành người”,
Engels viết: “Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người, và như
thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: lao động đã sáng tạo ra con
người”, “Dần dần với sự phát triển của bàn tay và với quá trình lao động, con người bắt đầu
thống trị giới tự nhiên và sự thống trị đó, cứ mỗi lần tiến lên một bước, là nó mở rộng thêm



tầm mắt của con người. Trong các đối tượng tự nhiên, con người luôn luôn phát hiện ra được
những đặc điểm mới mà từ trước đến nay chưa từng được biết đến”, “Đem so sánh con người
và các loài vật, ta sẽ thấy rõ ràng ngôn ngữ bắt nguồn từ lao động và cùng nảy sinh với lao
động, đó là cách giải thích duy nhất đúng về nguồn gốc của con người”.
Như vậy, lao động đã tạo nên con người, tạo nên những tiền đề sinh vật học cho sự
hình thành và phát triển những đặc trưng xã hội của con người. Lao động là điều kiện tất yếu
để hình thành ngôn ngữ và tư duy, làm cho người ta cần thiết phải có ngơn ngữ để nói với
nhau, làm cho người ta cần phải có ngơn ngữ để tiến hành tư duy, hình thành tư tưởng, lấy nó
làm nội dung giao tiếp với nhau.
Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, từ những năm 30 của thế kỉ XX, không
chỉ các nhà ngôn ngữ học, các nhà sinh vật học, khảo cổ học, tâm lí học... cũng có hứng thú
với vấn đề nguồn gốc của ngơn ngữ. Nhiều kết quả nghiên cứu trong các lĩnh vực này một lần
nữa khẳng định chính lao động đã làm phát sinh, phát triển lồi người và ngơn ngữ lồi người.

3.2. Sự phát triển của ngơn ngữ
3.2.1. Q trình phát triển của ngơn ngữ
Ngơn ngữ hình thành cùng với con người và xã hội lồi người, vì vậy xem xét sự phát
triển của ngơn ngữ khơng thể khơng đặt nó trong sự phát triển của xã hội loài người. Toàn bộ
quá trình phát triển của ngơn ngữ có thể trải qua những bước sau: ngôn ngữ bộ lạc, ngôn ngữ
khu vực, ngôn ngữ dân tộc, ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ cộng đồng tương lai.
3.2.1.1. Ngôn ngữ bộ lạc
Ở chế độ công xã nguyên thuỷ tồn tại các cộng đồng xã hội là bộ lạc. Mỗi bộ lạc lại
bao gồm nhiều thị tộc. Các thị tộc trong cùng một bộ lạc gắn bó với nhau rất chặt chẽ, cùng sử
dụng chung một ngơn ngữ là ngơn ngữ bộ lạc. Có thể nói, ngơn ngữ bộ lạc là những ngơn ngữ
đầu tiên của lồi người.
Q trình phát triển của bộ lạc thường diễn ra theo hai xu hướng phân chia và hợp
nhất. Nghĩa là, một bộ lạc có thể bị phân chia thành nhiều bộ lạc khác nhau, nhiều bộ lạc có
thể hợp nhất lại, hình thành nên một bộ lạc lớn hơn. Ngơn ngữ cũng vì thế mà có sự phân chia

và hợp nhất. Với xu hướng phân chia, ngôn ngữ bộ lạc có thể bị phân chia, phát triển thành
những ngôn ngữ khác nhau trên cơ sở ngôn ngữ bộ lạc gốc. Với xu hướng hợp nhất, ngôn ngữ
các bộ lạc sẽ xích lại gần nhau, tạo ra sự pha trộn ngôn ngữ, xuất hiện ra ngôn ngữ mới.
3.2.1.2. Ngôn ngữ khu vực
Các bộ lạc, liên minh bộ lạc đến một lúc nào đó thì tan rã, nhường bước cho các dân
tộc ra đời. Sự xuất hiện và phát triển của dân tộc gắn liền với việc mở rộng các mối quan hệ
kinh tế, chính trị và nhà nước.
Dân tộc có thể bao gồm các bộ lạc hồn tồn khác nhau, có tiếng nói khác nhau và
cộng đồng ngơn ngữ là một trong những đặc trưng của dân tộc. Q trình hình thành của dân
tộc và ngơn ngữ dân tộc là một quá trình lâu dài, trải qua nhiều giai đoạn. Trước khi thống
nhất thành một ngôn ngữ chung cho tồn dân tộc, có sự thống nhất ngơn ngữ ở các khu vực,
hình thành nên ngơn ngữ khu vực. Ngơn ngữ khu vực là một bước trong q trình hình thành
nên ngơn ngữ dân tộc.


3.2.1.3. Ngơn ngữ dân tộc
Sự hình thành và phát triển của dân tộc gắn liền với các điều kiện về lãnh thổ, kinh tế,
văn hố, tâm lí... và đặc biệt là sự thống nhất ngôn ngữ chung - ngôn ngữ dân tộc. Đó là
phương tiện giao tiếp chung của tồn dân tộc, dù dân tộc đó có địa bàn phân bố khác nhau.
Theo Marx và Engels, ngôn ngữ dân tộc được hình thành bằng ba con đường: từ chất
liệu vốn có (như tiếng Pháp, tiếng Việt), do sự pha trộn nhiều dân tộc (như tiếng Anh), do sự
tập trung của các tiếng địa phương (như tiếng Nga).
Ngôn ngữ dân tộc khơng phải là một thể thống nhất hồn tồn. Bên cạnh ngơn ngữ
chung của tồn dân vẫn tồn tại các biến thể địa lí của nó, đó là phương ngữ (dialect). Ví dụ:
người ta thường chia tiếng Việt thành ba phương ngữ là phương ngữ Bắc Bộ, phương ngữ
Trung Bộ và phương ngữ Nam Bộ.
3.2.1.4. Ngôn ngữ văn học
Ngôn ngữ văn học là biểu hiện của sự thống nhất ngôn ngữ dân tộc ở mức độ cao. Đó
là ngơn ngữ được “quy phạm hố”, được trau dồi, dù có chính thức hay khơng. Muốn có ngơn
ngữ văn học phải có chữ viết và có một truyền thống văn học lúc đầu là truyền miệng, sau

được ghi bằng chữ viết, trở thành di sản quý báu của cả tộc người.
Ngôn ngữ văn học chỉ ra đời với điều kiện:
- Khi tộc người có được một tầng lớp trí thức tiếp thu đầy đủ văn hoá đương thời, kể
cả văn hoá của nước mình cũng như của thế giới ngày xưa.
- Qua q trình phát triển hàng chục thế kỉ, ngơn ngữ của tộc người này đã trưởng
thành vượt bậc đến mức độ có thể thay thế được những ngơn ngữ văn hố cao nhất, mà tộc
người này biết được.®
Ngơn ngữ dân tộc và ngôn ngữ văn học không phải bao giờ cũng trùng nhau hoặc tiếp
liền nhau. Ở một số nơi, người ta không dùng ngôn ngữ dân tộc mà dùng một ngôn ngữ khác
để làm ngôn ngữ văn học, như tiếng Trung Quốc ở Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên trước đây,
tiếng Pali (Nam Phạn) - Sanskrit (Bắc Phạn) ở Thái Lan, Lào, Campuchia trước đây, tiếng
Latin ở các nước châu Âu trước đây.
3.2.I.5. Ngôn ngữ cộng đồng tương lai
Ngôn ngữ cộng đồng tương lai là mơ ước của cả nhân loại. Việc ra đời của ngôn ngữ
này sẽ tiết kiệm được sức lực và trí tuệ trong việc dạy và học ngoại ngữ hiện nay.
Năm 1885, tiến sĩ người Ba Lan gốc Do Thái L. L. Zamenhof trên cơ sở các ngôn ngữ
châu Âu đã sáng tạo ra Quốc tế ngữ (Esperanto).
Quốc tế ngữ có 28 chữ cái, được ghi bằng con chữ Latin. Mỗi chữ cái chỉ có một âm,
khơng có âm câm. Trọng âm của từ được cố định ở âm tiết thứ hai đếm từ sau về trước. Cách
đọc và cách ghi giống nhau, vì vậy chỉ cần nhớ bảng chữ cái và quy tắc ghép âm là có thể đọc
và viết bất kì từ nào. Từ vựng của Quốc tế ngữ là những từ trong ngơn ngữ tự nhiên đã được
quốc tế hố. Các chính tố được lấy từ các ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Àn - Âu. Ngữ pháp của
Quốc tế ngữ
Dẫn từ: Hoàng Thị Châu (2009). Phương ngữ học tiếng Việt. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà
Nội. Trang 48-49.
®

được xây dựng trên cơ sở ngữ pháp của các ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Ân - Âu, có 16 quy tắc
ngữ pháp và khơng có trường hợp bất quy tắc. Chỉ cần nắm rõ các quy tắc ngữ pháp, biết
khoảng 2000 chính tố và phụ tố, là có thể giao tiếp và trao đổi thơng tin mà khơng có chút khó

khăn nào.


Quốc tế ngữ được đánh giá khoa học và logic, thậm chí là dễ sử dụng đối với một số
người. Tuy nhiên, nó khơng thực dụng, do vai trị quan trọng của ngôn ngữ mẹ đẻ, đặc biệt là
ngôn ngữ mẹ đẻ của các quốc gia hùng mạnh về kinh tế và chính trị. Mặt khác, tính quốc tế
của Quốc tế ngữ thực ra chỉ giới hạn trong các ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Ân - Âu. Đối với người
nói các ngơn ngữ khác, nó vẫn là ngơn ngữ xa lạ, không dễ học.

3.2.2. Quy luật phát triển của ngôn ngữ
Quy luật phát triển của ngôn ngữ là thay thế ngôn ngữ bộ lạc bằng ngôn ngữ khu vực,
thay thế ngôn ngữ khu vực bằng ngôn ngữ dân tộc, thay thế ngôn ngữ dân tộc bằng ngôn ngữ
văn học, cuối cùng là sự ra đời của ngôn ngữ chung cho tồn nhân loại. Quy luật phát triển
của ngơn ngữ có những tính chất đặc biệt sau:
- Ngơn ngữ biến đổi từ từ, liên tục, không đột biến. Ngôn ngữ không phát triển theo
con đường loại bỏ ngơn ngữ hiện có và tạo ra ngôn ngữ mới, mà phát triển theo con đường từ
từ, liên tục thay dần những yếu tố cũ bằng những yếu tố mới.
- Ngôn ngữ phát triển khơng đồng đều giữa các bình diện. Trong ba bình diện ngữ âm,
từ vựng, ngữ pháp của ngơn ngữ, bình diện từ vựng là có sự biến đổi nhanh chóng và rõ rệt,
tiếp đó là bình diện ngữ âm, cịn bình diện ngữ pháp là biến đổi chậm nhất. Bình diện ngữ âm
biến đổi chậm vì nếu biến đổi nhiều sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến giao tiếp bằng ngôn ngữ (âm
thanh là hình thức giao tiếp chủ yếu của con người trong xã hội). Bình diện từ vựng biến đổi
nhanh hơn vì nó trực tiếp phản ánh đời sống xã hội. Bình diện ngữ pháp biến đổi chậm hơn vì
nó có tính khái qt cao và có tính ổn định khá chặt chẽ.

3.2.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của ngôn ngữ
3.2.3.I. Những nhân tố khách quan
Ngôn ngữ biến đổi và phát triển do sự tác động của các nhân tố bên ngồi ngơn ngữ từ
phía xã hội.
- Sự tiến bộ của xã hội sẽ thúc đẩy sự phát triển của ngơn ngữ. Xã hội lồi người là

một q trình phát triển khơng ngừng từ cấp thấp đến cấp cao hơn. Trong quá trình tiến bộ
của xã hội, các sự vật mới, các khái niệm mới khơng ngừng xuất hiện, khơng ngừng thúc đẩy
tính chính xác, tính đa dạng trong phương thức biểu đạt ngơn ngữ, nhằm thích ứng với nhu
cầu của phát triển xã hội.
- Sự phân hoá và thống nhất của xã hội sẽ thúc đẩy sự phát triển của ngôn ngữ. Khi
một xã hội sử dụng ngôn ngữ thống nhất bước vào giai đoạn phân hoá khu vực, sự giao tiếp
giữa các khu vực bị phân hoá sẽ từ từ giảm đi. Việc ra đời của một hiện tượng ngôn ngữ mới
hay việc biến mất của một hiện tượng ngôn ngữ cũ trong nội bộ một khu vực, sẽ khơng được
nhanh chóng truyền đến khu vực khác thông qua con đường giao tiếp, dần dần sẽ xuất hiện sự
khác biệt trong những ngôn ngữ vốn thống nhất với nhau, từ đó phân hố thành những ngôn
ngữ khác nhau.
- Sự giao lưu, tiếp xúc trong xã hội sẽ thúc đẩy sự phát triển của ngôn ngữ. Cùng với
sự phát triển của xã hội, sự giao lưu, tiếp xúc giữa các nước, các dân tộc sẽ diễn ra thường
xuyên hơn, trên nhiều phương diện hơn. Trong q trình giao lưu, tiếp xúc khơng thể khơng
sử dụng ngơn ngữ. Vì vậy, sự tiếp xúc xã hội chắc chắn sẽ dẫn đến sự tiếp xúc ngôn ngữ, đưa
đến tình trạng ảnh hưởng qua lại giữa các ngơn ngữ, từ đó dẫn đến sự thay đổi của ngơn ngữ,


thúc đẩy sự phát triển của ngôn ngữ.
3.2.3.2. Những nhân tố chủ quan
Bên cạnh các nhân tố khách quan, ngôn ngữ còn chịu sự ảnh hưởng của các nhân tố
chủ quan do con người trong cộng đồng sử dụng ngôn ngữ tác động một cách có ý thức. Điều
này được thể hiện rõ qua chính sách ngơn ngữ (language policy) của các quốc gia.
Chính sách ngơn ngữ là hệ thống những quan điểm, những chủ trương và biện pháp
của nhà nước hoặc của một tổ chức chính trị - xã hội nhằm tác động một cách có ý thức theo
một định hướng nhất định vào sự hành chức và phát triển của ngôn ngữ sao cho phù hợp với
cảnh huống ngơn ngữ và bối cảnh chính trị, kinh tế - xã hội của đất nước trong những giai
đoạn lịch sử nhất định, nhằm phục vụ cho lợi ích của đất nước, của các giai cấp, tầng lớp xã
hội mà nhà nước ấy, hay tổ chức chính trị - xã hội ấy là người đại diện. ®
Chính sách ngơn ngữ thường tập trung vào giải quyết các vấn đề sau: Thứ nhất, lựa

chọn ngôn ngữ, tức là xác định, phân công chức năng xã hội các ngôn ngữ; Thứ hai, bảo tồn,
giữ gìn ngơn ngữ, tức là phát triển chức năng xã hội của các ngôn ngữ, bảo vệ đa dạng ngơn
ngữ, văn hố; Thứ ba, phát triển ngơn ngữ; Thứ tư, xung đột ngôn ngữ và các cách thức để
tránh và khắc phục; Thứ năm, xây dựng luật ngôn ngữ nhằm điều chỉnh đời sống ngôn ngữ
của các dân tộc trong khn khổ quốc gia. ®
Các nước khác nhau có những chính sách ngơn ngữ khác nhau. Chính sách ngơn ngữ
được xem là một bộ phận của chính sách dân tộc. Muốn có một chính sách ngơn ngữ hợp lí và
đúng đắn cần phải nắm vững quy luật phát triển của ngơn ngữ nói riêng và của xã hội nói
chung.
®

Dẫn từ: Nguyễn Hữu Hoành (chủ biên), Nguyễn Văn Lợi, Tạ Văn Thông (2013). Ngôn ngữ, chữ viết các dân

tộc thiểu số ở Việt Nam (Những vấn đề chung). Hà Nội: Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa. Trang 346.
®

Dẫn từ: Viện Ngơn ngữ học (2002). Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản

Khoa học Xã hội. Trang 32.

Nội dung chính sách ngơn ngữ của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay được thể
hiện cụ thể trong Hiến pháp và Luật Giáo dục.
- Trong Điều 5, Chương I của Hiến pháp nước Cộng hồ Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
năm 2013 có ghi:
“Ngơn ngữ quốc gia là tiếng Việt. Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ
gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình.”
®

Trong Điều 11, Chương I của Luật Giáo dục ban hành năm 2019 có ghi:
“1. Tiếng Việt là ngơn ngữ chính thức dùng trong cơ sở giáo dục. Căn cứ vào mục tiêu

giáo dục và yêu cầu cụ thể về nội dung giáo dục, Chính phủ quy định việc dạy và học bằng
tiếng nước ngoài trong cơ sở giáo dục.
2. Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện để người dân tộc thiểu số được học tiếng
nói, chữ viết của dân tộc mình theo quy định của Chính phủ; người khuyết tật nghe, nói được
học bằng ngơn ngữ ký hiệu, người khuyết tật nhìn được học bằng chữ nổi Braille theo quy
định của Luật Người khuyết tật.
3. Ngoại ngữ quy định trong chương trình giáo dục là ngôn ngữ được sử dụng phổ
biến trong giao dịch quốc tế. Việc tổ chức dạy ngoại ngữ trong cơ sở giáo dục phải bảo đảm
-


để người học được học liên tục, hiệu quả.” ®
Qua đó cho thấy những chủ trương về ngơn ngữ của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện
nay như sau:
- Tiếng Việt là ngôn ngữ quốc gia của Việt Nam, là ngơn ngữ chính thức dùng trong
cơ sở giáo dục.
- Khuyến khích và tạo điều kiện để người dân tộc thiểu số được học tiếng nói, chữ
viết của dân tộc mình. Các dân tộc thiểu số có quyền dùng tiếng nói,

®

Dẫn từ:

/>
215627.aspx
®

Dẫn từ: chữ viết, giữ gìn

bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình.

- Khuyến khích và tạo điều kiện để nhân dân được học những ngôn ngữ sử dụng phổ
biến trong giao dịch quốc tế.

CÂU HỎI ÔN TẬP
Câu 1.
Câu 2.
Câu 3.
Câu 4.
Câu 5.
Câu 6.
Câu 7.
Câu 8.

Trình bày thuyết thần thụ về nguồn gốc của ngơn ngữ.
Trình bày thuyết tượng thanh về nguồn gốc của ngơn ngữ.
Trình bày thuyết cảm thán về nguồn gốc của ngơn ngữ.
Trình bày thuyết tiếng kêu trong lao động về nguồn gốc của ngôn ngữ.
Trình bày thuyết khế ước xã hội về nguồn gốc của ngơn ngữ.
Trình bày thuyết ngơn ngữ cử chỉ về nguồn gốc của ngôn ngữ.
Quy luật phát triển của ngôn ngữ có những tính chất đặc biệt nào?
Hãy giải thích vì sao trong ba bình diện ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp
của ngơn ngữ, bình diện từ vựng là có sự biến đổi nhanh chóng và rõ rệt, tiếp đó là
bình diện ngữ âm, cịn bình diện ngữ pháp là biến đổi chậm nhất.
Câu 9. Trình bày các nhân tố bên ngồi ngơn ngữ từ phía xã hội đã tác động đến sự biến đổi
và phát triển của ngôn ngữ.
Câu 10. Nội dung chính sách ngơn ngữ của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay thể hiện ở
những chủ trương nào?
Câu 11. Vì sao thuyết tượng thanh và thuyết cảm thán khơng phải là nguồn gốc chân chính
của ngơn ngữ?
Câu 12. Vì sao thuyết tiếng kêu trong lao động, thuyết khế ước xã hội và thuyết ngôn ngữ cử

chỉ khơng phải là nguồn gốc chân chính của ngơn ngữ?
Câu 13. Tồn bộ q trình phát triển của ngơn ngữ trải qua mấy bước? Hãy nêu tên các bước.
Câu 14. Chính sách ngơn ngữ là gì? Nó thường tập trung giải quyết những lĩnh vực nào?


CHƯƠNG 4 HỆ THỐNG, CẤU TRÚC VÀ TÍN HIỆU NGƠN
NGỮ
4.1. Khái niệm về hệ thống, cấu trúc và tín hiệu
4.1.1. Khái niệm về hệ thống
Hệ thống (system) là một thể thống nhất bao gồm các yếu tố có quan hệ và liên hệ lẫn
nhau.
Muốn là hệ thống phải đáp ứng đầy đủ hai điều kiện sau:
Phải là tập hợp các yếu tố. Nếu chỉ có một yếu tố thì khơng thành hệ thống.
- Các yếu tố trong tập hợp phải có quan hệ qua lại với nhau và quy định lẫn nhau.
Ví dụ:
Bàn cờ tướng, dãy đèn xanh vàng đỏ ở giao lộ, những người trong một gia đình... là hệ
thống.
Đống gạch, đống củi, đám đơng người ngồi đường. khơng phải là hệ thống, bởi các
yếu tố bên trong không có ảnh hưởng qua lại lẫn nhau.

4.1.2. Khái niệm về cấu trúc
Cấu trúc (structure) là tổng thể các mối quan hệ và liên quan giữa các yếu tố của hệ
thống. Cấu trúc là một thuộc tính của hệ thống, khơng nằm ngoài mà nằm trong hệ thống. Nếu
hiểu được tổ chức bên trong của hệ thống tức là đã nắm được cấu trúc của nó. Khái niệm cấu
trúc phản ánh hình thức sắp xếp của các yếu tố và tính chất của sự tác động lẫn nhau của các
mặt và của các thuộc tính của chúng.
Ví dụ:
Trong hệ thống đèn giao thông ở giao lộ, quan hệ giữa ba màu xanh, vàng, đỏ và trật tự
giữa chúng chính là cấu trúc của hệ thống.


4.1.3. Khái niệm về tín hiệu
Tín hiệu (sign) là một yếu tố vật chất kích thích vào giác quan của con người, làm cho
con người tri giác được và lí giải, suy diễn tới một cái gì đó ngồi sự vật đó.
Một sự vật muốn là tín hiệu phải đáp ứng đầy đủ ba điều kiện sau:
- Phải có thuộc tính vật chất. Con người cảm nhận được bằng các giác quan.
Phải đại diện hoặc biểu đạt một cái gì đó khơng phải là chính nó.
- Phải nằm trong một hệ thống tín hiệu nhất định, để được xác định tư cách tín hiệu
của mình cùng với các tín hiệu khác.
Ví dụ:
Đèn xanh trong hệ thống đèn giao thơng ở giao lộ là một tín hiệu. Nó có thể kích thích
vào thị giác của con người, báo hiệu nội dung cho phép đi và nằm trong hệ thống đèn giao
thơng.
Đèn xanh trong chùm đèn trang trí khơng phải là tín hiệu. Nó chỉ có tác dụng tạo nên
màu sắc cho chùm đèn đa dạng, rực rỡ.


Tín hiệu có các tính chất sau:
Tính hai mặt. Tín hiệu có hai mặt: mặt biểu đạt (mặt hình thức) và mặt được biểu đạt
(mặt nội dung). Mặt biểu đạt là hình thức, thuộc tính vật chất bên ngồi của tín hiệu. Mặt được
biểu đạt là nội dung mà tín hiệu biểu đạt.
Ví dụ:
Để báo giờ tan học, người ta có thể dùng tiếng chng dài làm tín hiệu. Khi nghe tiếng
chuông dài, sinh viên biết đến giờ tan học. Như vậy, tiếng chuông dài là mặt biểu đạt, tan học
là mặt được biểu đạt.
- Tính võ đốn. Giữa hai mặt của tín hiệu khơng có mối quan hệ bên trong. Mặt biểu
đạt và mặt được biểu đạt của tín hiệu hồn tồn mang tính quy ước.
Ví dụ:
Mối quan hệ giữa màu đỏ và ý nghĩa “cấm đi”, màu vàng và ý nghĩa “chuẩn bị”, màu
xanh và ý nghĩa “được đi” của hệ thống đèn giao thông ở giao lộ là do sự quy ước, mang tính
võ đốn.

- Giá trị khu biệt. Mỗi tín hiệu trong hệ thống có những đặc điểm hình thức riêng, gắn
liền với nội dung mà nó biểu đạt. Mặt biểu đạt và mặt được biểu đạt của tín hiệu này khơng
trùng với mặt hình thức và nội dung của tín hiệu kia.
Ví dụ:
Các đèn đỏ, vàng, xanh của hệ thống đèn giao thông ở giao lộ, khơng đèn nào trùng với
đèn nào về hình thức màu sắc và nội dung biểu đạt.

4.2. Hệ thống và cấu trúc của ngôn ngữ
Ngôn ngữ được xem là một hệ thống, bởi vì nó thoả mãn các u cầu của một hệ thống:
nó là tập hợp các yếu tố có quan hệ qua lại với nhau. Các yếu tố trong hệ thống ngơn ngữ
chính là các đơn vị của ngôn ngữ. Giữa các yếu tố trong hệ thống ngôn ngữ có những mối
quan hệ qua lại với nhau. Dưới đây, chúng ta lần lượt khảo sát các đơn vị của ngôn ngữ và các
quan hệ chủ yếu trong hệ thống ngôn ngữ.

4.2.1. Các đơn vị của ngôn ngữ
Ngôn ngữ có bốn loại đơn vị chủ yếu là âm vị, hình vị, từ và câu. Các đơn vị của ngơn
ngữ phân biệt với nhau về vị trí, chức năng trong hệ thống cũng như về cấu tạo của chúng. Âm
vị là đơn vị một mặt, tức là đơn vị thuộc bình diện biểu hiện. Hình vị, từ và câu là đơn vị hai
mặt, tức là đơn vị vừa có mặt âm thanh, vừa có mặt ý nghĩa.
4.2.1.1 Âm vị
Âm vị (phoneme) là đơn vị ngữ âm nhỏ nhất khơng có nghĩa mà ta có thể phân ra được
trong chuỗi lời nói.
Ví dụ:
Tổ hợp âm thanh [nam] mà ta nghe được có thể phân tách thành ba âm vị /n/, /a/ và /m/
mà không thể phân tách nhỏ hơn được nữa.
Âm vị có chức năng nhận cảm và chức năng khu biệt nghĩa. Chức năng nhận cảm là
chức năng tác động đến cơ quan thính giác của con người làm cho con người nhận biết được
âm thanh phát ra. Chức năng khu biệt nghĩa là chức năng làm cho các tổ hợp âm vị khác nhau
thì có nghĩa khác nhau.